درس ۱شمارش چندتا چندتا
این درس: صفحههای ۱۰ تا ۱۲ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال از سال دوم. اول خودت جواب بده، بعد جواب را ببین.
- دوتا دوتا بشمار: ۲، ۴، ۶، ۸، … . دو عدد بعدی چیست؟
- دهتا دهتا بشمار: ۳۰، ۴۰، ۵۰، … . عدد بعدی چیست؟
جواب: ۱) ۱۰ و ۱۲. ۲) ۶۰.
شمردن با دستهها#
مینا یک کیسه مهرهٔ آبی دارد. یکییکی شمردن طول میکشد. پس مهرهها را دستههای ۴تایی میکند:
| دستهٔ ۱ | دستهٔ ۲ | دستهٔ ۳ | دستهٔ ۴ | دستهٔ ۵ |
|---|---|---|---|---|
| 🔵🔵🔵🔵 | 🔵🔵🔵🔵 | 🔵🔵🔵🔵 | 🔵🔵🔵🔵 | 🔵🔵🔵🔵 |
| ۴ | ۸ | ۱۲ | ۱۶ | ۲۰ |
حالا چهارتا چهارتا میشمارد: ۴، ۸، ۱۲، ۱۶، ۲۰. پس ۲۰ مهره دارد. این مثل جمع کردنِ ۴ها پشت سر هم است:
به این کار شمارش چندتا چندتا میگوییم.
یک شکل، چند جور دستهبندی#
این خانهها را ببین. سه ردیف است و هر ردیف ۵ خانه دارد:
| 🟧 | 🟧 | 🟧 | 🟧 | 🟧 |
|---|---|---|---|---|
| 🟧 | 🟧 | 🟧 | 🟧 | 🟧 |
| 🟧 | 🟧 | 🟧 | 🟧 | 🟧 |
راه اول: ردیفها را بشمار. هر ردیف ۵ تاست: ۵، ۱۰، ۱۵. یعنی .
راه دوم: ستونها را بشمار. هر ستون ۳ تاست: ۳، ۶، ۹، ۱۲، ۱۵. یعنی .
هر دو راه ۱۵ میدهد. راه اول تندتر است، چون فقط سه بار میشماری. دستهٔ بزرگتر یعنی شمردنِ کمتر. فقط مواظب باش هیچ خانهای را دو بار نشماری.
الگوی عددی و قانون آن#
به این عددها نگاه کن: ۶، ۱۵، ۲۴، ۳۳. از هر عدد تا عدد بعدی چقدر اضافه شده؟
| ۶ | ۱۵ | ۲۴ | ۳۳ | □ |
|---|---|---|---|---|
| +۹ | +۹ | +۹ | +۹ |
هر بار ۹ تا اضافه شده است. به این ردیف عددها الگوی عددی میگوییم. جملهٔ «عددها ۹ تا ۹ تا اضافه میشوند» قانون الگو است. عدد بعدی: .
قانون باید برای همهٔ عددها درست باشد. پس آن را روی هر دو عدد کنار هم امتحان کن، نه فقط روی دو عدد اول.
برای الگوهای بزرگ میتوانی از ماشین حساب کمک بگیری. عدد اول را بزن. بعد علامت + و فاصلهٔ الگو را بزن و بعد =. برای هر عدد تازه همین کار را تکرار کن.
الگویی که فاصلهاش عوض میشود#
فاصله همیشه ثابت نیست. این الگو را ببین: ۲، ۳، ۵، ۸، ۱۲، … .
| ۲ | ۳ | ۵ | ۸ | ۱۲ | □ |
|---|---|---|---|---|---|
| +۱ | +۲ | +۳ | +۴ | +۵ |
فاصلهها خودشان یک الگو دارند: ۱، ۲، ۳، ۴. پس قانون این است: «هر بار یکی بیشتر از دفعهٔ قبل اضافه میشود». عدد بعدی: .
