آموزش ریاضی سوم · فصل ۵

محیط و مساحت، به زبان ساده

در این فصل اول خط، نیم‌خط و پاره‌خط را از هم جدا می‌کنی و یاد می‌گیری فقط پاره‌خط را می‌شود اندازه گرفت. بعد محیط را می‌شناسی، یعنی اندازهٔ دورِ یک شکل. سپس سطح‌ها را با پوشاندن و شمردنِ واحدها مقایسه می‌کنی و مساحت را می‌شناسی. آخر سر با سانتی‌متر مربع کار می‌کنی و مساحت مستطیل را با ضرب پیدا می‌کنی.

صفحه‌های ۷۹ تا ۹۶ کتاب۴ درس۳۴ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی خط، نیم‌خط و پاره‌خط را بشناسی و نام‌گذاری کنی و طول پاره‌خط را با سانتی‌متر و میلی‌متر بنویسی.
  • می‌توانی محیط هر شکلِ ساخته‌شده از پاره‌خط را با جمع یا ضرب پیدا کنی و ضلعِ ناشناخته را پیدا کنی.
  • می‌توانی سطح دو شکل را با پوشاندن و شمردنِ واحد مقایسه کنی.
  • می‌توانی مساحت مستطیل و مربع را به سانتی‌متر مربع پیدا کنی و یک ضلع را از روی مساحت به دست بیاوری.

پیش‌نیاز: از سال دوم: اندازه‌گیری با سانتی‌متر و میلی‌متر. از فصل ۴: ضرب و تقسیم عددهای یک‌رقمی.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (سوم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی سوم کدام درس است؟

درس ۱خط، نیم‌خط و پاره‌خط

این درس: صفحه‌های ۸۲ تا ۸۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از سال دوم:

  1. یک سانتی‌متر چند میلی‌متر است؟
  2. مثلث چند ضلع دارد؟

جواب: ۱) ۱۰ میلی‌متر ۲) ۳ ضلع.

سه جور خط راست#

یک نخ را بین دو میخ محکم بکش. نخ از یک میخ شروع می‌شود و به میخ دیگر تمام می‌شود. این یک پاره‌خط است. پاره‌خط دو سر دارد.

حالا نورِ یک چراغ‌قوه را تصور کن. از چراغ شروع می‌شود و جلو می‌رود. فرض کن هیچ‌وقت تمام نشود. این یک نیم‌خط است. نیم‌خط یک نقطهٔ شروع دارد و از طرف دیگر تمام نمی‌شود. (نورِ واقعی بالاخره کم‌رنگ می‌شود. ولی نیم‌خط در ریاضی هیچ‌وقت تمام نمی‌شود.)

خط راست از هیچ طرف تمام نمی‌شود. روی کاغذ فقط تکه‌ای از آن را می‌کشیم و دو سرش فلش می‌گذاریم. فلش یعنی «از این طرف ادامه دارد».

اسم شکل چند سر دارد؟
خط راست هیچ
نیم‌خط یکی
پاره‌خط دو تا

اسم گذاشتن#

روی یک خط دو نقطه بگذار و اسمشان را «ر» و «ز» بگذار. به آن می‌گوییم خط ر ز. پاره‌خطی که دو سرش «ب» و «ت» است، پاره‌خط ب ت است.

اگر روی خطِ «ر ز» نقطهٔ «ک» را بگذاری، خط دو تکه می‌شود. هر تکه یک نیم‌خط است که از «ک» شروع می‌شود:

⟵ ر ● ک ز ⟶

اسم نیم‌خط را با نقطهٔ شروعش می‌گوییم: نیم‌خط ک ر و نیم‌خط ک ز.

قبل از ادامه، حدس بزن: می‌شود طولِ خط «ر ز» را با خط‌کش اندازه گرفت؟

نه. خط سر ندارد؛ هر چقدر هم بکشی، باز ادامه دارد. نیم‌خط هم همین‌طور است. فقط پاره‌خط دو سر دارد. پس فقط طولِ پاره‌خط را می‌شود اندازه گرفت.

روی خط‌کش، فاصلهٔ هر دو عدد ۱ سانتی‌متر است و به ۱۰ قسمتِ مساوی تقسیم شده است. هر قسمتِ کوچک ۱ میلی‌متر است. پس ۱ سانتی‌متر همان ۱۰ میلی‌متر است.

مثال ۱. پاره‌خطِ «ب ج» از صفرِ خط‌کش شروع می‌شود و ۳ خطِ کوچک بعد از عدد ۴ تمام می‌شود. طولش چند میلی‌متر است؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ حدود ۴ سانتی‌متر است، یعنی حدود ۴۰ میلی‌متر.

دقیق: ۴ سانتی‌متر یعنی ۴۰ میلی‌متر. هر خطِ کوچک ۱ میلی‌متر است. پس میلی‌متر. با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی بیشتر از ۴۰ است. می‌شود گفت: «۴ سانتی‌متر و ۳ میلی‌متر» یا «۴۳ میلی‌متر».

