آموزش ریاضی سوم · فصل ۴

ضرب و تقسیم، به زبان ساده

در این فصل می‌بینی ضرب یعنی شمردن دسته‌های مساوی. حاصل ضرب عددهای یک‌رقمی را با شکل، محور، جمع و شمارش پیدا می‌کنی. بعد یاد می‌گیری با جابه‌جا کردن و شکستن یک ضرب، ضرب‌های سخت را از ضرب‌های آسان بسازی. آخر سر تقسیم را می‌شناسی: دسته کردن و پخش کردن مساوی، و اینکه هر تقسیم یک ضرب هم‌خانواده دارد.

صفحه‌های ۶۱ تا ۷۸ کتاب۴ درس۳۳ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی برای دسته‌های مساوی یک جمع و یک ضرب بنویسی و یک مسئله را با مربعِ خالی به تساوی تبدیل کنی.
  • می‌توانی حاصل ضرب دو عدد یک‌رقمی را با شکل، محور، جمع یا شمارش چندتا چندتا پیدا کنی.
  • می‌توانی با جابه‌جایی و شکستن یک ضرب، جدول ضرب را کامل کنی و عبارت پرانتزدار را حساب کنی.
  • می‌توانی یک تقسیم را با شکل، محور یا ضرب حل کنی و بگویی یک عدد چند برابرِ عدد دیگر است.

پیش‌نیاز: از سال دوم: شمارش چندتا چندتا و جمع عددهای دورقمی.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (سوم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی سوم کدام درس است؟

درس ۱ضرب

این درس: صفحه‌های ۶۴ تا ۶۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از سال دوم و فصل ۱. اول خودت جواب بده.

  1. پنج‌تا پنج‌تا بشمار: ۵، ۱۰، ۱۵، … عدد بعدی چیست؟
  2. حاصل چند است؟

جواب: ۱) ۲۰ ۲) ۱۸

دسته‌های مساوی#

مریم برای مهمانی کیک کوچک پخته است. او کیک‌ها را در ۴ بشقاب می‌چیند. در هر بشقاب ۳ کیک است. هر ● یک کیک است:

بشقاب ۱ بشقاب ۲ بشقاب ۳ بشقاب ۴
●●● ●●● ●●● ●●●

هر بشقاب یک دسته است. همهٔ دسته‌ها مساوی‌اند. می‌گوییم: «۴ دستهٔ ۳تایی». با جمع می‌نویسیم:

همین را کوتاه‌تر هم می‌شود نوشت. به آن ضرب می‌گوییم:

می‌خوانیم: «۴ ضرب در ۳ می‌شود ۱۲». عدد اول می‌گوید چند دسته داریم. عدد دوم می‌گوید در هر دسته چندتاست. به ۱۲ حاصل ضرب می‌گوییم.

ضرب فقط برای دسته‌های مساوی است. اگر در یک بشقاب ۳ کیک و در بشقاب دیگر ۵ کیک باشد، فقط جمع می‌نویسیم.

قبل از ادامه، حدس بزن: «۳ دستهٔ ۴تایی» هم ۱۲ می‌شود؟

بله. . شکلش فرق دارد: این بار ۳ بشقاب داریم و در هر کدام ۴ کیک. ولی تعداد همه‌شان باز ۱۲ است. در درس سوم می‌بینی چرا این‌طور است.

ضرب در ردیف‌ها#

چیزهایی که در ردیف‌های مساوی چیده شده‌اند هم دسته‌اند. هر ردیف یک دسته است. این ۳ ردیفِ ۵تایی از مربع‌ها:

■ ■ ■ ■ ■
■ ■ ■ ■ ■
■ ■ ■ ■ ■

۳ ردیف داریم و در هر ردیف ۵ مربع است: .

مثال ۱. در سالن مدرسه ۶ ردیف صندلی هست. در هر ردیف ۵ صندلی است. چند صندلی داریم؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۵ ردیفِ ۵تایی ۲۵ صندلی است. یک ردیف دیگر هم داریم. پس جواب کمی بیشتر از ۲۵ است.

دقیق: پنج‌تا پنج‌تا بشمار: ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰، ۲۵، ۳۰. شش بار شمردی. پس . با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۳۰ کمی بیشتر از ۲۵ است.

راه دوم: جمع کن: . شمارش پنج‌تا پنج‌تا تندتر است، چون لازم نیست هر جمع را جدا بنویسی.