الگوی رو به عقب#
الگو میتواند کوچک شود: ۸۰، ۷۴، ۶۸، ۶۲، … . اینجا هر بار ۶ تا کم میشود. قانون: «عددها ۶ تا ۶ تا کم میشوند». دو عدد بعدی ۵۶ و ۵۰ است. به این کار شمارش رو به عقب میگوییم.
قبل از ادامه، حدس بزن: در الگوی ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰، … عدد ۴۲ هم پیدا میشود؟
نه. در این الگو هر بار ۵ تا اضافه میشود. رقم یکانِ عددها یکی در میان ۵ و ۰ است: ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰، ۲۵. یکانِ ۴۲ رقم ۲ است. پس هیچوقت به آن نمیرسیم. ۴۰ و ۴۵ در الگو هستند، ولی ۴۲ نه.
🧠 ترفند: وقتی پنجتا پنجتا میشماری و از ۵ یا ۰ شروع کردهای، رقم یکان همیشه ۵ یا ۰ است. دلیل: دو تا ۵ میشود ۱۰. پس یکان یک بار ۵ و یک بار ۰ میشود.
الگویابی: یک راه برای حل مسئله#
بعضی مسئلهها با پیدا کردن الگو حل میشوند. به این راه الگویابی میگوییم. اول چند قدم اول را در یک جدول مینویسی. بعد قانون را پیدا میکنی و ادامه میدهی.
مثال ۱. در یک باغچه، روز اول ۴ گل باز است. هر روز ۳ گل تازه باز میشود و هیچ گلی نمیریزد. روز ششم چند گل باز است؟
اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ بعد از روز اول، ۵ روز دیگر میماند. هر روز ۳ گل، یعنی حدود ۱۵ گل تازه. با ۴ گل اول، حدود ۲۰ گل میشود.
- یک جدول بکش. روزها را در ردیف بالا و گلها را در ردیف پایین بنویس.
- از ۴ شروع کن و هر روز ۳ تا اضافه کن.
| روز | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ | ۶ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| گلها | ۴ | ۷ | ۱۰ | ۱۳ | ۱۶ | ۱۹ |
پس روز ششم ۱۹ گل باز است. با حدسمان میخواند؟ بله، ۱۹ نزدیک ۲۰ است.
مثال ۲. حاصل را پیدا کن.
اول تخمین بزن: هر عدد حدود ۲۰ است. چهار تا ۲۰ میشود ۸۰.
- عددهایی را کنار هم بگذار که جمعشان عددی گرد میشود: .
- دو عدد دیگر: .
- آخر: .
با حدسمان میخواند؟ بله، درست ۸۰ شد.
راه دوم: به همان ترتیب جمع کن: ۱۹ و ۲۲ میشود ۴۱. با ۱۸ میشود ۵۹. با ۲۱ میشود ۸۰. جواب همان است. ولی راه اول تندتر است، چون جمع عددهای گرد مثل ۴۰ و ۴۰ را ذهنی راحت انجام میدهی. در جمع چند عدد، جای عددها را میتوانی عوض کنی و جواب عوض نمیشود.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
الگو را سه عدد دیگر ادامه بده و قانونش را بنویس: ۱۲، ۲۳، ۳۴، … .
رو به عقب بشمار و چهار عدد بعدی را بنویس: ۱۰۰، ۹۲، ۸۴، … .
نیما روز اول ۵ صفحه کتاب میخواند. هر روز ۲ صفحه بیشتر از روز قبل میخواند. روز پنجم چند صفحه میخواند؟ در این پنج روز روی هم چند صفحه خوانده است؟
تا ۳۰، یک بار سهتا سهتا بشمار (از ۳) و یک بار چهارتا چهارتا (از ۴). کدام عددها را در هر دو شمارش میگویی؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهالگوی ۷، ۱۵، ۲۳، … : «قانون: ۷ تا ۷ تا اضافه میشوند.»
عدد اول الگو را با فاصله اشتباه گرفته است. قانون از فاصلهٔ دو عدد کنار هم میآید.
درست. قانون: «۸ تا ۸ تا اضافه میشوند».
