درس ۱معرّفی عدد هزار
این درس: صفحههای ۲۸ تا ۳۰ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال از سال دوم:
- ۱۰ دستهٔ دهتایی روی هم چند تاست؟
- در عدد ۳۴۵ چند صدتایی هست؟
جواب: ۱) ۱۰۰. ۲) ۳ صدتایی.
وقتی ۱۰ تا صدتایی جمع میشود#
مریم برای کاردستی مهره نخ میکند. در هر نخ ۱۰ مهره میگذارد. هر ۱۰ نخ را با هم میبندد و یک بستهٔ صدتایی میسازد. حالا ۹ بستهٔ صدتایی دارد. یک بستهٔ دیگر هم میسازد. ۱۰ بستهٔ صدتایی را در یک کیسه میگذارد. در کیسه چند مهره است؟
صدتا صدتا بشمار: ۱۰۰، ۲۰۰، ۳۰۰، ۴۰۰، ۵۰۰، ۶۰۰، ۷۰۰، ۸۰۰، ۹۰۰، و بعد از ۹۰۰ عدد تازهای میآید: ۱۰۰۰. این عدد را «هزار» میخوانیم.
با مکعبهای کوچک هم همین را میبینیم:
| هزارتایی | صدتایی | دهتایی | یکی |
|---|---|---|---|
| مکعب بزرگ: ۱۰ صفحه روی هم | صفحه: ۱۰ میله کنار هم | میله: ۱۰ مکعب کوچک | یک مکعب کوچک |
| ۱۰۰۰ | ۱۰۰ | ۱۰ | ۱ |
هر بار که ۱۰ تا از یک دسته جمع شود، یک دستهٔ بزرگتر ساخته میشود. ۱۰ یکی یک دهتایی است. ۱۰ دهتایی یک صدتایی است. و ۱۰ صدتایی یک هزارتایی است.
راههای رسیدن به هزار#
- ۹۹۹ و یکی دیگر، ۱۰۰۰ میشود: ۹۹۷، ۹۹۸، ۹۹۹، ۱۰۰۰.
- ۹۹۰ و یک دهتایی دیگر: ۹۷۰، ۹۸۰، ۹۹۰، ۱۰۰۰.
- ۹۰۰ و یک صدتایی دیگر: ۷۰۰، ۸۰۰، ۹۰۰، ۱۰۰۰.
عدد ۱۰۰۰ چهار رقم دارد: یک ۱ و سه ۰. اولین عدد چهار رقمی است.
قبل از ادامه، حدس بزن: ۱۰۰۰ چند تا دهتایی است؟ ۱۰ تا؟
نه. هر صدتایی ۱۰ تا دهتایی است. ۱۰۰۰ هم ۱۰ تا صدتایی است. پس دهتا دهتا بشمار: صدتاییِ اول ۱۰ دهتایی، دومی ۲۰، سومی ۳۰، … و دهمی ۱۰۰. پس ۱۰۰۰ برابر ۱۰۰ تا دهتایی است.
هزارها#
حالا که یک هزارتایی داریم، میتوانیم هزارتا هزارتا هم بشمریم: ۱۰۰۰، ۲۰۰۰، ۳۰۰۰، … تا ۹۰۰۰. ۳ مکعب بزرگ یعنی ۳۰۰۰ (سه هزار). مثل ۳ تا یکی است، ولی هر کدام هزار میارزد.
مثال ۱. از ۹۷۵ تا ۱۰۰۰ چند تا مانده است؟
اول تخمین بزن: ۹۷۵ خیلی به ۱۰۰۰ نزدیک است. حدود ۲۰ یا ۳۰ تا.
- از ۹۷۵ تا دهتاییِ کامل بعدی بشمار: ۹۷۶، ۹۷۷، … ۹۸۰. میشود ۵ تا.
- از ۹۸۰ دهتا دهتا تا ۱۰۰۰: ۹۹۰، ۱۰۰۰. میشود ۲۰ تا.
- .
با حدسمان میخواند؟ بله، ۲۵ بین ۲۰ و ۳۰ است.
راه دوم: تفریق بنویس، . این هم ۲۵ میشود، ولی صفرهای ۱۰۰۰ قرض گرفتنِ زیادی میخواهد. شمردن رو به جلو، ذهنی تندتر است.
الگوسازی: همهٔ حالتها را با نظم پیدا کن#
گاهی مسئله میخواهد همهٔ حالتها را پیدا کنی. اگر بینظم بنویسی، یکی جا میافتد. پس با یک نظم مشخص جلو برو. به این راه الگوسازی میگوییم.