راه دوم: همهٔ خطِ کوچک‌ها را از صفر یکی‌یکی بشمار: ۴۳ تا. جواب همان است، ولی کُندتر است. شمردنِ سانتی‌مترها و بعد میلی‌مترهای اضافه تندتر است.

🧠 ترفند: برای اینکه سانتی‌مترِ کامل را میلی‌متر کنی، یک صفر سمتِ راستِ عددش بگذار: ۴ سانتی‌متر = ۴۰ میلی‌متر. دلیل: هر سانتی‌متر ۱۰ میلی‌متر است و ۴ دستهٔ ۱۰تایی می‌شود ۴۰. شرط: این فقط برای سانتی‌مترهای کامل است؛ میلی‌مترهای اضافه را بعد جمع کن: ۴ سانتی‌متر و ۳ میلی‌متر = ۴۳ میلی‌متر.

نقطه‌ها و خط‌ها#

  • از یک نقطه بی‌شمار خط راست می‌گذرد، مثل پره‌های چرخ دوچرخه که همه از وسطِ چرخ رد می‌شوند.
  • از دو نقطه فقط یک خط راست می‌گذرد.
  • سه نقطه شاید روی یک خط باشند، شاید نباشند. اگر نباشند و هر دو تا را با یک پاره‌خط وصل کنی، ۳ پاره‌خط می‌کشی و یک مثلث ساخته می‌شود.

اگر نقطه‌های خیلی زیادی بگذاری که همه درست ۳ سانتی‌متر از نقطهٔ «ن» دور باشند، کنار هم یک دایره می‌سازند. نقطهٔ «ن» مرکز دایره است. هر پاره‌خطی که از «ن» تا روی دایره بکشی، ۳ سانتی‌متر است؛ پس همهٔ این پاره‌خط‌ها با هم برابرند.

اسم این پاره‌خط‌ها را در فصل ۳ دیدی: هر کدام یک شعاع دایره است. پاره‌خطی که از یک طرف دایره، از مرکز، تا طرف دیگر برود قطر دایره است. قطر از دو شعاع ساخته شده است. پس اینجا قطر سانتی‌متر است.

دو ضلعِ روبه‌روی یک مستطیل را با خط‌کش ادامه بده. هر چقدر ادامه بدهی، به هم نمی‌رسند. به این دو خط موازی می‌گوییم؛ مثل دو ریلِ قطار.

شکل‌هایی که از پاره‌خط ساخته می‌شوند#

شکلی که از چند پاره‌خط ساخته شده و دورش بسته است، به اسمِ تعدادِ ضلع‌هایش نام دارد:

اسم تعداد ضلع
مثلث (سه‌ضلعی) ۳
چهارضلعی ۴
پنج‌ضلعی ۵
شش‌ضلعی ۶

اسمِ یک شکل را با حرفِ گوشه‌هایش، به ترتیبِ دورِ شکل، می‌گوییم؛ مثلاً «چهارضلعیِ آ ب ج د».

در شکل‌های گوشه‌دار هم کلمهٔ قطر را داریم. پاره‌خطی که دو گوشهٔ غیرِ کنارِ هم را وصل می‌کند، قطر آن شکل است. مستطیل ۲ قطر دارد. مثلث قطر ندارد، چون هر دو گوشه‌اش کنار هم‌اند. اگر در پنج‌ضلعی همهٔ قطرها را بکشی، ۵ قطر می‌شمری.

مسئله را به زیرمسئله بشکن#

بعضی مسئله‌ها چند قدم دارند. آن‌ها را به چند مسئلهٔ کوچک، یعنی زیرمسئله، بشکن.

مثال ۲. لیلا ۳ بستهٔ ۵تایی برچسبِ ستاره و ۲ بستهٔ ۴تایی برچسبِ قلب دارد. روی هم چند برچسب دارد؟

  1. زیرمسئلهٔ ۱: ستاره‌ها: .
  2. زیرمسئلهٔ ۲: قلب‌ها: .
  3. زیرمسئلهٔ ۳: روی هم: برچسب.