اشتباهالگوی ۶۵، ۶۰، ۵۵، … : «عدد بعدی ۶۰ است.»
الگو رو به عقب است و هر بار ۵ تا کم میشود. دانشآموز جهت را عوض کرده است.
درست.
اشتباهدر شمردن خانههای یک شکل، خانهٔ گوشه هم در ردیف شمرده شده و هم در ستون.
اگر یک خانه در دو دسته بیفتد، دو بار شمرده میشود و جواب بیشتر از واقعی میشود.
درستهر خانه را فقط در یک دسته بگذار. بعد دستهها را چندتا چندتا بشمار.
فراتر از کتابالگو در ماه و در روباتهابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
ماه هر شب کمی عوض میشود. اول یک هلال باریک است، بعد پهنتر میشود، بعد گرد کامل، و دوباره باریک. این الگو حدود هر ۳۰ روز یک بار تکرار میشود. مردم قدیم با همین الگو ماههای سال را میشمردند. روباتها هم با الگو کار میکنند. یک چراغ چشمکزن روی روبات را تصور کن: ۲ ثانیه روشن، ۲ ثانیه خاموش، و باز از اول. برنامهنویس به روبات یک قانون میدهد و روبات همان را بارها تکرار میکند. اگر بزرگتر شدی و خواستی روبات بسازی، دورهٔ آیرو همین کار را از اول یاد میدهد.
درس ۲ماشینهای ورودی ــ خروجی
این درس: صفحههای ۱۳ تا ۱۵ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال از جمع و تفریق سال دوم:
- چند میشود؟
- چند میشود؟
جواب: ۱) ۳۵. ۲) ۳۳.
ماشینی که با عددها کار میکند#
یک ماشین خیالی را تصور کن. از یک طرف عددی در آن میگذاری. ماشین یک کار ثابت روی آن انجام میدهد. از طرف دیگر عدد تازهای بیرون میآید.
- عددی که داخل میرود، ورودی است.
- عددی که بیرون میآید، خروجی است.
- کار ماشین همیشه یکی است. مثلاً «۶ تا اضافه کن».
به این ماشین ماشین ورودی ــ خروجی میگوییم. ماشین «+۶» را ببین:
| ورودی | کار ماشین | خروجی |
|---|---|---|
| ۹ | +۶ | ۱۵ |
| ۲۰ | +۶ | ۲۶ |
| ۴۷ | +۶ | ۵۳ |
هر عددی که بدهی، ماشین ۶ تا به آن اضافه میکند. .
ماشین میتواند کم هم بکند. ماشین «−۸» از هر ورودی ۸ تا کم میکند: ورودی ۳۰، خروجی .
مثال ۱. عدد ۱۹۸ وارد ماشین «+۴۷» میشود. چه عددی بیرون میآید؟
اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ ۱۹۸ نزدیک ۲۰۰ است و ۴۷ نزدیک ۵۰. پس حدود ۲۵۰.
- را حساب کن. یکانها: . یک دهتایی میرود به دهگان و ۵ میماند.
- دهگانها: . یک صدتایی میرود به صدگان و ۴ میماند.
- صدگانها: .
- خروجی: ۲۴۵.
با حدسمان میخواند؟ بله، ۲۴۵ نزدیک ۲۵۰ است.
کار ماشین را پیدا کن#
گاهی ورودیها و خروجیها را داریم، ولی نمیدانیم ماشین چه میکند.
| ورودی | ۴ | ۱۰ | ۲۵ |
|---|---|---|---|
| خروجی | ۱۱ | ۱۷ | ۳۲ |
هر خروجی از ورودیاش بزرگتر است. پس ماشین چیزی اضافه میکند. چقدر؟ . حالا روی بقیه امتحان کن: و . درست است. کار ماشین «+۷» است.
از خروجی به ورودی برگرد#
مثال ۲. ماشین «+۱۵» عدد ۴۰ را بیرون داده است. چه عددی وارد شده بود؟
قبل از ادامه، حدس بزن: ورودی بیشتر از ۴۰ است یا کمتر؟
کمتر. ماشین ۱۵ تا اضافه کرده تا به ۴۰ رسیده است. پس باید کارِ برعکس را بکنیم: ۱۵ تا کم کنیم.