مثال ۲. یک سه‌چرخه ۳ چرخ دارد. ۵ سه‌چرخه روی هم چند چرخ دارند؟

  1. هر سه‌چرخه یک دستهٔ ۳تایی است. ۵ دسته داریم.
  2. جمع: .
  3. ضرب: . پس ۱۵ چرخ.

🧠 ترفند: ضرب در ۲ یعنی دو برابر کردن: . دلیل: «۲ دستهٔ ۸تایی» یعنی یک ۸ و یک ۸ دیگر.

شمردن با تقارن#

این شکل یک خط تقارن دارد (ستونِ ↕ وسط). دو طرفِ خط مثل هم‌اند:

□ ■ ■ ↕ ■ ■ □
■ ■ ■ ↕ ■ ■ ■
□ ■ □ ↕ □ ■ □

لازم نیست همه را بشماری. فقط سمت چپ را بشمار: . سمت راست هم ۶ است. پس کل شکل «۲ دستهٔ ۶تایی» است: مربع.

مسئله را با نماد بنویس#

ریاضی‌دان‌ها مسئله را با نماد می‌نویسند. عددها، علامت‌ها و یک مربع خالی به‌جای عددی که نمی‌دانیم. این کار راه حل را روشن می‌کند.

مثال ۳. در یک جعبه ۲۵ مداد هست. چند مداد دیگر بگذاریم تا ۴۰ مداد شود؟ عددی را که نمی‌دانیم با مربع می‌نویسیم:

اول تخمین بزن: از ۲۵ تا ۳۰، ۵ تا راه است. از ۳۰ تا ۴۰ هم ۱۰ تا. پس جواب حدود ۱۵ است.

دقیق: ۴۰ از دو تکه ساخته شده است: ۲۵ و مربع. اگر تکهٔ ۲۵ را برداریم، فقط مربع می‌ماند. پس ۲۵ را از ۴۰ کم می‌کنیم: . وارسی: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، همان ۱۵ شد.

پس وقتی یک تکهٔ جمع را نمی‌دانی، تکهٔ معلوم را از حاصل کم کن. فرقی ندارد مربع اول بیاید یا دوم.

مثال ۴. «۳ دستهٔ چندتایی ۱۵ می‌شود؟» می‌نویسیم: . عددها را امتحان کن: کم است. درست است. پس در هر دسته ۵تاست.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱۵ کیسه داریم. در هر کیسه ۴ تیله است. کدام عبارت تعداد همهٔ تیله‌ها را نشان می‌دهد؟
۲جمع را به‌صورت ضرب می‌نویسیم. حاصلش چند است؟
۳کدام جمع را نمی‌شود با یک ضرب نوشت؟
۴یک شکل متقارن است. در یک طرفِ خط تقارنش ۸ مربع است. کل شکل چند مربع دارد؟
۵در تساوی به‌جای مربع چه عددی می‌آید؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

۳ گلدان داریم. در هر گلدان ۷ گل است. چند گل داریم؟ یک جمع و یک ضرب بنویس.

یک پروانه ۲ بال دارد. ۷ پروانه روی هم چند بال دارند؟ یک بار دوتا دوتا بشمار و یک بار ضربش را بنویس.

۱۲ دکمه در ۲ ردیفِ ۶تایی چیده شده‌اند. دکمه‌ها را دست‌کم به دو شکلِ مختلف دسته کن و برای هر شکل یک ضرب بنویس.

عددی را ۱۲ تا زیاد کردیم و حاصل ۴۰ شد. مسئله را با یک مربع خالی بنویس و عدد را پیدا کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه۴ بشقاب داریم و در هر بشقاب ۵ نان است. «روی هم نان.»

۴ تعداد بشقاب‌هاست، نه تعداد نان‌ها. باید ۵ نانِ هر بشقاب ۴ بار شمرده شود.

درست نان.

اشتباه«۴ دستهٔ ۳تایی» را این‌طور نوشت: .

در هر دسته ۳تاست، پس باید ۳ را چهار بار بنویسی. اینجا ۴ را چهار بار نوشته است.

درست، یعنی .

اشتباه« را می‌شود نوشت.»

دسته‌ها مساوی نیستند؛ یکی ۴تایی است. ضرب فقط برای دسته‌های مساوی است.

درستفقط با جمع: .