مثال ۳. شکلِ یک خانه را کشیده‌ایم: یک مربع، و روی آن یک مثلث برای سقف. چند پاره‌خط کشیده‌ایم؟

  1. زیرمسئلهٔ ۱: مربع ۴ پاره‌خط دارد.
  2. زیرمسئلهٔ ۲: سقف ۲ پاره‌خطِ تازه دارد. ضلعِ پایینِ مثلث همان ضلعِ بالای مربع است و دوباره کشیده نمی‌شود.
  3. روی هم: پاره‌خط.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام را می‌شود با خط‌کش اندازه گرفت؟
۲از دو نقطهٔ «الف» و «ب» چند خط راست می‌گذرد؟
۳یک پاره‌خط ۶ سانتی‌متر و ۵ میلی‌متر است. طولش چند میلی‌متر است؟
۴یک مستطیل چند قطر دارد؟
۵نیم‌خط چند سر دارد؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

سه نقطهٔ «الف»، «ب» و «پ» داریم که روی یک خط نیستند. هر دو نقطه را با یک پاره‌خط به هم وصل کن. چند پاره‌خط کشیدی؟ چه شکلی ساخته شد؟

نقطهٔ «ه» روی خطِ «ج چ» است. این نقطه خط را به چند نیم‌خط تقسیم می‌کند؟ اسمشان را بنویس.

پاره‌خطِ اول ۳ سانتی‌متر و ۲ میلی‌متر است. پاره‌خطِ دوم ۴۱ میلی‌متر است. کدام بلندتر است و چند میلی‌متر؟

در یک سالن ۴ ردیفِ ۶تایی صندلی چیده‌اند. ۵ صندلیِ دیگر هم کنارِ دیوار است. روی هم چند صندلی هست؟ مسئله را به زیرمسئله بشکن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«خطِ ر ز ۵ سانتی‌متر است.»

خط از هیچ طرف تمام نمی‌شود، پس طولِ معلوم ندارد.

درست«پاره‌خطِ ر ز ۵ سانتی‌متر است.»

اشتباه«۴ سانتی‌متر و ۷ میلی‌متر می‌شود ۱۱ میلی‌متر.»

۴ سانتی‌متر یعنی ۴۰ میلی‌متر، نه ۴ میلی‌متر. دو واحدِ مختلف را مثل هم جمع کرده است.

درست میلی‌متر.

اشتباه«قطرِ مستطیل همان ضلعِ بلندش است.»

ضلع دو گوشهٔ کنارِ هم را وصل می‌کند. قطر دو گوشهٔ غیرِ کنارِ هم را وصل می‌کند.

درستقطرِ مستطیل از یک گوشه به گوشهٔ روبه‌رو می‌رود و از وسطِ شکل رد می‌شود.

فراتر از کتابرباتی که با پاره‌خط فاصله می‌سنجدبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

بعضی ربات‌ها یک «چشمِ صوتی» دارند. این حسگر یک صدای خیلی زیر می‌فرستد که گوش ما نمی‌شنود. صدا مستقیم جلو می‌رود، به دیوار می‌خورد و برمی‌گردد. ربات از روی زمانِ رفت و برگشت، طولِ پاره‌خطِ بینِ خودش و دیوار را حساب می‌کند. راهِ رفتنِ صدا شبیه یک نیم‌خط است که از ربات شروع می‌شود، و فاصله تا دیوار یک پاره‌خط است. اگر دوست داری ببینی این حسگر چطور کار می‌کند، حسگر فاصله‌سنج اولتراسونیک را ببین.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲محیط

این درس: صفحه‌های ۸۵ تا ۸۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. از سال دوم: چند است؟
  2. از درس قبل: پنج‌ضلعی چند ضلع دارد؟

جواب: ۱) ۲۶ ۲) ۵ ضلع.

دورِ یک شکل#

می‌خواهی دورِ یک کارت تبریکِ مستطیلی روبان بچسبانی. کارت ۹ سانتی‌متر طول و ۶ سانتی‌متر عرض دارد. چقدر روبان لازم داری؟

۹
۶ کارت ۶
۹

روبان از یک گوشه شروع می‌شود، دورِ کارت می‌چرخد و به همان گوشه برمی‌گردد. پس از هر چهار ضلع می‌گذرد:

۳۰ سانتی‌متر روبان لازم است. اندازهٔ دورِ یک شکل را محیطِ آن شکل می‌گوییم. محیط یک طول است، پس واحدش هم سانتی‌متر یا متر است.

قبل از ادامه، حدس بزن: برای محیطِ مستطیل، جمعِ دو ضلع، یعنی ، کافی است؟

نه. فقط نصفِ راه است: یک طول و یک عرض. دورِ کارت دو طول و دو عرض دارد. برای همین ۳۰ شد، نه ۱۵.

وقتی همهٔ ضلع‌ها برابرند#

یک شش‌ضلعی داریم که هر ضلعش ۵ سانتی‌متر است. محیطش را با جمع می‌شود پیدا کرد: . ولی این همان «۶ دستهٔ ۵تایی» است:

پس وقتی همهٔ ضلع‌ها برابرند، تعدادِ ضلع‌ها را در اندازهٔ یک ضلع ضرب کن. مربعی که هر ضلعش ۷ سانتی‌متر است، محیطش سانتی‌متر است.