- کار ماشین: «+۱۵». کار برعکس: «−۱۵».
- .
- وارسی کن: . درست است.
برعکسِ «اضافه کن» «کم کن» است و برعکسِ «کم کن» «اضافه کن». اگر ماشین «−۷» عدد ۱۸ را بیرون داده باشد، ورودی بوده است.
راه دوم: حدس و آزمایش. یک عدد حدس بزن و در ماشین بگذار. مثلاً ۳۰: . زیاد شد. ۲۵ را امتحان کن: . درست است. این راه هم جواب میدهد، ولی کارِ برعکس تندتر است، چون با یک حساب به جواب میرسی.
دو ماشین پشت سر هم#
حالا دو ماشین را به هم میبندیم. خروجیِ ماشین اول، ورودیِ ماشین دوم میشود.
| ورودی | بعد از «+۱۲» | بعد از «−۵» |
|---|---|---|
| ۸ | ۲۰ | ۱۵ |
| ۳۰ | ۴۲ | ۳۷ |
به ۸ نگاه کن. اول ۱۲ تا اضافه شد و بعد ۵ تا کم شد. آخر کار، ۸ به ۱۵ رسید. یعنی روی هم ۷ تا اضافه شده است. ۳۰ هم به ۳۷ رسید. پس این دو ماشین با هم مثل یک ماشین «+۷» کار میکنند، چون .
🧠 ترفند: ماشین «+۹» را میتوانی ذهنی اینطور حساب کنی: اول ۱۰ تا اضافه کن، بعد ۱ تا کم کن. دلیل: اضافه کردنِ ۱۰ و کم کردنِ ۱، روی هم همان ۹ تا اضافه کردن است. مثلاً : اول ۴۶، بعد ۴۵.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
ماشین «+۱۲» را در نظر بگیر. خروجیِ ورودیهای ۶، ۱۹، ۴۰ و ۱۲۵ را بنویس.
ماشین «−۶» این خروجیها را داده است: ۴، ۱۹ و ۹۴. ورودیها چه بودهاند؟
یک ماشین ۱۲ را به ۷، ۲۰ را به ۱۵ و ۵۱ را به ۴۶ تبدیل میکند. کار ماشین چیست؟ اگر ۸۰ وارد شود، چه بیرون میآید؟
دو ماشین پشت سر هم: اول «+۲۰» و بعد «−۶». خروجیِ نهایی را برای ورودیهای ۱۵، ۳۴ و ۱۰۰ بنویس. این دو ماشین با هم مثل کدام ماشین هستند؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهماشین «+۱۵» عدد ۴۰ را داده. «ورودی: .»
برای برگشتن از خروجی به ورودی، باید کار برعکس را کرد. اینجا کار خود ماشین دوباره انجام شده است.
درست. وارسی: .
اشتباهجدول: ۳ ← ۶، ۵ ← ۸، ۱۰ ← ۱۳. «فقط ستون اول را دیدم: ۳ شد ۶، پس ماشین عدد را با خودش جمع میکند.»
قانون باید برای همهٔ ستونها درست باشد. ۵ اگر با خودش جمع شود، ۱۰ میشود، نه ۸.
درستدر همهٔ ستونها ۳ تا اضافه شده: کار ماشین «+۳» است.
اشتباهدو ماشین «+۱۲» و «−۵»: «روی هم مثل ماشین +۱۷ است.»
ماشین دوم کم میکند. پس ۵ را باید از ۱۲ کم کرد، نه با آن جمع کرد.
درست، یعنی مثل ماشین «+۷».