مثال ۲. با رقمهای ۱، ۵ و ۸، بدون تکرار، چند عدد سه رقمی میشود ساخت؟
- اول رقم صدگان را انتخاب کن. سه راه دارد: ۱، ۵ یا ۸.
- برای هر صدگان، دو رقم میماند. با آن دو، دو عدد ساخته میشود.
- همه را در جدول بنویس:
| صدگان | اگر دهگان این باشد | عدد |
|---|---|---|
| ۱ | ۵ | ۱۵۸ |
| ۱ | ۸ | ۱۸۵ |
| ۵ | ۱ | ۵۱۸ |
| ۵ | ۸ | ۵۸۱ |
| ۸ | ۱ | ۸۱۵ |
| ۸ | ۵ | ۸۵۱ |
- روی هم ۶ عدد. بزرگترینشان ۸۵۱ و کوچکترینشان ۱۵۸ است.
مثال ۳. با رقمهای ۰، ۴ و ۶ چه؟ عدد سه رقمی با ۰ شروع نمیشود. «۰۴۶» همان ۴۶ است که دو رقمی است. پس صدگان فقط ۴ یا ۶ است: ۴۰۶، ۴۶۰، ۶۰۴، ۶۴۰. فقط ۴ عدد.
🧠 ترفند: برای ساختن بزرگترین عدد، رقمها را از بزرگ به کوچک بچین: ۸۵۱. برای کوچکترین، از کوچک به بزرگ: ۱۵۸. اگر صفر داری، صفر را اول نگذار. دلیل: رقم سمت چپ بیشترین ارزش را دارد، پس بزرگترین رقم باید آنجا باشد.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
الگوها را تا ۱۰۰۰ ادامه بده: (الف) ۹۴۰، ۹۵۰، ۹۶۰، … (ب) ۹۹۵، ۹۹۶، … .
۱۰۰۰ چند تا صدتایی است؟ چند تا دهتایی؟ ۳۰۰۰ چند تا صدتایی است؟
با رقمهای ۳، ۴ و ۷، بدون تکرار، همهٔ عددهای سه رقمی را با نظم بنویس. بزرگترین و کوچکترین کداماند؟
با رقمهای ۰، ۵ و ۹، بدون تکرار، چند عدد سه رقمی میشود ساخت؟ همه را بنویس.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«بعد از ۹۹۹ عدد ۹۹۱۰ میآید.»
دانشآموز ۱۰ را کنار ۹۹ نوشته است. ولی یکی که به ۹۹۹ اضافه شود، یکانها دهتا میشوند و یک دهتایی میسازند، دهتاییها یک صدتایی، و صدتاییها یک هزارتایی.
درست.
اشتباه«۱۰۰۰ یعنی ۱۰۰ تا صدتایی.»
عدد صفرها را با تعداد صدتاییها قاطی کرده است. صدتا صدتا تا ۱۰۰۰ فقط ۱۰ قدم است.
درست۱۰۰۰ برابر ۱۰ صدتایی و ۱۰۰ دهتایی است.
اشتباهبا رقمهای ۰، ۴، ۶: «۰۴۶ و ۰۶۴ هم عدد سه رقمیاند، پس ۶ عدد داریم.»
صفرِ اول ارزشی ندارد. ۰۴۶ همان ۴۶ است که دو رقم دارد.
درستفقط ۴۰۶، ۴۶۰، ۶۰۴ و ۶۴۰: چهار عدد.
فراتر از کتابهزار، عددی که بزرگ به نظر میرسدبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
۱۰۰۰ عدد بزرگی است، ولی کمتر از آنچه فکر میکنی طول میکشد. اگر هر ثانیه یک عدد بشمری، تا ۱۰۰۰ حدود ۱۷ دقیقه طول میکشد. یک نان بربری چند صد گرم است و یک کیسهٔ برنج چند هزار گرم. کلمهٔ «کیلو» در «کیلوگرم» و «کیلومتر» یعنی هزار: یک کیلوگرم ۱۰۰۰ گرم است و یک کیلومتر ۱۰۰۰ متر. در کامپیوتر هم «کیلو» زیاد شنیده میشود، مثلاً در اندازهٔ فایلها. یک نکتهٔ جالب: گفته میشود دستههای ۱۰تایی ما از ۱۰ انگشت دست آمده است. اگر آدمها ۸ انگشت داشتند، شاید دستههای ۸تایی میساختیم و «هزار» ما شکل دیگری داشت.
