درس ۱جدول دادهها
این درس: صفحههای ۱۱۸ تا ۱۲۰ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال از کلاس دوم:
- در یک سرشماری، رأیها با چوبخط اینطور نوشته شده: «│││││ │││». هر دستهٔ کامل ۵ خط است. چند رأی است؟
- در یک سرشماری، ۹ نفر سیب و ۶ نفر انار را انتخاب کردند. چند نفر بیشتر سیب را انتخاب کردند؟
جواب: ۱) یک دستهٔ ۵تایی و ۳ خط دیگر، یعنی ۸ رأی. ۲) ، یعنی ۳ نفر بیشتر.
از فهرست به جدول#
زنگ تفریح است. ۱۵ نفر از بچههای کلاس گفتهاند امروز چه میوهای آوردهاند:
سیب، موز، سیب، خیار، موز، سیب، پرتقال، سیب، خیار، موز، پرتقال، سیب، خیار، موز، پرتقال.
از این فهرست سخت میشود چیزی فهمید. پس آن را میشماریم. هر نام را که میخوانی، کنار همان میوه یک خط بکش. خط پنجم را روی چهار خط قبلی کج بکش تا یک دستهٔ ۵تایی شود. این همان چوبخط کلاس دوم است. اینجا هر دستهٔ ۵تایی را با «│││││» نشان میدهیم و بین دو دسته یک فاصله میگذاریم. پس هر دستهٔ کامل ۵ خط دارد و فقط دستهٔ آخر ممکن است کمتر داشته باشد.
| میوه | چوبخط | تعداد |
|---|---|---|
| سیب | │││││ | ۵ |
| موز | ││││ | ۴ |
| خیار | │││ | ۳ |
| پرتقال | │││ | ۳ |
حالا با یک نگاه میبینی سیب از همه بیشتر است. به این جدول، جدول دادهها میگوییم. داده یعنی همان چیزهایی که جمع کردهایم و شمردهایم.
برای وارسی، تعدادها را جمع کن: . همان ۱۵ نفرِ اول است. پس هیچ نامی جا نیفتاده است.
ردیف و ستون#
هر جدول از ردیفها و ستونها ساخته شده است. ردیف، خانههایی است که کنار هم و افقیاند. ستون، خانههایی است که زیر هم و عمودیاند. هر خانه درست جایی است که یک ردیف و یک ستون به هم میرسند.
بچهها سه روز، پرندههای حیاط مدرسه را شمردهاند:
| روز | گنجشک | کبوتر | کلاغ |
|---|---|---|---|
| شنبه | ۱۲ | ۵ | ۳ |
| یکشنبه | ۹ | ۷ | ۴ |
| دوشنبه | ۱۴ | ۶ | ۲ |
مثال ۱. یکشنبه چند کبوتر دیده شد؟ اول ردیف «یکشنبه» را پیدا کن. بعد ستون «کبوتر» را. جایی که این دو به هم میرسند، عدد ۷ نوشته شده است. پس ۷ کبوتر.
قبل از ادامه، حدس بزن: در کدام روز، روی هم بیشترین پرنده دیده شد؟
شاید شنبه را حدس زدی. اما باید هر ردیف را جمع کنیم. شنبه: . یکشنبه: . دوشنبه: . پس دوشنبه بیشترین پرنده دیده شده است.
مثال ۲. در این سه روز روی هم چند گنجشک دیده شد؟ این بار ستون «گنجشک» را جمع میکنیم.
اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ ۱۲ نزدیک ۱۰ است، ۹ نزدیک ۱۰، و ۱۴ نزدیک ۱۰. پس حدود ۳۰ و کمی بیشتر.
دقیق: . با حدسمان میخواند؟ بله، ۳۵ کمی بیشتر از ۳۰ است.
همهٔ پرندهها، از دو راه#
همهٔ پرندههای جدول چند تا هستند؟
- راه اول: ردیفها. جمع ردیفها را داریم: .
- راه دوم: ستونها. گنجشک ۳۵، کبوتر ، کلاغ . روی هم: .
هر دو راه ۶۲ شد. اینجا راه اول سریعتر بود، چون جمع ردیفها را از قبل داشتیم.
🧠 ترفند: جمع همهٔ ردیفها با جمع همهٔ ستونها همیشه برابر است. دلیل: در هر دو راه، همان خانههای جدول را جمع کردهای، فقط به ترتیبی دیگر. اگر برابر نشد، جایی اشتباه حساب کردهای.
جدولی که عدد ندارد#
بعضی جدولها بهجای عدد، نوشته دارند. این جدول نوبت کارهای یک کلاس در سه روز است:
| کار | شنبه | یکشنبه | دوشنبه |
|---|---|---|---|
| آب دادن به گلدانها | مریم | سارا | مریم |
| پاک کردن تخته | سارا | نیلوفر | نیلوفر |
| پخش کردن دفترها | نیلوفر | مریم | سارا |
مثال ۳. یکشنبه چه کسی تخته را پاک میکند؟ ردیف «پاک کردن تخته» و ستون «یکشنبه»: نیلوفر. و مریم در این سه روز چند بار نوبت دارد؟ همهٔ خانهها را نگاه کن: شنبه آب دادن، یکشنبه پخش کردن دفترها، دوشنبه آب دادن. پس ۳ بار.