ضلعی که عددش را ننوشته‌اند#

این شکلِ پله‌ای روی کاغذ شطرنجی کشیده شده است. ضلعِ هر مربع ۱ سانتی‌متر است:

■ ■ □ □
■ ■ □ □
■ ■ ■ ■

از گوشهٔ پایینِ چپ شروع کن و دورِ شکل بچرخ: پایین ۴، راست ۱، بالای پله ۲، بالا رفتن ۲، بالا ۲، و چپ ۳ سانتی‌متر.

محیطِ شکل ۱۴ سانتی‌متر است. یک نکته: تکه‌های افقیِ بالا (۲ و ۲) روی هم به اندازهٔ ضلعِ پایین (۴) هستند. پس اگر عددِ یک ضلع را ننوشته باشند، می‌توانی از ضلعِ روبه‌رویش پیدایش کنی.

دورِ شکلِ خمیده#

دورِ لبهٔ یک لیوانِ گرد را با خط‌کش نمی‌شود اندازه گرفت، چون خط‌کش صاف است. یک نخ دورِ لبه بپیچ تا به جای اول برسد. نخ را علامت بزن، صاف کن و با خط‌کش اندازه بگیر.

راه دیگر: روی خطِ خمیده چند نقطه بگذار و آن‌ها را با پاره‌خط به هم وصل کن. جمعِ طولِ پاره‌خط‌ها تقریباً طولِ خطِ خمیده است. هر چه نقطه‌ها بیشتر و پاره‌خط‌ها کوتاه‌تر باشند، جواب به اندازهٔ واقعی نزدیک‌تر می‌شود.

مثال ۱. یک زمینِ بازیِ مستطیلی ۱۵ متر طول و ۸ متر عرض دارد. سارا یک دورِ کامل دورِ زمین می‌دود. چند متر می‌دود؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ حدود ۲۵ است. دو تا ۲۵ می‌شود ۵۰. پس جواب حدود ۵۰ متر است.

دقیق: متر. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۴۶ نزدیکِ ۵۰ است.

راه دوم: طول و عرض را یک بار جمع کن: . مستطیل دو طول و دو عرض دارد، پس این را دو برابر کن: . این راه تندتر است، چون یک جمع کمتر داری.

مثال ۲. محیطِ یک مثلث ۱۸ سانتی‌متر است. دو ضلعش ۵ و ۷ سانتی‌متر است. ضلعِ سوم چقدر است؟

  1. دو ضلعِ معلوم: .
  2. ضلعِ سوم باقیِ محیط است: سانتی‌متر.
  3. وارسی: . درست است.

🧠 ترفند: در مستطیل، طول و عرض را یک بار جمع کن و حاصل را دو برابر کن. دلیل: مستطیل دو طولِ برابر و دو عرضِ برابر دارد. این ترفند فقط برای مستطیل (و مربع) درست است، نه برای هر شکلی.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱مربعی که هر ضلعش ۶ سانتی‌متر است، محیطش چند سانتی‌متر است؟
۲محیطِ مستطیلی به طول ۷ و عرض ۳ سانتی‌متر کدام است؟
۳یک شش‌ضلعی همهٔ ضلع‌هایش ۳ سانتی‌متر است. محیطش چند سانتی‌متر است؟
۴برای اندازه گرفتنِ دورِ یک بشقابِ گرد، کدام راه درست است؟
۵مثلثی ضلع‌هایی به اندازهٔ ۴، ۶ و ۷ سانتی‌متر دارد. محیطش چند سانتی‌متر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

محیطِ مستطیلی به طول ۱۲ و عرض ۵ سانتی‌متر را پیدا کن.

یک شکلِ پله‌ای داریم. ضلعِ پایین ۶ سانتی‌متر و ضلعِ چپ ۴ سانتی‌متر است. از بالای ضلعِ چپ، ۲ سانتی‌متر به راست می‌رویم، ۲ سانتی‌متر پایین می‌آییم، ۴ سانتی‌متر دیگر به راست می‌رویم و بعد ضلعِ راست تا پایین می‌آید. محیطِ شکل چقدر است؟

محیطِ یک مربع ۳۲ سانتی‌متر است. هر ضلعش چند سانتی‌متر است؟

دورِ یک حیاطِ مستطیلی به طول ۲۰ متر و عرض ۹ متر را نرده می‌کشیم. ولی جای یک درِ ۳ متری نرده نمی‌خواهد. چند متر نرده لازم است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهمحیطِ مستطیلِ ۸ در ۳: .

فقط یک طول و یک عرض را جمع کرده است. دورِ مستطیل چهار ضلع دارد.

درست.

اشتباهمحیطِ مستطیلِ ۸ در ۳: .

ضرب کردنِ طول در عرض، دورِ شکل را نمی‌دهد. محیط جمعِ ضلع‌هاست.

درست.

اشتباهدر شکلِ پله‌ای فقط ضلع‌هایی را که عدد داشتند جمع کرد.

دورِ شکل از همهٔ ضلع‌ها می‌گذرد، حتی آن‌هایی که عددشان را ننوشته‌اند.