درس ۲ارزش مکانی
این درس: صفحههای ۳۱ تا ۳۳ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال از ارزش مکانی در سال دوم:
- در عدد ۵۶۲، رقم ۶ چه ارزشی دارد؟
- عدد ۴۰۷ را بهصورت جمعِ صدگان و یکانش بنویس.
جواب: ۱) ۶۰، یعنی ۶ دهتایی. ۲) .
جدول ارزش مکانی با هزارگان#
علی با مکعبها یک عدد ساخته است: ۳ مکعب بزرگ هزارتایی، ۲ صفحهٔ صدتایی، ۵ میلهٔ دهتایی و ۴ مکعب کوچک. هر نوع را در یک ستون جدول مینویسیم. ستون تازه، هزارگان، سمت چپِ صدگان میآید:
| هزارگان | صدگان | دهگان | یکان |
|---|---|---|---|
| ۳ | ۲ | ۵ | ۴ |
عدد ۳۲۵۴ است. آن را اینطور میخوانیم: «سه هزار و دویست و پنجاه و چهار». این یک عدد چهار رقمی است.
هر رقم به جایی که نشسته، ارزش دارد:
| رقم | جا | ارزش |
|---|---|---|
| ۳ | هزارگان | ۳۰۰۰ |
| ۲ | صدگان | ۲۰۰ |
| ۵ | دهگان | ۵۰ |
| ۴ | یکان | ۴ |
اگر عدد را بهصورت جمعِ ارزش رقمهایش بنویسیم، شکل گسترده را نوشتهایم:
صفر جای خالی را نگه میدارد#
مثال ۱. عدد «هفت هزار و نود» را با رقم بنویس.
- هفت هزار: هزارگان ۷.
- صدتایی نگفته است: صدگان ۰.
- نود یعنی ۹ دهتایی: دهگان ۹.
- یکی نگفته است: یکان ۰.
| هزارگان | صدگان | دهگان | یکان |
|---|---|---|---|
| ۷ | ۰ | ۹ | ۰ |
پس ۷۰۹۰. اگر صفرها را نگذاری، ۷۹ میشود که عدد دیگری است.
قبل از ادامه، حدس بزن: در ۳۰۵۰ و ۳۵۰۰، رقم ۵ ارزش یکسانی دارد؟
نه. در ۳۰۵۰ رقم ۵ در دهگان است و ارزشش ۵۰ است. در ۳۵۰۰ در صدگان است و ارزشش ۵۰۰ است. رقم یکی است، ولی جایش ارزشش را عوض کرده است.
جمع و تفریق هزارها#
۲ هزارتایی و ۵ هزارتایی روی هم ۷ هزارتایی میشوند، درست مثل :
صدتاییها هم همینطورند. ۳ صدتایی و ۷ صدتایی، ۱۰ صدتایی میشوند، یعنی یک هزارتایی: .
راه دوم برای : ۱۰۰۰ را ۱۰ صدتایی ببین. ۱۰ صدتایی منهای ۶ صدتایی، ۴ صدتایی میماند: ۴۰۰. این از تفریق ستونی تندتر است، چون صفرهای ۱۰۰۰ قرض نمیخواهند.
هزار در اندازهگیری#
هزار در اندازهگیریها زیاد پیدا میشود:
| بزرگ | کوچک |
|---|---|
| ۱ کیلومتر | ۱۰۰۰ متر |
| ۱ کیلوگرم | ۱۰۰۰ گرم |
| ۱ متر | ۱۰۰ سانتیمتر |
مثال ۲. یک کیسه سیبزمینی ۲۹۸۰ گرم است. حدوداً چند کیلوگرم است؟
اول تخمین بزن: ۲۹۸۰ خیلی نزدیک ۳۰۰۰ است. پس حدود ۳ کیلوگرم.
- هر ۱۰۰۰ گرم یک کیلوگرم است. در ۲۹۸۰، رقم هزارگان ۲ است: ۲ کیلوگرم.
- بقیه ۹۸۰ گرم است.
- پس ۲ کیلوگرم و ۹۸۰ گرم.
با حدسمان میخواند؟ بله. ۹۸۰ گرم کمی کمتر از یک کیلوگرم است، پس کیسه کمی کمتر از ۳ کیلوگرم است.