فراتر از کتابصفحهٔ گوشی هم ردیف و ستون داردبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

عکسی که روی صفحهٔ گوشی می‌بینی از نقطه‌های رنگیِ خیلی ریز درست شده است. به هر نقطه «پیکسل» می‌گویند. پیکسل‌ها در ردیف‌های مساوی چیده شده‌اند، درست مثل صندلی‌های سالن. برای همین کامپیوتر تعداد نقطه‌ها را با شمردنِ یکی‌یکی پیدا نمی‌کند. تعداد ردیف‌ها را در تعداد نقطه‌های هر ردیف ضرب می‌کند. رباتی که جعبه‌ها را در انبار می‌چیند هم همین کار را می‌کند: می‌داند در هر ردیف چند جعبه جا می‌شود و چند ردیف دارد. با یک ضرب می‌فهمد قفسه کِی پر می‌شود.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲ضرب عددهای یک‌رقمی

این درس: صفحه‌های ۶۷ تا ۶۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. از سال دوم: دوتا دوتا بشمار تا به ۱۲ برسی.
  2. از درس قبل: یعنی چند دستهٔ چندتایی؟

جواب: ۱) ۲، ۴، ۶، ۸، ۱۰، ۱۲ ۲) ۴ دستهٔ ۳تایی.

«چند برابر» یعنی ضرب#

سارا ۵ برچسب دارد. برادرش ۳ برابرِ او برچسب دارد. یعنی برادرش به اندازهٔ ۳ تا سارا برچسب دارد. با نوار نشانش می‌دهیم. هر خانه ۵ برچسب است:

سارا ۵
برادر ۵ ۵ ۵

نوار برادر سه خانهٔ ۵تایی دارد. پس «۳ برابرِ ۵» همان است: برچسب.

پنج راه برای پیدا کردن یک ضرب#

بیا را با چند راه پیدا کنیم. یعنی ۴ دستهٔ ۶تایی.

راه ۱: جمع. .

راه ۲: شمارش چندتا چندتا. شش‌تا شش‌تا بشمار: ۶، ۱۲، ۱۸، ۲۴. چهار بار شمردی، پس ۲۴.

راه ۳: محور. از صفر شروع کن و ۴ جهشِ ۶تایی بزن:

راه ۴: شکل. ۴ ردیف بکش و در هر ردیف ۶ مربع. بعد بشمار:

■ ■ ■ ■ ■ ■
■ ■ ■ ■ ■ ■
■ ■ ■ ■ ■ ■
■ ■ ■ ■ ■ ■

راه ۵: ماشین حساب. دکمه‌های ۴، ×، ۶ و = را بزن. ماشین حساب برای وارسی خوب است. ولی جدول ضرب را باید خودت بلد شوی.

هر چهار راهِ اول جواب ۲۴ دادند. شمارش و محور تندترند، چون هر بار فقط یک عدد اضافه می‌کنی.

ضرب در ۱#

قبل از ادامه، حدس بزن: چند است؟

یعنی «۱ دستهٔ ۹تایی». فقط یک دسته داریم، پس جواب ۹ است. هم یعنی «۹ دستهٔ ۱تایی». نُه تا یکی می‌شود ۹. پس هر عددی را در ۱ ضرب کنی، خودش می‌شود.

جدول ضرب تا ۵#

حاصل ضرب‌ها را در یک جدول می‌نویسیم. عدد اول را از ستونِ چپ پیدا کن. عدد دوم را از ردیفِ بالا پیدا کن. جواب در خانه‌ای است که این دو به هم می‌رسند:

× ۱ ۲ ۳ ۴ ۵
۱ ۱ ۲ ۳ ۴ ۵
۲ ۲ ۴ ۶ ۸ ۱۰
۳ ۳ ۶ ۹ ۱۲ ۱۵
۴ ۴ ۸ ۱۲ ۱۶ ۲۰
۵ ۵ ۱۰ ۱۵ ۲۰ ۲۵

مثلاً : از ردیفِ ۳ برو تا زیرِ ستونِ ۴. جواب ۱۲ است. هر ردیف همان شمارش چندتا چندتاست: ردیف ۳ یعنی ۳، ۶، ۹، ۱۲، ۱۵.

مثال ۱. ۵ برابرِ ۳ چند است؟

  1. «۵ برابرِ ۳» یعنی ، پنج دستهٔ ۳تایی.
  2. سه‌تا سه‌تا بشمار: ۳، ۶، ۹، ۱۲، ۱۵.
  3. پنج بار شمردی. پس .