فراتر از کتابماشینهای ورودی ــ خروجی در زندگیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
دور و برت پر از ماشین ورودی ــ خروجی است. ماشین حساب یکی از آنهاست: عدد و کار را میگیرد و جواب را بیرون میدهد. دستگاهِ آبمیوهگیری میوه میگیرد و آبمیوه میدهد. کامپیوترها هم همینطورند. هر برنامه یک قانون دارد که روی ورودیها کار میکند. یک روبات را تصور کن که با یک حسگر فاصله را اندازه میگیرد. اگر مانع نزدیک باشد، خروجیِ برنامه «بایست» است، وگرنه «برو». ریاضیدانها به این قانونِ ثابت «تابع» میگویند و سالهای بعد آن را با حرف و نماد مینویسی. برای دیدنِ نسخهٔ بزرگترِ همین ایده، این نوشته را بخوان.
درس ۳ساعت در بعدازظهر
این درس: صفحههای ۱۶ تا ۱۸ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال کوتاه:
- عقربهٔ کوچک ساعت روی ۳ است و عقربهٔ بزرگ روی ۱۲. ساعت چند است؟
- چند میشود؟
جواب: ۱) ساعت ۳. ۲) ۱۷.
عقربهٔ کوچک ساعت را نشان میدهد و عقربهٔ بزرگ دقیقهها را. وقتی عقربهٔ بزرگ روی ۱۲ است، ساعت درست است، مثل «ساعت ۳».
یک شبانهروز، دو دور ساعت#
یک روز کامل با شبش را شبانهروز میگوییم. یک شبانهروز ۲۴ ساعت است. ولی روی ساعتِ عقربهای فقط ۱۲ عدد هست. چرا؟
چون عقربهٔ کوچک در یک شبانهروز دو دور میزند. یک دور از نیمهشب تا ظهر است. به این ساعتها قبل از ظهر میگوییم. دور دوم از ظهر تا نیمهشب است. به این ساعتها بعدازظهر میگوییم.
پس برای ساعتهای بعدازظهر عددهای ۱۳ تا ۲۴ را هم به کار میبریم:
| روی ساعت عقربهای | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ | ۶ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| بعدازظهر | ۱۳ | ۱۴ | ۱۵ | ۱۶ | ۱۷ | ۱۸ |
| روی ساعت عقربهای | ۷ | ۸ | ۹ | ۱۰ | ۱۱ | ۱۲ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| بعدازظهر | ۱۹ | ۲۰ | ۲۱ | ۲۲ | ۲۳ | ۲۴ (نیمهشب) |
ساعت ۴ بعدازظهر همان ساعت ۱۶ است. ساعت ۹ شب همان ساعت ۲۱ است.
همهٔ شبانهروز را روی یک نوار ببین. هر خانه یک ساعت است و از نیمهشب شروع میشود:
| ۰ تا ۶ | ۶ تا ۱۲ | ۱۲ تا ۱۸ | ۱۸ تا ۲۴ |
|---|---|---|---|
| نیمهشب تا صبح | صبح تا ظهر | ظهر تا عصر | عصر تا نیمهشب |
| قبل از ظهر | قبل از ظهر | بعدازظهر | بعدازظهر |
تبدیل ساعتها#
مثال ۱. کلاس شنای آرش ساعت ۵ بعدازظهر است. این ساعت را با عددهای ۱۳ تا ۲۴ بنویس.
- ظهر که شد، ۱۲ ساعت از نیمهشب گذشته است.
- بعد از ظهر، ۵ ساعت دیگر میگذرد.
- . پس ساعت ۱۷.
مثال ۲. جشن تولد دوستت ساعت ۱۹ شروع میشود. یعنی ساعت چند بعدازظهر؟
- برعکسِ «۱۲ تا اضافه کن» «۱۲ تا کم کن» است.
- . پس ساعت ۷ بعدازظهر.
قبل از ادامه، حدس بزن: ساعت ۱۲ ظهر را با این روش چه مینویسیم؟ ۲۴؟
نه. ساعت ۱۲ ظهر همان ۱۲ است. هنوز دور دوم شروع نشده است. ۲۴ یعنی نیمهشب، آخرِ شبانهروز. پس فقط ساعتهای ۱ تا ۱۱ بعدازظهر را با ۱۲ جمع میکنیم. نیمهشب را هم ۲۴ و هم ۰ مینویسند. ۲۴ پایان یک روز است و ۰ شروع روز بعد.