مثال ۳. قد یک نفر ۱۵۸ سانتیمتر است. یعنی ۱ متر و ۵۸ سانتیمتر، چون ۱۰۰ سانتیمتر یک متر است.
🧠 ترفند: وقتی وزنی را به گرم نوشتهای، سه رقمِ سمت راست گرمها هستند و رقمهای قبل از آنها کیلوگرم: ۴۲۷۰ گرم یعنی ۴ کیلوگرم و ۲۷۰ گرم. دلیل: ۱۰۰۰ گرم یک کیلوگرم است و جای ۱۰۰۰ همان هزارگان است. با متر و کیلومتر هم همینطور است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
عدد ۶۱۹۴ را در جدول ارزش مکانی بگذار، با حروف بنویس و بهصورت گسترده بنویس.
عددی بنویس که ۴ دهتایی، ۹ هزارتایی و ۲ یکی دارد و صدتایی ندارد.
(الف) ۲ کیلومتر چند متر است؟ (ب) ۴۵۰۰ متر یعنی چند کیلومتر و چند متر؟ (پ) ۱ متر و ۸ سانتیمتر چند سانتیمتر است؟
ذهنی حساب کن: ، ، ، .
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«پنج هزار و هشتاد» را ۵۰۰۰۸۰ نوشته است.
هر بخش را جداگانه نوشته و کنار هم گذاشته است. عدد هزار و چیزی فقط چهار رقم دارد.
درستدر جدول: ۵، ۰، ۸، ۰. پس ۵۰۸۰.
اشتباه«دو هزار و شصت و هشت» را ۲۶۸ نوشته است.
صدتایی نگفته بود، ولی صدگان باید با ۰ پر شود. بدون صفر، عدد سه رقمی میشود.
درست۲۰۶۸.
اشتباه«۱ متر و ۸ سانتیمتر = ۱۸ سانتیمتر.»
متر را ۱۰ سانتیمتر گرفته است. ولی ۱ متر ۱۰۰ سانتیمتر است.
درست سانتیمتر.
فراتر از کتابارزش مکانی، اختراعی قدیمیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
رومیهای قدیم عددها را با حرف مینوشتند. برای ۳۰۰۰ سه حرف M کنار هم میگذاشتند و هر حرف همیشه یک ارزش داشت، هر جا که بود. نوشتن عددهای بزرگ با این روش سخت بود و حساب کردن سختتر. ریاضیدانهای هند ایدهٔ دیگری داشتند: جای هر رقم ارزشش را تعیین کند و صفر جای خالی را نگه دارد. این روش به سرزمینهای اسلامی رسید و دانشمندانی مثل خوارزمی دربارهٔ آن کتاب نوشتند. از آنجا به اروپا رفت. امروز کامپیوترها هم از ارزش مکانی استفاده میکنند، فقط دستههایشان ۲تایی است، نه ۱۰تایی. برای همین در کامپیوتر همه چیز با ۰ و ۱ نوشته میشود.
درس ۳ارزش پول
این درس: صفحههای ۳۴ تا ۳۶ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال از مقایسهٔ عددها در سال دوم:
- کدام بزرگتر است: ۴۸۷ یا ۴۷۸؟
- جملهٔ را بخوان.
جواب: ۱) ۴۸۷، چون صدگانها برابرند و دهگانِ آن (۸) از ۷ بیشتر است. ۲) «۵۲۰ بزرگتر از ۳۹۹ است».
سکههای بستهبندیشده#
کلاس سوم یک بازارچهٔ بازی راه انداخته است. پولِ بازارچه سکه است. سکهها چهار جورند:
| چیست | چند سکه دارد |
|---|---|
| سکهٔ تکی | ۱ |
| بستهٔ ۱۰تایی | ۱۰ |
| بستهٔ ۱۰۰تایی | ۱۰۰ |
| کیسهٔ ۱۰۰۰تایی | ۱۰۰۰ |
سارا ۲ کیسهٔ ۱۰۰۰تایی، ۳ بستهٔ ۱۰۰تایی، ۴ بستهٔ ۱۰تایی و ۶ سکهٔ تکی دارد. هر جور را در ستون خودش مینویسیم:
| کیسهٔ ۱۰۰۰تایی | بستهٔ ۱۰۰تایی | بستهٔ ۱۰تایی | سکهٔ تکی |
|---|---|---|---|
| ۲ | ۳ | ۴ | ۶ |
پس سارا ۲۳۴۶ سکه دارد. این همان جدول ارزش مکانی است. کیسهها هزارگاناند و سکههای تکی یکان.