مثال ۲. یک عنکبوت ۸ پا دارد. ۳ عنکبوت روی هم چند پا دارند؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۸ کمی کمتر از ۱۰ است. سه تا ۱۰ می‌شود ۳۰. پس جواب کمی کمتر از ۳۰ است.

دقیق: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۲۴ کمی کمتر از ۳۰ است.

راه دوم: روی محور ۳ جهشِ ۸تایی بزن: ۸، ۱۶، ۲۴. هر دو راه یکی‌اند. جمع اینجا تندتر است، چون فقط سه عدد داری.

🧠 ترفند: حاصل ضرب هر عدد در ۵ همیشه به ۰ یا ۵ ختم می‌شود: ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰، ۲۵. دلیل: پنج‌تا پنج‌تا که می‌شماری، یکانِ عدد یکی در میان ۵ و ۰ می‌شود. اگر جوابِ را ۳۴ گرفتی، حتماً اشتباه است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱۴ برابرِ ۵ چند است؟
۲روی محور از صفر شروع کردیم و ۳ جهشِ ۷تایی زدیم. به کدام عدد رسیدیم؟
۳حاصل کدام است؟
۴یک گربه ۴ پا دارد. ۴ گربه روی هم چند پا دارند؟
۵حاصل کدام ضرب ۱۵ است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

مینا ۷ نقاشی کشیده است. نیما ۲ برابرِ او نقاشی کشیده است. نیما چند نقاشی کشیده است؟ اول مدل نواری بکش.

را با سه راه پیدا کن: جمع، شمارش چندتا چندتا و محور.

ردیفِ ۴ جدول ضرب را کامل کن: ، ، ، و .

در یک کلاس ۵ میز هست. پشت هر میز ۳ دانش‌آموز می‌نشینند. امروز ۲ نفر نیامده‌اند. چند نفر سرِ کلاس‌اند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«۳ برابرِ ۵ می‌شود .»

«۳ برابر» یعنی سه تا ۵، نه ۳ به‌علاوهٔ ۵.

درست.

اشتباه«»

ضرب در ۱ چیزی اضافه نمی‌کند. «۱ دستهٔ ۸تایی» همان ۸ است.

درست.

اشتباهبرای روی محور جهش زد: ۳، ۶، ۹. «جواب ۹ است.»

فقط ۳ جهش زده است. یعنی ۴ جهشِ ۳تایی.

درست۳، ۶، ۹، ۱۲. پس .

فراتر از کتابجدول ضرب روی گِلبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

جدول ضرب چیز تازه‌ای نیست. در سرزمین بین‌النهرین، حدود چهار هزار سال پیش، جدول‌های ضرب را روی لوحه‌های گِلی می‌نوشتند. چند تا از این لوحه‌ها هنوز در موزه‌ها هست. امروز ماشین حساب و کامپیوتر در یک چشم‌به‌هم‌زدن ضرب می‌کنند. ولی کسی که جدول ضرب را بلد است، اشتباهِ ماشین حساب را هم می‌فهمد؛ مثلاً وقتی یک دکمه را اشتباهی زده باشد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳خاصیت‌های ضرب

این درس: صفحه‌های ۷۰ تا ۷۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. از درس قبل: چند است؟
  2. از سال دوم: چند است؟

جواب: ۱) ۲۰ ۲) ۴۲

جابه‌جا کردنِ دو عدد#

یک ورق برچسب داری. برچسب‌ها در ۲ ردیفِ ۵تایی چیده شده‌اند:

★ ★ ★ ★ ★
★ ★ ★ ★ ★

این می‌شود . حالا ورق را بچرخان تا ۵ ردیفِ ۲تایی ببینی:

★ ★
★ ★
★ ★
★ ★
★ ★

این می‌شود . برچسب‌ها همان برچسب‌ها هستند. فقط ورق چرخیده است.

قبل از ادامه، حدس بزن: و برابرند؟

بله. سه ردیفِ ۷تایی است. اگر همان شکل را بچرخانی، هفت ردیفِ ۳تایی می‌بینی. هر دو ۲۱ است. پس:

در ضرب، اگر جای دو عدد را عوض کنی، حاصل ضرب عوض نمی‌شود.

این خاصیت خیلی به کار می‌آید. اگر را بلد باشی، را هم بلدی. نصفِ جدول ضرب را مجانی یاد می‌گیری.