درستضلعِ بی‌عدد را از ضلعِ روبه‌رو پیدا کن و بعد همه را جمع کن.

فراتر از کتابماشین چمن‌زنی که مرزش را می‌شناسدبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

بعضی ماشین‌های چمن‌زنیِ رباتی خودشان در باغچه راه می‌روند. صاحبِ باغچه دورِ چمن یک سیمِ نازک زیرِ خاک می‌گذارد. ربات هر وقت به سیم می‌رسد، می‌فهمد به لبه رسیده و برمی‌گردد. طولِ این سیم همان محیطِ چمن است. برای همین کسی که سیم می‌خرد، اول محیط را حساب می‌کند. اگر چمن پیچ‌وخم داشته باشد، سیم بیشتری لازم است. خیلی پیش‌تر، حدود دو هزار و دویست سال پیش، دانشمندی به نام اراتوستن با فکر و هندسه، اندازهٔ دورِ زمین را تخمین زد. گفته می‌شود جوابش به اندازهٔ واقعی نزدیک بود.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳اندازهٔ سطح

این درس: صفحه‌های ۸۸ تا ۹۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. از سال دوم: دو نصفِ یک کاغذ را کنار هم بگذاری، چه می‌شود؟
  2. از فصل ۴: چند است؟

جواب: ۱) یک کاغذِ کامل. ۲) ۱۲

سطح چیست؟#

دستت را روی میز بکش. همان رویه‌ای که دستت رویش حرکت می‌کند، سطحِ میز است. جلدِ کتاب، کفِ اتاق و صفحهٔ دفتر هم سطح دارند.

دو دستمالِ مربعی داری. کدام سطحِ بیشتری دارد؟ یکی را روی دیگری بگذار. اگر یکی کاملاً روی دیگری جا شود و از آن بیرون نزند، سطحش کمتر است.

اما گاهی هیچ‌کدام روی دیگری جا نمی‌شود؛ مثلاً یک مربع و یک مستطیلِ باریک و دراز. آن‌وقت یکی را تکه‌تکه می‌بُریم و تکه‌ها را روی دیگری می‌چینیم. یا راهِ آسان‌تر: هر دو را با واحد می‌پوشانیم و واحدها را می‌شماریم.

پوشاندن با مربع‌های برابر#

یک واحدِ ساده مربعِ کوچکِ کاغذ شطرنجی است. این شکل را با مربع‌ها پوشانده‌ایم:

■ ■ ■ □
■ ■ ■ ■
□ ■ ■ □

ردیف به ردیف بشمار: . سطحِ این شکل ۹ مربع است. اندازهٔ سطحِ هر شکل را مساحتِ آن شکل می‌گوییم. پس مساحتِ این شکل ۹ مربع است.

نیم‌مربع‌ها#

گاهی لبهٔ شکل، مربع را از وسط می‌بُرد. هر خانهٔ «½» نیمِ یک مربع است:

■ ■ ½
■ ■ ½
■ ■ ■

مربع‌های کامل: ۷. نیم‌مربع‌ها: ۲. دو نیم‌مربع کنار هم یک مربعِ کامل می‌شوند. پس مساحت مربع است.

مثال ۱. شکلی ۶ مربعِ کامل و ۴ نیم‌مربع دارد. مساحتش چقدر است؟

  1. ۴ نیم‌مربع را دوتا دوتا کنار هم بگذار: ۲ مربعِ کامل می‌شوند.
  2. مربع.

🧠 ترفند: نیم‌مربع‌ها را بشمار و تعدادشان را نصف کن؛ همین تعداد مربعِ کامل به جواب اضافه می‌شود. دلیل: هر دو نیمه یک مربعِ کامل می‌سازند. این فقط وقتی درست است که هر تکه واقعاً نیمِ مربع باشد.

واحدِ دیگر، عددِ دیگر#

می‌شود سطح را با مثلث یا شش‌ضلعی هم پوشاند. ولی عددی که می‌شماری به واحد بستگی دارد. اگر واحد را مثلثی بگیری که نصفِ مربع است، هر مربع ۲ مثلث می‌شود.

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر واحد را بزرگ‌تر کنیم، عددِ مساحت بزرگ‌تر می‌شود یا کوچک‌تر؟

کوچک‌تر. واحدِ بزرگ‌تر سطحِ بیشتری را می‌پوشاند، پس تعدادِ کمتری از آن لازم است. شکلی که ۸ مربع است، ۱۶ مثلثِ نیم‌مربعی است. خودِ سطح عوض نشده؛ فقط واحد عوض شده است. برای همین، دو شکل را فقط وقتی با عدد مقایسه می‌کنیم که با یک واحد شمرده شده باشند.