حل مسئله: حدس و آزمایش#
بعضی مسئلهها راه مستقیم ندارند. آنوقت یک جواب حدس میزنی، آن را آزمایش میکنی و حدس بعدی را بهتر میکنی. جدول کمک میکند حدسها گم نشوند.
مثال ۴. دو عدد یکرقمی داریم. ضربشان ۲۴ و جمعشان ۱۱ است. این دو عدد کداماند؟
| حدس | ضرب | جمع | درست است؟ |
|---|---|---|---|
| ۴ و ۶ | ۲۴ | ۱۰ | نه، جمع کم است |
| ۳ و ۸ | ۲۴ | ۱۱ | بله |
ضربِ ۲ و ۱۲ هم ۲۴ است، ولی ۱۲ یکرقمی نیست. پس جواب ۳ و ۸ است. حدس اول بیفایده نبود: نشان داد باید دو عدد را از هم دورتر کنیم.
در حاشیهٔ درس: استوانه#
به یک قوطی کنسرو، یک شمع گرد یا یک لیوان صاف نگاه کن. بالا و پایینش دو دایرهٔ هماندازه است. دورش هم یک سطح خمیده است. به این شکل استوانه میگوییم. اگر یک برگهٔ مستطیلی را لوله کنی و دو لبهاش را به هم بچسبانی، بدنهٔ یک استوانه را ساختهای.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
۱۸ دانشآموز گفتند در زنگ تفریح چه بازیای را دوست دارند: طناب، توپ، لیلی، توپ، توپ، طناب، قایمموشک، توپ، لیلی، طناب، توپ، قایمموشک، توپ، لیلی، طناب، توپ، قایمموشک، توپ. (الف) جدول دادهها را با چوبخط و تعداد بساز. (ب) کدام بازی طرفدار بیشتری دارد؟ (پ) طرفداران آن چند نفر از طرفداران لیلی بیشترند؟
کتابخانهٔ مدرسه در یک ماه این تعداد کتاب امانت داده است: کلاس سوم ۱۵ کتاب داستان و ۸ کتاب علمی؛ کلاس چهارم ۱۱ کتاب داستان و ۱۳ کتاب علمی. (الف) جدولی بکش که ردیفهایش کلاسها و ستونهایش نوع کتاب باشد. (ب) روی هم چند کتاب داستان امانت داده شد؟ (پ) کدام کلاس کتاب علمی بیشتری گرفت؟ (ت) همهٔ کتابها را از دو راه حساب کن.
یک باغبان در پنج روز این تعداد گوجه از باغچه چیده است: شنبه ۲۰ گوجه، یکشنبه ۱۵ گوجه، دوشنبه ۳۰ گوجه، سهشنبه ۲۵ گوجه، چهارشنبه ۱۰ گوجه. دادهها را در یک جدول دو ردیفه بنویس. کدام روز بیشتر و کدام روز کمتر چیده است؟ اختلافشان چند گوجه است؟ روی هم چند گوجه چیده است؟
یک قاب مستطیلی را با کاشیهای مربعی ۱ سانتیمتری پوشاندهایم و ۲۴ کاشی لازم شد. طول و عرض قاب عدد درست سانتیمتر است و محیطش ۲۰ سانتیمتر است. طول و عرضش چند است؟ با جدول حدس و آزمایش حل کن.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«یکشنبه چند کلاغ دیده شد؟» جواب: ۷. (عدد ستون کبوتر خوانده شده است.)
چشم روی ردیف درست بوده، ولی در ستون اشتباه ایستاده است. هر خانه جای رسیدن یک ردیف و یک ستون است.
درستانگشتت را روی ردیف یکشنبه بگذار و تا زیر عنوان «کلاغ» ببر: ۴.
اشتباهچوبخط «│││││ ││││» را ۸ شمرده است: «دو دسته، هر دسته ۴ تا.»
دستهٔ اول کامل است و ۵ خط دارد. خط کج را هم باید شمرد. فقط دستهٔ دوم ۴ خط دارد.
درست.
اشتباه«همهٔ پرندهها چند تا هستند؟» جواب: ۲۰. (فقط ردیف شنبه جمع شده است.)
سؤال دربارهٔ همهٔ جدول است، نه یک ردیف.
درست.
فراتر از کتابایستگاه هواشناسی و جدولهای بزرگبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
ایستگاههای هواشناسی هر ساعت دمای هوا را اندازه میگیرند و در یک جدول مینویسند. ردیفها روزها هستند و ستونها ساعتها. در یک سال، این جدول هزاران خانه دارد. هیچ آدمی نمیتواند همه را یکییکی بخواند. برای همین کامپیوتر جدول را میخواند و میگوید گرمترین ساعت کدام بوده است. رباتی که دما یا نور را اندازه میگیرد هم عددهایش را همینطور در یک جدول ذخیره میکند. اولین کار در هر علمی همین است که دادهها را مرتب بنویسی.