تعداد یا ارزش؟#
رضا ۹ بستهٔ ۱۰۰تایی دارد. مینا فقط ۱ کیسهٔ ۱۰۰۰تایی دارد.
قبل از ادامه، حدس بزن: کدام سکهٔ بیشتری دارد؟ رضا که ۹ چیز دارد، یا مینا که ۱ چیز دارد؟
مینا. ۹ بستهٔ ۱۰۰تایی یعنی ۹۰۰ سکه. یک کیسه ۱۰۰۰ سکه است و ۱۰۰۰ از ۹۰۰ بیشتر است. تعداد بستهها مهم نیست. ارزش هر بسته مهم است، یعنی هر کدام چند سکه میارزد.
عوض کردن بستهها#
یک کیسهٔ ۱۰۰۰تایی را میشود با ۱۰ بستهٔ ۱۰۰تایی عوض کرد. یک بستهٔ ۱۰۰تایی را با ۱۰ بستهٔ ۱۰تایی. ارزش عوض نمیشود، فقط شکلش عوض میشود.
مثال ۱. پوریا ۱۸ بستهٔ ۱۰۰تایی دارد. حامد ۱ کیسهٔ ۱۰۰۰تایی و ۷ بستهٔ ۱۰۰تایی دارد. کدام بیشتر دارد؟
- ۱۰ تا از بستههای پوریا را با یک کیسه عوض کن. حالا پوریا ۱ کیسه و ۸ بسته دارد: ۱۸۰۰ سکه.
- حامد ۱ کیسه و ۷ بسته دارد: ۱۷۰۰ سکه.
- . پس پوریا بیشتر دارد.
در پولِ واقعی معمولاً بهجای کیسه و بسته، سکهٔ بزرگتر هست. یک سکه میتواند به اندازهٔ ۱۰، ۱۰۰ یا ۱۰۰۰ سکهٔ کوچک ارزش داشته باشد. فکرش همان است: یک چیز، ولی ارزشِ زیاد. پس ۳ سکهٔ بزرگ میتواند از ۵۰ سکهٔ کوچک بیشتر بیرزد.
شمردن صدتا صدتا از هزار به بعد#
اگر یک بستهٔ ۱۰۰تایی دیگر به ۱۸۰۰ سکه اضافه کنی، ۱۹۰۰ میشود. یکی دیگر، ۲۰۰۰. یعنی ۱۰ بستهٔ صدتایی یک کیسهٔ تازه ساختهاند و رقم هزارگان یکی بالا رفته است:
| ۱۸۰۰ | ۱۹۰۰ | ۲۰۰۰ | ۲۱۰۰ | ۲۲۰۰ |
|---|---|---|---|---|
| +۱۰۰ | +۱۰۰ | +۱۰۰ | +۱۰۰ |
دویستتا دویستتا هم همینطور است: ۲۶۰۰، ۲۸۰۰، ۳۰۰۰، ۳۲۰۰.
مقایسهٔ دو عدد چهار رقمی#
برای مقایسه، رقمها را از چپ ستون به ستون مقایسه کن:
- اول هزارگانها. هر کدام بزرگتر بود، آن عدد بزرگتر است.
- اگر برابر بودند، صدگانها.
- اگر باز برابر بودند، دهگانها، و بعد یکانها.
مثال ۲. ۵۳۰۸ و ۵۳۸۰ را مقایسه کن.
| هزارگان | صدگان | دهگان | یکان | |
|---|---|---|---|---|
| ۵۳۰۸ | ۵ | ۳ | ۰ | ۸ |
| ۵۳۸۰ | ۵ | ۳ | ۸ | ۰ |
هزارگانها برابرند. صدگانها هم برابرند. دهگان: ۰ کمتر از ۸ است. پس . یکانِ ۸ در عدد اول دیگر مهم نیست.
مثال ۳. ۳۹۹۹ و ۴۰۰۱ را مقایسه کن. هزارگان: ۳ کمتر از ۴ است. پس ، با اینکه ۳۹۹۹ پر از ۹ است.
مثال ۴. نیلوفر ۳ کیسه، ۹ بستهٔ ۱۰۰تایی و ۲ سکهٔ تکی دارد. چند سکه دارد؟
اول تخمین بزن: ۳ کیسه و تقریباً یک کیسهٔ دیگر (۹ بستهٔ صدتایی). پس حدود ۴۰۰۰.
- هزارگان ۳، صدگان ۹، دهگان ۰ (بستهٔ ۱۰تایی ندارد)، یکان ۲.