مثال ۲. یک مستطیل را با ۳ ردیفِ ۶تایی از مربع‌ها پوشانده‌ایم. مساحتش چند مربع است؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ هر ردیف حدودِ ۵ تا، سه ردیف حدودِ ۱۵. ولی هر ردیف کمی بیشتر از ۵ است. پس جواب کمی بیشتر از ۱۵ است.

دقیق: ردیف به ردیف: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۱۸ کمی بیشتر از ۱۵ است.

راه دوم: ردیف‌ها مساوی‌اند، پس ضرب کن: . این راه تندتر است، چون لازم نیست هر مربع را بشماری. در درس بعد از همین راه زیاد استفاده می‌کنیم.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱مساحتِ یک شکل یعنی چه؟
۲شکلی از ۵ مربعِ کامل و ۴ نیم‌مربع ساخته شده است. مساحتش چند مربع است؟
۳یک سطح را یک بار با مربع‌های بزرگ و یک بار با مربع‌های کوچک‌تر پوشانده‌ایم. کدام درست است؟
۴هر مربعِ واحد از ۲ مثلثِ برابر ساخته شده است. سطحی که ۶ مربع است، چند مثلث است؟
۵مستطیلی را با ۴ ردیفِ ۳تایی از مربع‌ها پوشانده‌ایم. مساحتش چند مربع است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

شکلی روی کاغذ شطرنجی کشیده‌ایم. ردیفِ اول ۴ مربع دارد، ردیفِ دوم ۴ مربع، و ردیفِ سوم ۲ مربعِ کامل و ۲ نیم‌مربع. مساحتِ شکل چند مربع است؟

مستطیلی با ۳ ردیفِ ۵تایی از مربع‌ها پوشانده شده است. مساحتش را از دو راه پیدا کن.

شکلِ «الف» ۸ مربعِ کامل دارد. شکلِ «ب» ۶ مربعِ کامل و ۶ نیم‌مربع دارد. واحدِ هر دو یکی است. کدام مساحتِ بیشتری دارد؟

یک سطح با ۱۰ مربعِ واحد پوشانده می‌شود. اگر واحد را مثلثی بگیریم که نصفِ همان مربع است، چند واحد لازم است؟

اشتباه‌های رایج ۲

اشتباهشکلی ۵ مربعِ کامل و ۴ نیم‌مربع دارد. «مساحتش مربع است.»

نیم‌مربع را مثلِ مربعِ کامل شمرده است. هر نیم‌مربع فقط نصفِ یک واحد است.

درست۴ نیم‌مربع = ۲ مربع. مساحت: مربع.

اشتباه«شکلِ الف ۶ مربعِ بزرگ است و شکلِ ب ۱۰ مربعِ کوچک. پس ب بزرگ‌تر است.»

دو شکل با دو واحدِ مختلف شمرده شده‌اند. عددهایشان را نمی‌شود مقایسه کرد.

درستاول هر دو را با یک واحد بشمار، بعد مقایسه کن.

فراتر از کتابزنبورها و شش‌ضلعی‌هابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

به لانهٔ زنبورِ عسل نگاه کن. خانه‌ها شش‌ضلعی‌اند و بدونِ هیچ فاصله‌ای کنار هم چیده شده‌اند. مربع و مثلثِ برابر هم می‌توانند سطح را بدونِ فاصله بپوشانند، ولی دایره نمی‌تواند؛ بینِ دایره‌ها همیشه جای خالی می‌ماند. ریاضی‌دان‌ها ثابت کرده‌اند که برای پوشاندنِ سطح با خانه‌های هم‌اندازه، شش‌ضلعی کمترین دیواره را لازم دارد. یعنی زنبور با مومِ کمتر، خانه‌های بیشتری می‌سازد. بسیاری از کاشی‌های کف هم مربع‌اند و بعضی شش‌ضلعی؛ چون این شکل‌ها بی‌فاصله کنار هم جا می‌شوند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴واحد اندازه‌گیری سطح

این درس: صفحه‌های ۹۱ تا ۹۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. از سال دوم: طولِ یک پاک‌کن را با چه واحدی اندازه می‌گیریم؟
  2. از فصل ۴: چند است؟

جواب: ۱) سانتی‌متر (یا میلی‌متر) ۲) ۲۴

چرا یک واحدِ ثابت لازم است؟#

دو دوست مساحتِ یک میز را اندازه گرفتند. یکی با برگه‌های یادداشتِ کوچک: ۴۰ برگه. یکی با دفترِ بزرگ: ۸ دفتر. هر دو درست شمردند، ولی عددهایشان فرق کرد. چون واحدهایشان فرق داشت.

برای اینکه همه یک عدد بگویند، یک واحدِ ثابت انتخاب کرده‌اند: مربعی که هر ضلعش ۱ سانتی‌متر است. به آن یک سانتی‌متر مربع می‌گوییم.

■

اگر مساحتِ شکلی ۶ سانتی‌متر مربع است، یعنی ۶ تا از این مربع‌ها آن را می‌پوشانند.