درس ۲احتمال
این درس: صفحههای ۱۲۱ تا ۱۲۳ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال از کلاس دوم:
- در یک کیسه ۶ مهرهٔ زرد و ۲ مهرهٔ سبز هست. بدون نگاه کردن یک مهره برمیداری. شانس کدام رنگ بیشتر است؟
- یک صفحهٔ چرخنده ۸ قسمت برابر دارد. ۵ قسمت قرمز و ۳ قسمت آبی است. عقربه با احتمال بیشتر روی کدام رنگ میایستد؟
جواب: ۱) زرد، چون مهرههای زرد بیشترند. ۲) قرمز، چون قسمتهای قرمز بیشترند.
چه چیزهایی ممکن است پیش بیاید؟#
یک تاس معمولی را بینداز. روی وجه بالایش چه عددی میآید؟ نمیدانی. ولی میدانی که فقط یکی از این عددها میآید:
| ۱ | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ | ۶ |
|---|
به هر کدام از اینها یک حالت ممکن میگوییم. پس انداختن تاس ۶ حالت ممکن دارد.
مثال ۱. یک سکه را بالا بینداز. یا «رو» میآید یا «پشت». پس ۲ حالت ممکن دارد.
مثال ۲. یک صفحهٔ چرخنده سه رنگ دارد: سبز، زرد و بنفش. عقربه روی یکی از این سه رنگ میایستد. پس ۳ حالت ممکن دارد.
حتمی، ممکن، یا هرگز#
قبل از ادامه، حدس بزن: اگر تاس را بیندازی، ممکن است عدد ۸ بیاید؟
نه. روی تاس معمولی عدد ۸ نیست. این اتفاق بهطور حتم اتفاق نمیافتد. هر اتفاقی در یکی از این سه دسته است:
| دسته | یعنی | مثال با تاس |
|---|---|---|
| بهطور حتم اتفاق میافتد | همیشه رخ میدهد | عددی کمتر از ۷ بیاید |
| احتمال دارد اتفاق بیفتد | گاهی رخ میدهد، گاهی نه | عدد ۴ بیاید |
| بهطور حتم اتفاق نمیافتد | هیچوقت رخ نمیدهد | عدد ۸ بیاید |
چرا «عددی کمتر از ۷» حتمی است؟ چون هر شش عدد تاس از ۷ کمترند. هر بار که تاس را بیندازی، یکی از همینها میآید.
شانس کدام بیشتر است؟#
در یک کیسه ۱۰ مهره هست: ۶ زرد، ۳ قرمز و ۱ سفید. بدون نگاه کردن، یک مهره بیرون میآوری.
| رنگ | مهرهها | تعداد |
|---|---|---|
| زرد | 🟡🟡🟡🟡🟡🟡 | ۶ |
| قرمز | 🔴🔴🔴 | ۳ |
| سفید | ⚪ | ۱ |
- حالتهای ممکن ۳ تاست: زرد، قرمز، سفید.
- شانس زرد از همه بیشتر است، چون ۶ مهرهٔ زرد هست.
- شانس سفید از همه کمتر است، چون فقط ۱ مهرهٔ سفید هست.
- آمدن سفید «بهطور حتم اتفاق نمیافتد» نیست. ممکن است بیاید، فقط شانسش کم است.
صفحهٔ چرخنده هم همینطور است. هر رنگ که قسمت بیشتری از صفحه را گرفته، شانس بیشتری دارد. تعداد رنگها مهم نیست؛ اندازهٔ قسمت هر رنگ مهم است.
🧠 ترفند: برای اینکه بفهمی شانس کدام رنگ بیشتر است، فقط تعداد مهرههای هر رنگ را مقایسه کن. دلیل: هر مهره همانقدر شانس دارد که بیرون بیاید؛ پس رنگی که مهرهٔ بیشتری دارد، راه بیشتری برای آمدن دارد. شرط: مهرهها هماندازه باشند و بدون نگاه کردن برداری.
آزمایش کن و بنویس#
حالا آزمایش را ۲۰ بار انجام بده. هر بار مهره را بیرون بیاور، رنگش را با چوبخط بنویس و مهره را به کیسه برگردان. یک نتیجهٔ ممکن این است:
| رنگ | چوبخط | تعداد |
|---|---|---|
| زرد | │││││ │││││ │ | ۱۱ |
| قرمز | │││││ ││ | ۷ |
| سفید | ││ | ۲ |
اول تخمین بزن: جمع این سه عدد حدوداً چقدر میشود؟ باید نزدیک ۲۰ باشد، چون ۲۰ بار آزمایش کردیم.
دقیق: . با حدسمان میخواند؟ بله، درست ۲۰ است. پس هیچ آزمایشی جا نیفتاده است.
چه کسری از آزمایشها؟#
در این ۲۰ آزمایش، زرد ۱۱ بار آمد. یعنی ۱۱ تا از ۲۰ آزمایش زرد بود. این را مثل کسرهای فصل ۳ مینویسیم: از آزمایشها زرد بود. قرمز و سفید از آزمایشها بود.
این کسرها فقط میگویند این بار چه پیش آمد. پیشبینی بار بعد نیستند.
زرد از همه بیشتر آمد و سفید از همه کمتر. این با شانسها میخواند. ولی اگر دوباره ۲۰ بار آزمایش کنی، عددها کمی فرق میکنند. شاید این بار زرد ۱۳ بار بیاید. در احتمال، نتیجهٔ هر بار از قبل معلوم نیست.