- پس ۳۹۰۲ سکه.
با حدسمان میخواند؟ بله، ۳۹۰۲ کمی کمتر از ۴۰۰۰ است.
راه دوم برای مقایسه: دو عدد را روی محور تصور کن. هر کدام سمت راستتر باشد، بزرگتر است. ولی پیدا کردن جای دقیق عدد روی محور وقت میبرد. مقایسهٔ ستون به ستون تندتر است.
کوچکترین و بزرگترین#
کوچکترین عدد چهار رقمی ۱۰۰۰ است و بزرگترینش ۹۹۹۹. بزرگترین عدد سه رقمی ۹۹۹ است.
🧠 ترفند: هر عدد چهار رقمی از هر عدد سه رقمی بزرگتر است. دلیل: کوچکترین عدد چهار رقمی، ۱۰۰۰، از بزرگترین عدد سه رقمی، ۹۹۹، بیشتر است. (عددی که با صفر شروع شود، چهار رقمی حساب نمیشود.)
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
این عددها را از کوچک به بزرگ مرتب کن: ۳۱۲۵، ۳۵۱۲، ۳۲۱۵، ۳۱۵۲.
مینا ۲ کیسهٔ ۱۰۰۰تایی و ۵ بستهٔ ۱۰۰تایی دارد. میخواهد کتابی بخرد که ۳۰۰۰ سکه میارزد. چند بستهٔ ۱۰۰تایی دیگر لازم دارد؟
بهجای □ چه رقمی بگذاریم تا جمله درست باشد؟
پوپک ۱ کیسهٔ ۱۰۰۰تایی و ۱۲ بستهٔ ۱۰تایی دارد. آرین ۱۱ بستهٔ ۱۰۰تایی دارد. کدام بیشتر دارد؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«۵۳۰۸ از ۵۳۸۰ بزرگتر است، چون یکانش ۸ است.»
مقایسه از رقمهای سمت چپ شروع میشود، چون ارزششان بیشتر است. یکان فقط وقتی مهم است که بقیهٔ ستونها برابر باشند.
درستدهگان: ۰ کمتر از ۸. پس .
اشتباه«۹ بستهٔ ۱۰۰تایی از ۱ کیسهٔ ۱۰۰۰تایی بیشتر است، چون ۹ از ۱ بیشتر است.»
تعداد بستهها را مقایسه کرده، نه ارزششان را.
درست۹ بسته ۹۰۰ سکه است و کیسه ۱۰۰۰ سکه. .
اشتباه«۹۹۹ از ۱۰۰۰ بزرگتر است، چون ۹ از ۱ بزرگتر است.»
۹۹۹ سه رقم دارد و ۱۰۰۰ چهار رقم. رقم ۱ در ۱۰۰۰ در هزارگان است و ۱۰۰۰ میارزد.
درست.
فراتر از کتابپول، شمارشِ ارزشبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
پیش از پول، مردم کالا را با کالا عوض میکردند: گندم با پشم، تخممرغ با نمک. مشکل این بود که همیشه کسی پیدا نمیشد که دقیقاً همان را بخواهد. سکه این مشکل را حل کرد. هر سکه یک ارزش ثابت داشت و میشد با آن هر چیزی خرید. بعدها سکهها چند جور شدند، یکی ارزان و یکی گران، تا هر قیمتی را بشود با چند سکه ساخت. این همان ایدهٔ بستههای ۱۰تایی و ۱۰۰تایی و ۱۰۰۰تایی است. امروز بیشترِ پولها فقط عدد هستند که در کامپیوترِ بانکها نوشته شدهاند. ولی قاعده همان است: ارزش مهم است، نه تعداد سکهها.
درس ۴تقریب اعداد
این درس: صفحههای ۳۷ تا ۴۲ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال از تقریب در سال دوم:
- عدد ۴۳۷ را با حذف رقم یکان و گذاشتن صفر به جایش، تقریبی بنویس.
- عدد ۲۵۰ روی محور بین کدام دو صدتاییِ کامل است؟
جواب: ۱) ۴۳۰. ۲) بین ۲۰۰ و ۳۰۰.
چرا تقریب؟#
در یک مسابقهٔ فوتبال ۳۸۲۷ نفر تماشاگر بودند. گزارشگر میگوید: «حدود ۳۸۰۰ نفر آمده بودند.» او عدد دقیق را نمیگوید، چون برای شنونده مهم نیست. عددی که به عدد دقیق نزدیک است و سادهتر است، عدد تقریبی است. به این کار تقریب میگوییم.