مساحتِ مستطیل با ضرب#

این مستطیل روی کاغذی کشیده شده که هر خانه‌اش یک سانتی‌متر مربع است. طولش ۵ سانتی‌متر و عرضش ۳ سانتی‌متر است:

■ ■ ■ ■ ■
■ ■ ■ ■ ■
■ ■ ■ ■ ■

۳ ردیف داریم و در هر ردیف ۵ مربع است: . پس مساحت ۱۵ سانتی‌متر مربع است. لازم نیست مربع‌ها را بکشی. تعدادِ ردیف‌ها همان عرض است و تعدادِ هر ردیف همان طول:

مساحتِ مستطیل = طول × عرض

مربع هم یک مستطیل است که طول و عرضش برابرند. مربعی با ضلعِ ۴ سانتی‌متر: سانتی‌متر مربع.

مثال ۱. مساحتِ مستطیلی به طول ۷ و عرض ۶ سانتی‌متر چقدر است؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۷ دستهٔ ۵تایی ۳۵ است. ولی عرض ۶ است، کمی بیشتر از ۵. پس جواب کمی بیشتر از ۳۵ است.

دقیق: سانتی‌متر مربع. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۴۲ کمی بیشتر از ۳۵ است.

از مساحت به ضلع#

مساحتِ یک مستطیل ۳۶ سانتی‌متر مربع و عرضش ۴ سانتی‌متر است. طولش چقدر است؟

از جدول ضرب: . پس . طول ۹ سانتی‌متر است.

🧠 ترفند: برای پیدا کردنِ ضلع از روی مساحت، در جدول ضرب ردیفِ ضلعِ معلوم را بخوان تا به مساحت برسی: در ردیفِ ۴ می‌خوانی ۴، ۸، … ، ۳۲، ۳۶؛ ۳۶ زیرِ ستونِ ۹ است. دلیل: مساحت حاصل ضربِ دو ضلع است و تقسیم برعکسِ ضرب است. شرط: مساحت باید در همان ردیف پیدا شود.

شکلِ ترکیبی#

این شکل از دو مستطیل ساخته شده است: پایینی ۵ در ۲ و بالاییِ سمتِ چپ ۲ در ۳.

■ ■ □ □ □
■ ■ □ □ □
■ ■ □ □ □
■ ■ ■ ■ ■
■ ■ ■ ■ ■
  1. مستطیلِ پایین: سانتی‌متر مربع.
  2. مستطیلِ بالا: سانتی‌متر مربع.
  3. روی هم: سانتی‌متر مربع.

راه دوم: شکل را عمودی بِبُر. ستونِ چپ ۲ در ۵ است: ۱۰. تکهٔ راست ۳ در ۲ است: ۶. باز ۱۶ می‌شود. هر جا که شکل را ببری، جواب یکی است. راهی را انتخاب کن که مستطیل‌هایش را راحت‌تر می‌بینی.

مساحتِ برابر، محیطِ متفاوت#

قبل از ادامه، حدس بزن: دو مستطیلی که مساحتشان برابر است، محیطشان هم برابر است؟

نه. این سه مستطیل همه ۱۶ سانتی‌متر مربع‌اند:

مستطیل مساحت محیط
۴ در ۴
۲ در ۸
۱ در ۱۶

هر چه مستطیل باریک‌تر و درازتر شود، محیطش بیشتر می‌شود. مساحت و محیط دو چیزِ جدا هستند.

سطح‌های بزرگ: متر مربع#

برای کفِ اتاق، سانتی‌متر مربع خیلی کوچک است. از متر مربع استفاده می‌کنیم: مربعی که هر ضلعش ۱ متر است. کفِ اتاقی به طول ۵ متر و عرض ۴ متر: متر مربع.

مساحتِ شکلِ خمیده#

برای شکلِ خمیده، مثلِ یک برگ، دو شمارش انجام بده: مربع‌هایی که کاملاً داخلِ شکل‌اند (مثلاً ۱۴)، و مربع‌هایی که شکل دست‌کم کمی از آن‌ها را پوشانده است (مثلاً ۲۲). مساحت بین این دو عدد است: بین ۱۴ و ۲۲ سانتی‌متر مربع. با کاغذِ ریزتر، این دو عدد به هم نزدیک‌تر می‌شوند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱مساحتِ مستطیلی به طول ۸ و عرض ۳ سانتی‌متر چند سانتی‌متر مربع است؟
۲مربعی که هر ضلعش ۱ سانتی‌متر است، چه نام دارد؟
۳مساحتِ یک مستطیل ۴۲ سانتی‌متر مربع و عرضش ۶ سانتی‌متر است. طولش چند سانتی‌متر است؟
۴مساحتِ یک برگ بین ۱۴ و ۲۲ سانتی‌متر مربع است. کدام عدد می‌تواند مساحتش باشد؟
۵دو مستطیل هر دو ۱۸ سانتی‌متر مربع مساحت دارند: یکی ۲ در ۹ و دیگری ۳ در ۶. محیطِ کدام بیشتر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

مساحت و محیطِ مستطیلی به طول ۶ و عرض ۴ سانتی‌متر را پیدا کن.