سکه حافظه ندارد#
یک سکه ۳ بار پشت هم «رو» آمده است. بار چهارم چه میآید؟ بعضیها میگویند «حتماً پشت». ولی سکه یادش نیست قبلاً چه آمده است. بار چهارم هم مثل بار اول، هم «رو» ممکن است و هم «پشت».
در حاشیهٔ درس: مخروط#
کلاه تولد، قیف و بستنیِ قیفی را ببین. پایینشان یک دایره است و بالایشان یک نوک تیز. به این شکل مخروط میگوییم. اگر یک دایرهٔ کاغذی را تا وسطش ببری و دو لبهٔ بریده را روی هم بکشی و بچسبانی، یک مخروط ساختهای.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
هر جمله را در یکی از سه دسته بگذار: «بهطور حتم اتفاق میافتد»، «احتمال دارد اتفاق بیفتد»، «بهطور حتم اتفاق نمیافتد». (الف) فردا صبح خورشید طلوع کند. (ب) بعد از سهشنبه، چهارشنبه بیاید. (پ) تاس معمولی را بیندازی و عدد ۰ بیاید. (ت) از کیسهای که مهرهٔ قرمز و آبی دارد، مهرهٔ قرمز بیرون بیاید.
در یک کیسه ۵ مهرهٔ قرمز، ۲ مهرهٔ سبز و ۸ مهرهٔ آبی هست. (الف) چند حالت ممکن (چند رنگ) داریم؟ (ب) شانس کدام رنگ بیشتر است؟ (پ) آیا آمدن سبز بهطور حتم اتفاق نمیافتد؟ (ت) چند مهرهٔ قرمز اضافه کنیم تا شانس قرمز و آبی برابر شود؟
مینا یک سکه را ۲۰ بار انداخت و نوشت (ر یعنی رو، پ یعنی پشت): ر ر پ ر پ پ ر ر ر پ پ ر پ ر ر پ ر پ ر ر. (الف) جدول دادهها را با چوبخط بساز. (ب) چند بار «رو» و چند بار «پشت» آمد؟ (پ) مینا میگوید: «شانس رو و پشت برابر است، پس باید ۱۰ و ۱۰ میآمد.» حرفش درست است؟ (ت) چه کسری از پرتابها «رو» آمد؟
یک صفحهٔ چرخنده ۶ قسمت برابر دارد. میخواهی آن را با سه رنگ قرمز، زرد و آبی رنگ کنی. هر رنگ دستکم یک قسمت بگیرد. شانس قرمز از همه بیشتر، شانس آبی از همه کمتر و شانس زرد بین این دو باشد. هر رنگ چند قسمت بگیرد؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«سکه ۳ بار رو آمده، پس این بار حتماً پشت میآید.»
سکه حافظه ندارد. نتیجههای قبلی روی بار بعد اثری ندارند.
درستبار بعد هم «رو» ممکن است و هم «پشت».
اشتباه«در کیسه فقط ۱ مهرهٔ سفید هست، پس آمدن سفید بهطور حتم اتفاق نمیافتد.»
مهرهٔ سفید در کیسه هست، پس ممکن است بیرون بیاید. «کم» با «هرگز» فرق دارد.
درستآمدن سفید احتمال دارد اتفاق بیفتد، ولی شانسش از رنگهای دیگر کمتر است.
اشتباه«صفحهٔ چرخنده ۲ رنگ دارد، پس شانس هر دو رنگ برابر است.» (ولی ۷ قسمت قرمز و ۱ قسمت آبی است.)
شانس به تعداد رنگها بستگی ندارد؛ به اندازهٔ قسمت هر رنگ بستگی دارد.
درستقرمز ۷ قسمت دارد، پس شانسش خیلی بیشتر از آبی است.
فراتر از کتابپیشبینی هوا و احتمالبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
وقتی هواشناس میگوید «فردا احتمال باران زیاد است»، یعنی نمیداند حتماً باران میآید. او روزهای زیادی از سالهای قبل را نگاه کرده است. در روزهایی که ابرها و باد شبیه امروز بودهاند، بیشترِ وقتها باران آمده است. پس شانس باران بیشتر است. بازیهای کامپیوتری هم از احتمال استفاده میکنند: مثلاً یک جایزهٔ کمیاب را طوری میگذارند که شانس پیدا کردنش کم باشد، ولی ممکن باشد. رباتها هم وقتی مطمئن نیستند جلویشان مانع هست یا نه، با احتمال تصمیم میگیرند.
درس ۳نمودار دایرهای
این درس: صفحههای ۱۲۴ تا ۱۲۶ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال از کلاس دوم و فصلهای قبل:
- یک نان گرد را به ۴ قسمت برابر بریدیم و ۱ قسمتش را خوردیم. چه کسری از نان خورده شد؟
- ۳ دستهٔ ۵تایی، روی هم چند تاست؟
جواب: ۱) ، یعنی یکچهارم. ۲) .