راه اول: صفر گذاشتن به جای رقمها#
رقمهای سمت راست را حذف کن و به جایشان صفر بگذار:
| عدد | یکان و دهگان صفر شود | یکان، دهگان و صدگان صفر شود |
|---|---|---|
| ۳۸۲۷ | ۳۸۰۰ | ۳۰۰۰ |
| ۵۰۹۱ | ۵۰۰۰ | ۵۰۰۰ |
| ۶۴۵۳ | ۶۴۰۰ | ۶۰۰۰ |
این راه همیشه صدتایی یا هزارتاییِ کاملِ قبلی را میدهد.
راه دوم: کدام نزدیکتر است؟#
گاهی سؤال میپرسد عدد به کدام عددِ کامل نزدیکتر است. برای جواب، عدد را روی محور ببین. ۳۸۲۷ بین ۳۰۰۰ و ۴۰۰۰ است. وسطِ راهِ این دو، ۳۵۰۰ است:
| ۳۰۰۰ | ۳۵۰۰ | ۳۶۰۰ | ۳۷۰۰ | ۳۸۰۰ | ۳۹۰۰ | ۴۰۰۰ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| شروع | وسط راه | ۳۸۲۷ کمی بعد از اینجاست | پایان |
۳۸۲۷ از وسطِ راه گذشته است. پس به ۴۰۰۰ نزدیکتر است تا به ۳۰۰۰.
قبل از ادامه، حدس بزن: ۶۰۹۸ به ۶۰۰۰ نزدیکتر است یا ۷۰۰۰؟
به ۶۰۰۰. وسطِ راهِ ۶۰۰۰ و ۷۰۰۰، ۶۵۰۰ است. ۶۰۹۸ هنوز به وسط نرسیده است. از ۶۰۰۰ فقط ۹۸ تا جلوتر است، ولی تا ۷۰۰۰ خیلی راه دارد.
مثال ۱. ۳۸۲۷ به کدام صدتاییِ کامل نزدیکتر است؟
- ۳۸۲۷ بین ۳۸۰۰ و ۳۹۰۰ است.
- وسطِ راه ۳۸۵۰ است.
- ۳۸۲۷ هنوز به ۳۸۵۰ نرسیده است.
- پس به ۳۸۰۰ نزدیکتر است.
دقت کن: برای هزارتایی، راه اول ۳۰۰۰ داد و راه دوم ۴۰۰۰. اگر سؤال گفت «نزدیکتر»، راه دوم را به کار ببر.
🧠 ترفند: برای اینکه ببینی به کدام هزارِ کامل نزدیکتری، رقم صدگان را نگاه کن. اگر ۰ تا ۴ بود، هزارِ پایینی. اگر ۶ تا ۹ بود، هزارِ بالایی. اگر ۵ بود، رقمهای بعدی را هم ببین. دلیل: وسطِ راهِ دو هزارِ کامل، ۵۰۰ است.
تقریب برای حساب ذهنی#
مثال ۲. در یک جشن ۴۹۸ لیوان شربت و ۳۰۳ لیوان آب بود. روی هم حدوداً چند لیوان؟
اول تخمین بزن: ۴۹۸ حدود ۵۰۰ است و ۳۰۳ حدود ۳۰۰. پس حدود .
- دقیق: یکانها . یک دهتایی میرود به دهگان و ۱ میماند.
- دهگانها . یک صدتایی میرود به صدگان و ۰ میماند.
- صدگانها .
- جواب: ۸۰۱.
با حدسمان میخواند؟ بله، ۸۰۱ خیلی نزدیک ۸۰۰ است. تخمین به ما میگوید جوابِ دقیق درست است یا نه. اگر ۷۰۱ یا ۹۰۱ به دست میآمد، میفهمیدیم جایی اشتباه کردهایم.
راه دوم برای «نزدیکتر»: بهجای محور، فاصله را بشمار. ۶۰۹۸ تا ۶۰۰۰، ۹۸ تا فاصله دارد. تا ۷۰۰۰ بیش از ۹۰۰ تا. پس به ۶۰۰۰ نزدیکتر است. این راه دقیق است، ولی ترفندِ رقم صدگان تندتر است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
این عددها را با صفر گذاشتن تقریبی بنویس، یک بار تا صدگان (یکان و دهگان صفر) و یک بار تا هزارگان: ۲۷۶۴، ۵۰۹۱، ۸۴۰۵.