شکستن یک ضرب#

در جدولِ تا ۵ نیست. ولی می‌شود آن را از دو ضربِ آسان ساخت. ۶ ردیفِ ۷تایی داریم. هر ردیف را به یک تکهٔ ۵تایی و یک تکهٔ ۲تایی ببُر:

× ۵ ۲
۶

هیچ مربعی گم نشده و هیچ مربعی دو بار شمرده نشده است. فقط شکل را دو تکه کرده‌ایم.

مثال ۱. را پیدا کن.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ . عدد ۹ تقریباً دو برابرِ ۵ است. پس جواب نزدیکِ دو تا ۳۰، یعنی نزدیکِ ۶۰ است.

دقیق: ۹ را به ۵ و ۴ بشکن:

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۵۴ کمی کمتر از ۶۰ است.

راه دوم: جای عددها را عوض کن: . اگر را بلدی، یک ۹ دیگر اضافه کن: . این راه تندتر است اگر را از حفظ بدانی.

مثال ۲. اگر بدانی ، را چطور پیدا می‌کنی؟

  1. یعنی ۸ دستهٔ ۷تایی.
  2. این همان ۷ دستهٔ ۷تایی است و یک دستهٔ ۷تایی دیگر.
  3. .

پرانتز یعنی «اول من»#

در عبارتِ بالا پرانتز گذاشتیم. اول حاصلِ داخلِ پرانتزها را حساب کن. بعد بقیه را.

مثال ۳.

  1. پرانتز اول: .
  2. پرانتز دوم: .
  3. حالا جمع: .

مثال ۴.

  1. پرانتز اول: .
  2. پرانتز دوم: .
  3. حالا ضرب: .

جدول ضرب تا ۹#

با این دو خاصیت می‌توانی همهٔ جدول ضرب را بسازی. این تکه‌ای از آن است:

× ۶ ۷ ۸ ۹
۶ ۳۶ ۴۲ ۴۸ ۵۴
۷ ۴۲ ۴۹ ۵۶ ۶۳
۸ ۴۸ ۵۶ ۶۴ ۷۲
۹ ۵۴ ۶۳ ۷۲ ۸۱

نگاه کن: ۴۲ دو بار آمده است، یک بار برای و یک بار برای . این همان جابه‌جایی است.

🧠 ترفند: ضرب در ۴ یعنی «دو برابرِ دو برابر». برای : اول ۷ را دو برابر کن (۱۴)، بعد ۱۴ را دو برابر کن (۲۸). دلیل: ۴ دسته همان ۲ دسته و ۲ دستهٔ دیگر است: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱می‌دانیم . پس چند است؟
۲کدام تساوی درست است؟
۳حاصل چند است؟
۴ را با شکستنِ ۹ به ۵ و ۴ حساب کن. جواب چند است؟
۵حاصل کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

را با شکستنِ ۹ به ۵ و ۴ پیدا کن.

می‌دانی . حالا را پیدا کن و بگو چطور.

حاصل هر عبارت را پیدا کن: (الف) (ب)

یک جعبه شیرینی ۶ ردیفِ ۹تایی دارد. ۲ ردیفِ اول خامه‌ای‌اند و بقیه شکلاتی. چند شیرینی خامه‌ای و چند شیرینی شکلاتی داریم؟ با جمعِ این دو، کل شیرینی‌ها را وارسی کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

۸ را به ۵ و ۳ شکسته، ولی تکهٔ ۳ را در ۶ ضرب نکرده است. هر دو تکه باید ضرب شوند.

درست.

اشتباه: « و بعد .»

پرانتز را نادیده گرفته است. اول باید داخلِ پرانتز حساب شود.

درست، پس .

اشتباه« را نمی‌توانم پیدا کنم، چون در جدولِ تا ۵ نیست.»

می‌شود جای عددها را عوض کرد یا ضرب را شکست.

درست.

فراتر از کتابچند ضرب را واقعاً باید حفظ کنی؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

جدول ضربِ ۱ تا ۹، ۸۱ خانه دارد. ولی لازم نیست ۸۱ چیز جدا حفظ کنی. ۹ خانه روی قطرِ جدول است: ، و همین‌طور تا . ۷۲ خانهٔ دیگر دوتا دوتا مثل هم‌اند، چون همان است. پس فقط ۳۶ جفت داریم. روی هم ضربِ متفاوت. ضرب در ۱ و ضرب در ۲ هم که آسان‌اند. بقیه را هم با شکستن می‌شود ساخت. برای همین است که اگر جدول را به‌صورت یک تصویر نگاه کنی، دو طرفِ قطرش مثل آینه‌اند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴تقسیم

این درس: صفحه‌های ۷۳ تا ۷۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. از درس قبل: چند است؟
  2. از درس دوم: روی محور از صفر ۴ جهشِ ۵تایی بزن. به کدام عدد می‌رسی؟

جواب: ۱) ۱۸ ۲) ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰؛ یعنی به ۲۰.