🧠 ترفند: برای ساعتهای ۱ تا ۱۱ بعدازظهر، ۱۲ اضافه کن. برای برگشتن از ۱۳ تا ۲۳، ۱۲ کم کن. دلیل: تا ظهر عقربهٔ کوچک یک دور کامل ۱۲ ساعته زده است.
ساعتِ رقمی، نیم و ربع#
بعضی ساعتهای رقمی و گوشیها ساعت را از ۰ تا ۲۳ نشان میدهند. عدد سمت چپِ دونقطه ساعت است و عدد سمت راست دقیقه. یک ساعت ۶۰ دقیقه است.
- نیم ساعت یعنی ۳۰ دقیقه.
- ربع ساعت یعنی ۱۵ دقیقه.
پس ساعت ۱۵:۳۰ یعنی «۳ و نیم بعدازظهر». ساعت ۲۱:۱۵ یعنی «۹ و ربع بعدازظهر». دقیقهها عوض نمیشوند: ۱۳:۲۰ یعنی ۱ و ۲۰ دقیقهٔ بعدازظهر.
چند ساعت طول کشید؟#
مثال ۳. کتابخانهٔ محله ساعت ۱۰ صبح باز میشود و ساعت ۹ شب بسته میشود. چند ساعت باز است؟
اول تخمین بزن: از صبح تا شب، حدود ۱۰ ساعت.
- ساعت ۹ شب را تبدیل کن: .
- از ۱۰ تا ۲۱ را حساب کن: .
- کتابخانه ۱۱ ساعت باز است.
با حدسمان میخواند؟ بله، ۱۱ نزدیک ۱۰ است.
راه دوم: دو تکه کن. از ۱۰ صبح تا ۱۲ ظهر ۲ ساعت است. از ۱۲ ظهر تا ۹ شب ۹ ساعت است. . جواب همان است. راه اول تندتر است، چون یک تفریق کافی است. ولی راه دوم وقتی کمک میکند که ساعتها را تبدیل نکرده باشی.
مثال ۴. گروه کوهنوردی ساعت ۷ صبح راه میافتد و ۸ ساعت بعد برمیگردد. ساعت چند برمیگردد؟
اول تخمین بزن: ۷ صبح و حدود ۸ ساعت، یعنی بعدازظهر.
- .
- ساعت ۱۵ یعنی ، یعنی ۳ بعدازظهر.
- پس گروه ساعت ۱۵، یعنی ۳ بعدازظهر، برمیگردد.
با حدسمان میخواند؟ بله، ۳ بعدازظهر است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
این ساعتها را با عددهای ۱۳ تا ۲۴ بنویس: ۳ بعدازظهر، ۱۱ شب، ۱۲ ظهر.
فیلمی ساعت ۱۹:۳۰ شروع میشود و ۲ ساعت طول میکشد. ساعت چند تمام میشود؟ جواب را به دو صورت بنویس.
سارا در یک شبانهروز ۱۰ ساعت میخوابد، ۶ ساعت در مدرسه است، ۲ ساعت درس میخواند و ۱ ساعت راه میرود. چند ساعت برای کارهای دیگر میماند؟
قطاری ساعت ۹ صبح از یک شهر راه افتاد و ساعت ۷ شب به شهر دیگر رسید. چند ساعت در راه بود؟ با دو راه حل کن.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«ساعت ۱۲ ظهر یعنی ساعت ۲۴.»
۲۴ نیمهشب است، آخرِ شبانهروز. ظهر هنوز وسطِ روز است.
درستساعت ۱۲ ظهر همان ۱۲ است. فقط ۱ تا ۱۱ بعدازظهر با ۱۲ جمع میشوند.
اشتباه«ساعت ۱۶ یعنی ۶ بعدازظهر.»
رقم یکانِ ۱۶ برداشته شده است. ولی ساعتها ۱۲ تا ۱۲ تا میچرخند، نه ۱۰ تا ۱۰ تا.