یک ظرف میوه، در یک دایره#
در یک ظرف ۸ میوه هست:
| میوه | تعداد |
|---|---|
| سیب | ۳ |
| موز | ۱ |
| پرتقال | ۲ |
| گلابی | ۲ |
حالا یک دایره را به ۸ قسمت برابر تقسیم میکنیم، مثل یک پیتزای ۸ تکه. هر قسمت یعنی ۱ میوه. برای هر میوه، به تعدادش قسمت رنگ میکنیم:
| میوه | قسمتهای دایره | رنگ |
|---|---|---|
| سیب | ۳ قسمت | 🟩🟩🟩 |
| موز | ۱ قسمت | 🟦 |
| پرتقال | ۲ قسمت | 🟨🟨 |
| گلابی | ۲ قسمت | 🟥🟥 |
همهٔ ۸ قسمت رنگ شد. به این دایرهٔ رنگی نمودار دایرهای میگوییم. نمودار دایرهای نشان میدهد هر دسته چه سهمی از کل دارد. با یک نگاه میبینی سیب بزرگترین تکه است.
هر قسمت چند تاست؟#
همیشه هر قسمت ۱ نیست. مثال ۱. در یک کیسه ۴۸ تیله هست: ۲۴ قرمز، ۱۶ آبی و ۸ زرد. دایرهٔ ما ۶ قسمت برابر دارد. هر قسمت چند تیله است؟
۴۸ تیله باید بین ۶ قسمت برابر پخش شود: . پس هر قسمت ۸ تیله است.
قبل از ادامه، حدس بزن: تیلههای قرمز چند قسمت از دایره را میگیرند؟
قرمز ۲۴ تیله است و هر قسمت ۸ تیله: قسمت. آبی قسمت و زرد ۱ قسمت. وارسی: ؛ همهٔ دایره پر شد.
| رنگ تیله | تعداد | قسمتها |
|---|---|---|
| قرمز | ۲۴ | 🟥🟥🟥 |
| آبی | ۱۶ | 🟦🟦 |
| زرد | ۸ | 🟨 |
۳ قسمت از ۶ قسمت یعنی نصف دایره. پس نصف تیلهها قرمز است.
🧠 ترفند: قسمتهای همهٔ دستهها روی هم باید همهٔ دایره را پر کنند. دلیل: هر چیزی که شمردیم دقیقاً در یک دسته است و همهٔ آنها با هم کل را میسازند. اگر قسمتی خالی ماند یا کم آوردی، جایی اشتباه کردهای.
خواندن نمودار دایرهای#
مثال ۲. در یک اردو ۳۲ دانشآموز هستند. نمودار دایرهای ۴ قسمت برابر دارد: ۲ قسمت «کوهنوردی»، ۱ قسمت «شنا» و ۱ قسمت «دوچرخه». هر کار چند نفر است؟
- راه اول: هر قسمت چند نفر است؟ . کوهنوردی ۲ قسمت است: . شنا ۸ نفر و دوچرخه ۸ نفر.
- راه دوم: نصف و یکچهارم. ۲ قسمت از ۴ قسمت یعنی نصف دایره. نصف ۳۲ میشود ۱۶. ۱ قسمت از ۴ قسمت یعنی یکچهارم. یکچهارم ۳۲، نصفِ نصفِ آن است: نصف ۱۶ میشود ۸.
هر دو راه یک جواب دارند. راه دوم وقتی تند است که قسمتها نصف یا یکچهارم دایره باشند.
اگر ۳ قسمت از ۴ قسمت برابر را با هم بگیری، میگوییم سهچهارم دایره؛ همان فصل ۳. اینجا کوهنوردی و شنا روی هم ۳ قسمتاند. پس سهچهارم بچهها کوهنوردی یا شنا را انتخاب کردهاند: نفر، یعنی .
از آزمایش به نمودار دایرهای#
مثال ۳. از یک کیسه ۱۰۰ بار مهره بیرون آوردیم و هر بار آن را برگرداندیم: ۶۸ بار قرمز و ۳۲ بار آبی آمد. دایره ۱۰ قسمت دارد، پس هر قسمت ۱۰ بار است. ۶۸ و ۳۲ دهتاییهای کامل نیستند. پس عدد تقریبی آنها را تا دهگان مینویسیم.
اول تخمین بزن: قرمز بیشتر از نصف ۱۰۰ بار آمده است. پس قرمز بیشتر از نصف دایره را میگیرد.
۶۸ نزدیک ۷۰ است و ۳۲ نزدیک ۳۰. پس قرمز تقریباً قسمت و آبی قسمت میگیرد. وارسی: . با حدسمان میخواند؟ بله: ۷ قسمت از ۱۰ قسمت، بیشتر از نصف دایره است.
از نمودار ستونی به نمودار دایرهای#
مثال ۴. در یک کارگاه ۳۰۰ بادکنک قرمز و ۱۰۰ بادکنک زرد باد کردهاند. در نمودار ستونی، ستون قرمز ۳ برابر ستون زرد است. برای نمودار دایرهای، اول کل را پیدا کن: . اگر دایره ۴ قسمت داشته باشد، هر قسمت بادکنک است. قرمز ۳ قسمت (سهچهارم دایره) و زرد ۱ قسمت (یکچهارم دایره) میگیرد.