تقسیم یعنی دسته کردن#

رضا ۱۸ تیله دارد. می‌خواهد آن‌ها را در کیسه‌های ۶تایی بریزد. چند کیسه لازم دارد؟ تیله‌ها را شش‌تا شش‌تا جدا کن:

کیسه ۱ کیسه ۲ کیسه ۳
●●●●●● ●●●●●● ●●●●●●

۳ کیسه پر شد. این کار تقسیم است. می‌نویسیم:

می‌خوانیم: «۱۸ تقسیم بر ۶ می‌شود ۳».

تقسیم یعنی پخش کردنِ مساوی#

۲۰ توت‌فرنگی را در ۴ بشقاب، مساوی پخش می‌کنیم. در هر بشقاب چندتا می‌رود؟ نوارِ ۲۰تایی را ۴ قسمتِ مساوی می‌کنیم:

؟ ؟ ؟ ؟
بشقاب ۱ بشقاب ۲ بشقاب ۳ بشقاب ۴

کل نوار ۲۰ است. چه عددی چهار بار جمع شود ۲۰ می‌شود؟ . پس در هر بشقاب ۵ توت‌فرنگی است: .

پس تقسیم دو معنی دارد: «چند دسته می‌شود؟» و «در هر قسمت چندتا می‌رود؟». هر دو را با می‌نویسیم.

تقسیم روی محور#

یعنی از ۱۸ چند بار ۶ تا عقب برویم تا به صفر برسیم:

۳ جهش زدیم. پس .

هر تقسیم یک ضرب دارد#

می‌پرسد: «چند دستهٔ ۶تایی ۱۸ می‌شود؟». این همان تساوی با مربع خالی است:

از جدول ضرب: . پس جواب ۳ است. این چهار تساوی یک خانواده‌اند:

قبل از ادامه، حدس بزن: هم ۳ می‌شود؟

نه. یعنی چند دستهٔ ۳تایی ۱۸ می‌شود. ، پس جواب ۶ است. در تقسیم، جای عددها مهم است.

مثال ۱. ۳۲ بیسکویت را بین ۴ نفر مساوی پخش می‌کنیم. به هر نفر چندتا می‌رسد؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ اگر به هر نفر ۵ تا بدهیم، می‌شود؛ کم است. اگر ۱۰ تا بدهیم، ۴۰ می‌شود؛ زیاد است. پس جواب بین ۵ و ۱۰ است.

دقیق: . از جدول: . پس . با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۸ بین ۵ و ۱۰ است.

راه دوم: از ۳۲ چهارتا چهارتا کم کن تا صفر شود: ۲۸، ۲۴، ۲۰، ۱۶، ۱۲، ۸، ۴، ۰. هشت بار. این راه درست است ولی کُند است. ضربِ هم‌خانواده تندتر است، چون یک بار به جدول نگاه می‌کنی.

«چند برابر» با تقسیم#

یک ساختمان ۱۵ متر بلندی دارد. دیوار حیاط ۳ متر است. ساختمان چند برابرِ دیوار است؟

ساختمان ۳ ۳ ۳ ۳ ۳
دیوار ۳

می‌پرسیم: چند تا ۳، ۱۵ می‌شود؟ . پس ساختمان ۵ برابرِ دیوار است.

مثال ۲. حاصل را پیدا کن.

  1. اول پرانتزها: (چون ).
  2. پرانتز دوم: .
  3. حالا جمع: .

🧠 ترفند: تقسیم بر ۲ یعنی نصف کردن: . دلیل: دو قسمتِ مساوی یعنی دو نصف. شرط: عدد را باید بشود دوتا دوتا کامل دسته کرد، مثل ۱۴؛ برای ۱۵ این کار درست درنمی‌آید.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱۳۰ تخم‌مرغ را در شانه‌های ۶تایی می‌چینیم. چند شانه لازم است؟
۲کدام ضرب به ما کمک می‌کند را پیدا کنیم؟
۳۴۲ برگه را بین ۶ گروه مساوی پخش کردیم. هر گروه چند برگه دارد؟
۴۲۰ چند برابرِ ۵ است؟
۵حاصل چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

۲۱ مداد را بین ۳ نفر مساوی پخش می‌کنیم. به هر نفر چند مداد می‌رسد؟ اول مدل نواری بکش.