درست، یعنی ۴ بعدازظهر.
اشتباهاز ۱۰ صبح تا ۳ بعدازظهر: « ساعت.»
یکی از ساعتها بعدازظهر است و هنوز تبدیل نشده. کم کردنِ عدد بزرگتر از کوچکتر هم جهتِ زمان را عوض کرده است.
درست۳ بعدازظهر . پس ساعت.
فراتر از کتابچرا شبانهروز ۲۴ ساعت است؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
گفته میشود هزاران سال پیش، مصریهای باستان روز را ۱۲ قسمت و شب را هم ۱۲ قسمت کردند. بعدها همهٔ این قسمتها برابر شدند و شبانهروز ۲۴ ساعت شد. امروز فرودگاهها، قطارها و بیمارستانها ساعتها را تا ۲۴ میشمارند. دلیلش ساده است: اگر برنامهٔ پرواز بگوید «ساعت ۸»، معلوم نیست صبح است یا شب. ولی «ساعت ۲۰» فقط یک معنی دارد. گوشیها و کامپیوترها هم زمان را در درونِ خودشان همینطور نگه میدارند. در تنظیماتِ ساعتِ گوشی معمولاً گزینهای هست که ساعت را ۱۲تایی یا ۲۴تایی نشان میدهد. اگر گوشی در خانه هست، با اجازهٔ بزرگترها آن را پیدا کن و ببین.
درس ۴الگوهای متقارن
این درس: صفحههای ۱۹ تا ۲۴ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال از تقارن در سال دوم:
- یک کاغذ را از وسط تا کن و از روی تا یک شکل ببر. وقتی باز کنی، دو نیمهٔ شکل چه شکلیاند؟
- خطی را که روی آن تا کردهای چه مینامیم؟
جواب: ۱) دو نیمه مثل هماند و روی هم میافتند. ۲) خط تقارن.
خط تقارن یعنی چه؟#
یک پروانه را تصور کن. اگر از وسطِ بدنش یک خط بکشی، بال چپ و بال راست مثل هماند. اگر روی این خط تا کنی، دو بال کاملاً روی هم میافتند.
- شکلی که بشود آن را طوری تا کرد که دو نیمهاش کاملاً روی هم بیفتند، شکل متقارن است.
- خطی که روی آن تا میکنیم، خط تقارن است.
این شکلِ خانهخانه را ببین. خط تقارن درست وسط آن است، بین ستون سوم و ستون چهارم:
| ⬜ | ⬜ | 🟦 | 🟦 | ⬜ | ⬜ |
|---|---|---|---|---|---|
| ⬜ | 🟦 | 🟦 | 🟦 | 🟦 | ⬜ |
| 🟦 | 🟦 | 🟦 | 🟦 | 🟦 | 🟦 |
| ⬜ | 🟦 | ⬜ | ⬜ | 🟦 | ⬜ |
هر خانهٔ آبیِ نیمهٔ چپ، یک جفت در نیمهٔ راست دارد. جفتش به همان فاصله از خط است، ولی در طرف دیگر.
کامل کردنِ نیمهٔ دیگر#
گاهی فقط نیمهٔ چپ شکل را داریم. نیمهٔ راست باید آینهای باشد. یعنی خانهای که چسبیده به خط است، در طرف دیگر هم چسبیده به خط میآید. خانهای که دور از خط است، در طرف دیگر هم دور از خط میآید.
این ردیف را ببین. جای خط تقارن با کلمهٔ «خط» نشان داده شده و نیمهٔ راست هنوز خالی است:
| 🟦 | ⬜ | ⬜ | خط | ؟ | ؟ | ؟ |
|---|
در نیمهٔ چپ، خانهٔ آبی دورترین خانه از خط است.