در حاشیهٔ درس: برش استوانه و مخروط#
اگر یک استوانه یا مخروطِ خمیری را صاف و موازی با کفش ببری، جای برش یک دایره است. اگر کج ببری، جای برش دایره نیست؛ شکلی کشیدهتر است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
در یک باغچه ۱۲ بوته هست: ۶ بوتهٔ گوجه، ۴ بوتهٔ خیار و ۲ بوتهٔ فلفل. میخواهیم این را در یک نمودار دایرهای با ۶ قسمت برابر نشان دهیم. هر گیاه چند قسمت میگیرد؟
در یک اردو ۳۶ کودک هستند. نمودار دایرهای ۴ قسمت برابر دارد: ۲ قسمت «نقاشی»، ۱ قسمت «فوتبال» و ۱ قسمت «باغبانی». (الف) هر کار چند کودک است؟ (ب) چه کسری از کودکان فوتبال بازی میکنند؟
یک مزرعه ۴۰۰ مرغ، ۲۰۰ اردک و ۲۰۰ غاز دارد. نمودار دایرهای ۸ قسمت برابر دارد. هر پرنده چند قسمت میگیرد؟ آیا مرغها نصف پرندهها هستند؟
یک تاس را ۱۰۰ بار انداختیم. عدد ۶ هجده بار آمد و عددهای دیگر ۸۲ بار. میخواهیم نتیجه را روی دایرهای با ۱۰ قسمت برابر نشان دهیم. اول عدد تقریبی هر کدام را تا دهگان بنویس. بعد بگو هر کدام تقریباً چند قسمت میگیرد.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه۴۸ تیله: ۲۴ قرمز، ۱۶ آبی، ۸ زرد. «هر رنگ ۲ قسمت از دایرهٔ ۶ قسمتی را میگیرد.»
قسمتها به اندازهٔ تعداد هر دسته است، نه برابر برای همه. قرمز بیشتر است، پس تکهٔ بزرگتری میگیرد.
درستهر قسمت ۸ تیله است؛ قرمز ۳، آبی ۲ و زرد ۱ قسمت.
اشتباه۲۴ نفر و ۶ قسمت: «هر قسمت نفر است.»
کل باید بین قسمتها پخش شود، پس تقسیم میکنیم، نه ضرب. هر قسمت نمیتواند از کل بیشتر باشد.
درست نفر در هر قسمت.
اشتباهدایره ۸ قسمت دارد و هر قسمت ۵ نفر است. «گروه سبز ۳ قسمت است، پس ۳ نفر است.»
تعداد قسمتها را شمرده، ولی یادش رفته هر قسمت ۵ نفر است.
درست نفر.
فراتر از کتابنمودار دایرهای از کجا آمد؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در سال ۱۸۰۱ میلادی، یعنی بیش از ۲۲۰ سال پیش، یک نویسندهٔ اسکاتلندی به نام ویلیام پلیفر در یک کتاب نمودار دایرهای کشید. این یکی از اولین نمودارهای دایرهای است که میشناسیم. او با آن نشان داد هر بخش از یک سرزمین بزرگ چه سهمی از کل آن دارد. پلیفر چند سال پیشتر نمودار ستونی را هم به کار برده بود. امروز هم وقتی گوشی نشان میدهد حافظهاش با عکسها و بازیها چقدر پر شده، اغلب از یک دایرهٔ رنگی استفاده میکند. نمودار دایرهای برای سؤال «چه سهمی از کل؟» مناسب است، ولی برای مقایسهٔ دقیق دو عدد نزدیک به هم، چشم ما را گول میزند. در درس بعد میبینی برای آن کار کدام نمودار بهتر است.
درس ۴انتخاب نمودار
این درس: صفحههای ۱۲۷ تا ۱۳۲ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال از کلاس دوم:
- در یک نمودار تصویری، هر ⭐ یعنی ۲ نفر. کنار «فوتبال» ۴ ستاره کشیده شده است. چند نفر فوتبال را دوست دارند؟
- در یک نمودار ستونی، ستون «سیب» تا ۹ و ستون «انار» تا ۵ بالا رفته است. چند نفر بیشتر سیب را انتخاب کردهاند؟
جواب: ۱) نفر. ۲) نفر.
یک جدول، سه نمودار#
رها ۶۰ تمبر دارد:
| نوع تمبر | تعداد |
|---|---|
| حیوان | ۳۰ |
| گل | ۲۰ |
| ماشین | ۱۰ |
همین دادهها را میشود با سه نمودار نشان داد.
نمودار ستونی. برای هر نوع یک ستون میکشیم. بلندی ستون همان تعداد است. اینجا هر ■ یعنی ۱۰ تمبر:
| نوع تمبر | ستون |
|---|---|
| حیوان | ■■■ |
| گل | ■■ |
| ماشین | ■ |
نمودار تصویری. بهجای ستون، شکل میکشیم و یک راهنما مینویسیم: هر 📮 یعنی ۱۰ تمبر. حیوان ۳ شکل میگیرد، گل ۲ شکل و ماشین ۱ شکل. بدون راهنما نمیشود نمودار تصویری را خواند.
نمودار دایرهای. دایره را ۶ قسمت برابر میکنیم. هر قسمت تمبر است. حیوان ۳ قسمت، یعنی نصف دایره. گل ۲ قسمت و ماشین ۱ قسمت.