روی محور از ۲۴ شروع کن و هر بار ۸ تا عقب برو تا به صفر برسی. چند جهش زدی؟ تقسیمش را بنویس.

برای یک مسئلهٔ کوتاه بنویس. بعد دو ضربِ هم‌خانواده‌اش را هم بنویس.

یک کلاس ۲۷ دانش‌آموز دارد. معلم آن‌ها را در گروه‌های ۳ نفره می‌گذارد. به هر گروه ۲ توپ می‌دهد. چند توپ لازم است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

فقط یک بار ۳ را از ۱۵ کم کرده است. تقسیم می‌پرسد چند تا ۳ در ۱۵ هست.

درست، پس .

اشتباهبرای نوشت: .

تقسیم برعکسِ ضرب است. باید دنبالِ عددی بگردی که در ۴ ضرب شود و ۱۲ بدهد.

درست؛ چون ، پس .

اشتباه۱۲ سیب را در کیسه‌های ۳تایی می‌ریزیم. «۳ کیسه لازم است.»

تعدادِ سیبِ هر کیسه را با تعدادِ کیسه‌ها قاطی کرده است. ۳ تعداد سیبِ هر کیسه است.

درست. پس ۴ کیسه لازم است.

فراتر از کتابچرا هیچ عددی را بر صفر تقسیم نمی‌کنیم؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

فرض کن ۶ تیله داری و می‌خواهی آن‌ها را در کیسه‌های «صفرتایی» بریزی. در هر کیسه هیچ تیله‌ای نمی‌رود. هر چند کیسه هم پر کنی، باز ۶ تیله در دستت می‌ماند. پس جوابی پیدا نمی‌شود. با ضربِ هم‌خانواده هم می‌شود دید: را هیچ عددی درست نمی‌کند، چون هر عددی در صفر ضرب شود صفر می‌شود. برای همین ریاضی‌دان‌ها می‌گویند تقسیم بر صفر معنی ندارد. ماشین حساب هم اگر ۶ را بر ۰ تقسیم کنی، به‌جای عدد پیغامِ خطا نشان می‌دهد. داستان کامل‌ترش را در چرا نمی‌شود بر صفر تقسیم کرد؟ بخوان.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۴

۱۳ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

ضرب و جمع چه فرقی دارند؟

ضرب همان جمعِ دسته‌های مساوی است، فقط کوتاه‌تر نوشته می‌شود. را می‌شود نوشت. ولی وقتی دسته‌ها مساوی نیستند، مثل ، فقط جمع می‌شود نوشت.

جدول ضرب را باید حفظ کنم؟

بله، کم‌کم. اول آن را با شکل و شمارش بساز تا بفهمی هر عدد از کجا آمده. بعد با جابه‌جایی و شکستن، ضرب‌های سخت را از ضرب‌های آسان پیدا کن. هر چه بیشتر تمرین کنی، زودتر یادت می‌ماند. ماشین حساب برای وارسی است، نه به‌جای جدول.

از کجا بفهمم یک مسئله تقسیم است یا ضرب؟

اگر تعدادِ دسته‌ها و تعدادِ هر دسته را داری و کل را می‌خواهی، ضرب است. اگر کل را داری و تعدادِ دسته‌ها یا تعدادِ هر دسته را می‌خواهی، تقسیم است. یک نوار یا شکل بکش؛ معلوم می‌شود کدام عدد گم شده است.

چرا در عبارت پرانتزدار اول پرانتز را حساب می‌کنیم؟

پرانتز می‌گوید این قسمت یک عدد است که اول باید پیدا شود. یعنی «۵ دستهٔ ۳تایی». اگر پرانتز را نادیده بگیری، جواب عوض می‌شود.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی سوم: فصل ۱، الگوها، فصل ۲، عددهای چهار رقمی، فصل ۳، عددهای کسری، فصل ۵، محیط و مساحت، فصل ۶، جمع و تفریق، فصل ۷، آمار و احتمال، فصل ۸، ضرب عددها