هر عدد به کدام هزارِ کامل نزدیکتر است؟ ۳۲۱۵، ۶۸۴۰، ۹۴۹۹.
هر عدد به کدام صدتاییِ کامل نزدیکتر است؟ ۲۰۶۳ و ۳۷۴۰.
کتابخانهٔ مدرسه ۶۹۸ کتاب داستان و ۲۰۴ کتاب علمی دارد. اول تخمین بزن روی هم حدوداً چند کتاب است، بعد دقیق حساب کن و با تخمینت مقایسه کن.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«۳۸۲۷ به ۳۰۰۰ نزدیکتر است، چون اگر صدگان را صفر کنم ۳۰۰۰ میشود.»
صفر گذاشتن همیشه هزارِ قبلی را میدهد، نه نزدیکترین را. ۳۸۲۷ از وسطِ راه (۳۵۰۰) گذشته است.
درست۳۸۲۷ به ۴۰۰۰ نزدیکتر است.
اشتباه«۵۸۷۴ تا صدگان: ۵۸۷۰.»
فقط یکان را صفر کرده است. برای صدتاییِ کامل، دهگان هم باید صفر شود.
درست۵۸۰۰.
اشتباه«۷۱۸۹ به ۸۰۰۰ نزدیکتر است، چون ۸ و ۹ عددهای بزرگیاند.»
برای هزارِ نزدیکتر، فقط رقم صدگان تصمیم میگیرد. رقمهای دهگان و یکان اینجا مهم نیستند.
درستصدگان ۱ است، پس ۷۰۰۰.
فراتر از کتابتقریب در خبرها و در علمبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
وقتی خبرگزاریها جمعیت یک شهر را میگویند، تقریباً همیشه عدد را گرد میکنند. جمعیت هر ساعت عوض میشود: کسی به دنیا میآید، کسی به شهر دیگر میرود. پس عددِ «دقیق» فقط یک لحظه درست است. دانشمندها هم تقریب میزنند. فاصلهٔ زمین تا ماه همیشه یکی نیست، چون ماه دقیقاً دایرهوار دور زمین نمیچرخد. پس میگویند «حدود ۳۸۴ هزار کیلومتر». در کامپیوتر هم تقریب مهم است: صفحهٔ نمایش وقتی درصد دانلود را نشان میدهد، عدد را گرد میکند تا خواندنش راحت باشد. هنر تقریب این است که بدانی کجا دقت لازم است و کجا نه.
آزمون فصل ۲
۱۴ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
اگر میخواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان
پرسشهای رایج
چرا بعد از ۹۹۹ عدد ۱۰۰۰ میآید و نه ۹۹۱۰؟
چون وقتی یکی به ۹۹۹ اضافه میکنی، ۱۰ یکی ساخته میشود که یک دهتایی است. دهتاییها هم ۱۰ تا میشوند و یک صدتایی میسازند، و صدتاییها یک هزارتایی. پس همهٔ ستونها صفر میشوند و ۱ در هزارگان مینشیند: ۱۰۰۰.
صفر در وسط عدد چه کاری میکند؟
جای خالی را نگه میدارد. در ۷۰۹۰، صفرها میگویند صدتایی و یکی نداریم. بدون آنها ۷۹ میشود که عدد کاملاً دیگری است.
چطور دو عدد چهار رقمی را مقایسه کنم؟
از چپ شروع کن. اول هزارگانها را مقایسه کن. اگر برابر بودند، صدگانها، بعد دهگانها و آخر یکانها. اولین جایی که فرق دارند، جواب را میدهد.
تقریب با صفر گذاشتن با «نزدیکترین» چه فرقی دارد؟
صفر گذاشتن همیشه عددِ کاملِ قبلی را میدهد: ۳۸۲۷ میشود ۳۰۰۰. «نزدیکترین» میپرسد کدام طرف نزدیکتر است: ۳۸۲۷ به ۴۰۰۰ نزدیکتر است. سؤال را دقیق بخوان تا بدانی کدام را خواسته است.
برای عمیقتر یاد گرفتن
راهنمای قدمبهقدم ریاضیفصلهای دیگر ریاضی سوم: فصل ۱، الگوها، فصل ۳، عددهای کسری، فصل ۴، ضرب و تقسیم، فصل ۵، محیط و مساحت، فصل ۶، جمع و تفریق، فصل ۷، آمار و احتمال، فصل ۸، ضرب عددها