کدام نمودار برای کدام سؤال؟#
قبل از ادامه، حدس بزن: اگر رها بخواهد بداند «آیا نصف تمبرهایم حیوان است؟»، کدام نمودار زودتر جواب میدهد؟
نمودار دایرهای. با یک نگاه میبینی که تکهٔ حیوان، درست نصف دایره است. در نمودار ستونی باید اول همه را جمع کنی، بعد نصفش را حساب کنی.
| سؤال | نمودار مناسب |
|---|---|
| کدام از همه بیشتر است؟ چند تا بیشتر؟ | ستونی یا تصویری |
| تعداد دقیق هر دسته چند است؟ | ستونی یا تصویری |
| هر دسته چه سهمی از کل دارد؟ نصف است؟ | دایرهای |
مثال ۱. رها میخواهد بداند تمبر حیوانش چند تا از تمبر ماشینش بیشتر است. نمودار ستونی بهتر است: ستون حیوان ۳ خانه و ستون ماشین ۱ خانه است. اختلاف ۲ خانه است و هر خانه ۱۰ تمبر. پس تمبر بیشتر.
عددهای بزرگ#
مثال ۲. یک نمایشگاه کتاب در چهار روز اینقدر بازدیدکننده داشته است: ۲۰۰۰، ۴۰۰۰، ۳۰۰۰ و ۵۰۰۰ نفر. میخواهیم روزها را با هم مقایسه کنیم.
اگر نمودار تصویری با «هر شکل یعنی ۱ نفر» بکشیم، باید هزاران شکل بکشیم. نمیشود. دو راه داریم:
- نمودار ستونی با محوری که هر خط آن ۱۰۰۰ نفر است. ستونها ۲، ۴، ۳ و ۵ خط بالا میروند.
- نمودار تصویری با راهنمای «هر شکل یعنی ۱۰۰۰ نفر».
اول تخمین بزن: در این چهار روز روی هم حدوداً چند نفر آمدهاند؟ هر روز بین ۲۰۰۰ و ۵۰۰۰ نفر است. پس روی هم بیشتر از ۸۰۰۰ و کمتر از ۲۰۰۰۰ نفر.
دقیق: نفر. با حدسمان میخواند؟ بله، بین آن دو عدد است.
ستونی که یک گروه از عددها را نشان میدهد#
گاهی هر ستون برای یک عدد نیست، برای یک گروه از عددهاست. از بچههای یک کلاس پرسیدیم در یک دقیقه چند بار طناب زدند:
| تعداد پرش | ۱ تا ۲۰ | ۲۱ تا ۴۰ | ۴۱ تا ۶۰ |
|---|---|---|---|
| تعداد بچهها | ۳ | ۸ | ۵ |
ستون «۲۱ تا ۴۰» یعنی همهٔ بچههایی که ۲۱ یا ۲۲ یا … یا ۴۰ بار پریدند. چند نفر بیشتر از ۲۰ بار پریدند؟ «بیشتر از ۲۰» یعنی دو گروه آخر: نفر.
از چوبخط تا نمودار#
مثال ۳. معلم از ۲۴ دانشآموز پرسید کدام رنگ را بیشتر دوست دارند. جوابها را با چوبخط نوشت:
| رنگ | چوبخط | تعداد |
|---|---|---|
| آبی | │││││ │││││ ││ | ۱۲ |
| سبز | │││││ │ | ۶ |
| قرمز | │││││ | ۵ |
| زرد | │ | ۱ |
اگر معلم بخواهد بداند «کدام رنگ از همه محبوبتر است؟»، نمودار ستونی خوب است: آبی بلندترین ستون است. اگر بخواهد بداند «آیا نصف بچهها آبی را دوست دارند؟»، نمودار دایرهای خوب است: ۱۲ از ۲۴ یعنی نصف، و تکهٔ آبی نصف دایره میشود.
نمودار ستونی و نمودار دایرهای، یک داده#
یک نمودار ستونی نشان میدهد چند نفر از بچهها کدام حیوان خانگی را دارند: ماهی ۶، پرنده ۶ و گربه ۱۲ نفر. نمودار دایرهای همین دادهها چه شکلی است؟ روی هم نفر است. گربه ۱۲ از ۲۴، یعنی نصف دایره. ماهی و پرنده هر کدام ۶ از ۲۴، یعنی یکچهارم دایره. پس بزرگترین ستون، بزرگترین تکهٔ دایره هم میشود.