(الف) مساحتِ مربعی با ضلعِ ۵ سانتی‌متر چقدر است؟ (ب) مساحتِ مربعِ دیگری ۴۹ سانتی‌متر مربع است. ضلعش چند سانتی‌متر است؟

شکلی از دو مستطیل ساخته شده است: مستطیلِ پایینی ۷ سانتی‌متر طول و ۲ سانتی‌متر عرض دارد. روی سمتِ چپش یک مربع با ضلعِ ۳ سانتی‌متر چسبیده است. مساحتِ کلِ شکل چقدر است؟

یک باغچهٔ مستطیلی ۸ متر طول و ۷ متر عرض دارد. در یک گوشه‌اش حوضی مستطیلی به طول ۳ متر و عرض ۲ متر ساخته‌اند. بقیهٔ باغچه چمن است. چند متر مربع چمن داریم؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهمساحتِ مستطیلِ ۵ در ۳: .

این محیط است، یعنی دورِ شکل. مساحت تعدادِ مربع‌های داخلِ شکل است.

درست سانتی‌متر مربع.

اشتباه«مساحتِ مستطیل ۲۰ سانتی‌متر است.»

سانتی‌متر واحدِ طول است. مساحت با مربع‌های واحد شمرده می‌شود.

درست«مساحتِ مستطیل ۲۰ سانتی‌متر مربع است.»

اشتباه«مستطیلِ ۲ در ۸ و مربعِ ۴ در ۴ مساحتِ برابر دارند، پس محیطشان هم برابر است.»

مساحت و محیط دو چیزِ جدا هستند.

درستمحیطِ ۲ در ۸ می‌شود ۲۰ و محیطِ ۴ در ۴ می‌شود ۱۶.

فراتر از کتابچند صفحهٔ خورشیدی روی بام جا می‌شود؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

صفحه‌های خورشیدی نورِ خورشید را به برق تبدیل می‌کنند. هر صفحه یک مستطیل است. نصب‌کننده اول مساحتِ بام را حساب می‌کند، بعد مساحتِ یک صفحه را. اگر بامِ مستطیلی ۴ ردیفِ ۶تایی صفحه جا بدهد، صفحه می‌شود. بعضی ربات‌های تمیزکنندهٔ صفحه‌ها هم مسیرشان را از روی مساحت و طول و عرضِ ردیف‌ها برنامه‌ریزی می‌کنند. صفحهٔ نمایشِ گوشی هم مساحت دارد و سازنده‌ها آن را با اندازهٔ قطرش معرفی می‌کنند، نه با مساحتش؛ برای همین دو گوشی با قطرِ برابر ممکن است مساحتِ صفحهٔ متفاوتی داشته باشند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۵

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

محیط و مساحت چه فرقی دارند؟

محیط اندازهٔ دورِ شکل است؛ مثلِ طولِ روبانی که دورِ کارت می‌چسبانی. واحدش سانتی‌متر یا متر است. مساحت اندازهٔ سطحِ شکل است؛ مثلِ تعدادِ کاشی‌هایی که کفِ اتاق را می‌پوشانند. واحدش سانتی‌متر مربع یا متر مربع است.

چرا طولِ خط را نمی‌شود اندازه گرفت؟

چون خط از هیچ طرف تمام نمی‌شود. چیزی که روی کاغذ می‌کشیم فقط تکه‌ای از خط است. فقط پاره‌خط دو سر دارد و طولش معلوم است.

چرا مساحتِ مستطیل طول ضرب در عرض است؟

اگر مستطیل را با سانتی‌متر مربع بپوشانی، به تعدادِ عرض ردیف داری و در هر ردیف به تعدادِ طول مربع. ردیف‌های مساوی یعنی ضرب. مستطیلِ ۵ در ۳ یعنی ۳ ردیفِ ۵تایی: .

اگر یک ضلعِ شکل عدد نداشت چه کنم؟

در شکل‌های پله‌ای، تکه‌های افقیِ یک طرف روی هم با ضلعِ روبه‌رو برابرند؛ تکه‌های عمودی هم همین‌طور. ضلعِ بی‌عدد را از ضلعِ روبه‌رو پیدا کن و بعد همهٔ ضلع‌ها را جمع کن.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی سوم: فصل ۱، الگوها، فصل ۲، عددهای چهار رقمی، فصل ۳، عددهای کسری، فصل ۴، ضرب و تقسیم، فصل ۶، جمع و تفریق، فصل ۷، آمار و احتمال، فصل ۸، ضرب عددها