🧠 ترفند: برای کشیدن نمودار دایرهای، اول همهٔ تعدادها را جمع کن. بعد ببین هر دسته نصفِ این جمع است یا یکچهارمش. دلیل: کل دایره یعنی همهٔ دادهها، پس نصفِ دادهها نصفِ دایره میشود. شرط: قسمتهای دایره با هم برابر باشند.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
از ۲۰ نفر پرسیدیم کدام فصل را دوست دارند: بهار ۸، تابستان ۶، پاییز ۴، زمستان ۲. (الف) نمودار ستونی را بهصورت جدولی بکش که هر ■ یعنی ۲ نفر. (ب) کدام فصل چند نفر از پاییز بیشتر طرفدار دارد؟ (پ) برای سؤال «آیا طرفداران بهار و تابستان روی هم بیشتر از نصفاند؟» کدام نمودار بهتر است؟
یک نمودار تصویری با راهنمای «هر 🚲 یعنی ۱۰ دوچرخه» اینطور است: پارکینگ الف 🚲🚲🚲، پارکینگ ب 🚲🚲🚲🚲🚲، پارکینگ پ 🚲🚲. (الف) هر پارکینگ چند دوچرخه دارد؟ (ب) روی هم چند دوچرخه است؟ (پ) اگر بخواهیم همین را در نمودار دایرهای با ۱۰ قسمت نشان دهیم، هر پارکینگ چند قسمت میگیرد؟
از دانشآموزان یک کلاس پرسیدیم در تابستان چند کتاب داستان خواندهاند. نمودار ستونی این را نشان میدهد: ۰ تا ۲ کتاب: ۵ نفر؛ ۳ تا ۵ کتاب: ۸ نفر؛ ۶ تا ۸ کتاب: ۶ نفر؛ ۹ تا ۱۱ کتاب: ۳ نفر. (الف) کلاس چند نفر است؟ (ب) چند نفر بیشتر از ۵ کتاب خواندهاند؟ (پ) بلندترین ستون کدام است؟
در یک مسابقهٔ نقاشی ۶۰ نقاشی رسیده است: ۱۵ نقاشی از دریا، ۱۵ نقاشی از کوه و ۳۰ نقاشی از جنگل. دو نفر نمودار دایرهای کشیدهاند. نیما دایره را سه قسمت برابر کرده و به هر موضوع یک قسمت داده است. لیلا جنگل را نصف دایره و دریا و کوه را هر کدام یکچهارم کشیده است. کدام درست است؟ چرا؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهراهنما: هر 🍎 یعنی ۵ سیب. کنار باغ ۴ تا 🍎 است. «باغ ۴ سیب دارد.»
در نمودار تصویری هر شکل به اندازهٔ راهنما ارزش دارد، نه ۱.
درست سیب.
اشتباهدر نمودار ستونی، هر خط محور ۵۰ است. ستونی تا خط سوم رسیده. «این ستون ۳ است.»
عدد کنار محور را ندیده و خطها را ۱تایی شمرده است.
درست.
اشتباه«میخواهم بدانم حیوان چند تمبر از ماشین بیشتر است؛ نمودار دایرهای میکشم.»
نمودار دایرهای سهم از کل را نشان میدهد. برای تفاوت دقیق دو دسته، ستونهای کنار هم بهترند.
درستنمودار ستونی: ۳ خانه منهای ۱ خانه، و هر خانه ۱۰ تمبر؛ یعنی ۲۰ تمبر بیشتر.
فراتر از کتابنمودارهایی که دروغ میگویندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
گاهی نمودار درست کشیده نمیشود و چشم را گول میزند. مثلاً در یک نمودار ستونی، اگر محور از صفر شروع نشود، ستونی که فقط کمی بلندتر است، دو برابر دیده میشود. یا در یک نمودار تصویری، اگر یک شکل را بزرگتر بکشند، به نظر میآید آن دسته خیلی بیشتر است. برای همین آدمهایی که با داده کار میکنند، همیشه اول عددهای کنار محور و راهنما را نگاه میکنند. برنامههای هوش مصنوعی هم وقتی برایت نمودار میکشند، ممکن است اشتباه کنند؛ پس عددها را خودت وارسی کن.
آزمون فصل ۷
۱۴ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
اگر میخواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان
پرسشهای رایج
فرق ردیف و ستون چیست؟
ردیف خانههایی است که کنار هم و افقیاند، مثل صندلیهای یک ردیف در سینما. ستون خانههایی است که زیر هم و عمودیاند، مثل ستون یک ساختمان. برای پیدا کردن یک عدد در جدول، ردیف و ستونش را پیدا کن و ببین کجا به هم میرسند.
اگر شانس یک چیز کم باشد، یعنی هیچوقت اتفاق نمیافتد؟
نه. شانس کم یعنی کمتر پیش میآید، ولی ممکن است. اگر در کیسه ۱ مهرهٔ سفید و ۹ مهرهٔ زرد باشد، سفید ممکن است بیاید. فقط وقتی «بهطور حتم اتفاق نمیافتد» که اصلاً ممکن نباشد، مثل عدد ۸ روی تاس معمولی.
چرا وقتی آزمایش را دوباره انجام میدهم، عددها فرق میکنند؟
چون در احتمال، نتیجهٔ هر بار از قبل معلوم نیست. شانسها همان میمانند، ولی نتیجهها کمی بالا و پایین میشوند. معمولاً رنگی که شانس بیشتری دارد، باز هم بیشتر میآید.
از کجا بفهمم نمودار دایرهای بکشم یا ستونی؟
از خودت بپرس سؤالم چیست. اگر میخواهی ببینی هر دسته چه سهمی از کل دارد، مثلاً «نصف است یا نه؟»، دایرهای بکش. اگر میخواهی تعدادها را مقایسه کنی، مثلاً «کدام بیشتر و چند تا بیشتر؟»، ستونی بکش.
برای عمیقتر یاد گرفتن
راهنمای قدمبهقدم ریاضیفصلهای دیگر ریاضی سوم: فصل ۱، الگوها، فصل ۲، عددهای چهار رقمی، فصل ۳، عددهای کسری، فصل ۴، ضرب و تقسیم، فصل ۵، محیط و مساحت، فصل ۶، جمع و تفریق، فصل ۸، ضرب عددها