قبل از ادامه، حدس بزن: در نیمهٔ راست، خانهٔ آبی کنار خط میآید یا دور از خط؟
دور از خط. اگر نیمهٔ چپ را همانطور کپی کنی، خانهٔ آبی کنار خط میافتد. ولی آینه فاصله از خط را نگه میدارد. پس نیمهٔ راست، از خط به بیرون، این است: سفید، سفید، آبی. کل ردیف:
| 🟦 | ⬜ | ⬜ | ⬜ | ⬜ | 🟦 |
|---|
شمردن با کمک تقارن#
مثال ۱. یک شکل متقارن داریم. خط تقارن از وسطِ یک ستون از خانهها رد میشود. در نیمهٔ چپ ۹ خانه است، روی خط ۴ خانه، و نیمهٔ راست هم مثل نیمهٔ چپ است. شکل چند خانه دارد؟
اول تخمین بزن: هر نیمه حدود ۱۰ خانه است. دو نیمه حدود ۲۰ خانه میشوند. چند خانه هم روی خط است. پس جواب کمی بیشتر از ۲۰ است.
- نیمهٔ چپ ۹ خانه دارد.
- نیمهٔ راست هم ۹ خانه دارد، چون دو نیمه روی هم میافتند.
- خانههای روی خط فقط یک بار شمرده میشوند: ۴ خانه.
- .
با حدسمان میخواند؟ بله، ۲۲ کمی بیشتر از ۲۰ است.
راه دوم: همهٔ خانهها را یکییکی بشمار. این هم ۲۲ میدهد، ولی طول میکشد و ممکن است یکی را جا بیندازی. راه اول تندتر است، چون فقط نصفِ شکل را میشماری.
🧠 ترفند: برای شمردن خانههای یک شکل متقارن، یک نیمه را بشمار و آن را دو بار جمع کن. بعد خانههایی را که روی خط تقارناند، یک بار اضافه کن. دلیل: دو نیمه دقیقاً روی هم میافتند، پس تعدادشان برابر است.
شکلهایی با بیش از یک خط تقارن#
بعضی شکلها بیش از یک خط تقارن دارند.
| شکل | تعداد خط تقارن | کجا؟ |
|---|---|---|
| مستطیل | ۲ | یکی افقی از وسط، یکی عمودی از وسط |
| مربع | ۴ | افقی، عمودی، و دو قطر |
| دایره | خیلی زیاد | هر خطی که از مرکز دایره رد شود |
مثال ۲. آیا قطرِ مستطیل خط تقارن است؟ یعنی خطی که از یک گوشه به گوشهٔ روبهرو میرود.
- یک کاغذ مستطیلی بردار که درازتر از پهنایش است.
- آن را روی قطر تا کن.
- دو نیمه روی هم نمیافتند. گوشهها بیرون میزنند.
- پس قطرِ مستطیل خط تقارن نیست. ولی در مربع، قطر خط تقارن است، چون همهٔ ضلعها برابرند.
تا کردن و بریدن#
اگر کاغذ را یک بار تا کنی و ببری، شکلی با یک خط تقارن به دست میآید. اگر دو بار تا کنی، یک بار از پهنا و یک بار از درازا، و بعد ببری، شکلِ باز شده دستکم دو خط تقارن دارد: هر خطِ تا یک خط تقارن است.
الگوی شکلهای متقارن#
این شکلهای متقارن را ببین. شکل اول یک ستون ۳ خانهای است. در هر شکل تازه، یک خانه سمت چپ و یک خانه سمت راست اضافه میشود:
| شمارهٔ شکل | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ |
|---|---|---|---|---|
| تعداد خانهها | ۳ | ۵ | ۷ | ۹ |
شکلها متقارن میمانند، چون هر بار دو طرف به یک اندازه بزرگ میشوند. قانون الگو: «۲ تا ۲ تا اضافه میشوند».
کنار درس: مکعب و شکل بازشدهٔ آن#
در صفحههای این فصل با مکعب هم کار میکنی. مکعب مثل یک تاس است. ۶ وجه دارد و هر وجه یک مربع است. این ۶ مربع هماندازهاند.
اگر یک جعبهٔ مکعبی را از چند لبه ببری و صاف روی میز باز کنی، ۶ مربعِ به هم چسبیده میبینی. به این شکل بازشدهٔ مکعب میگویند. این یکی مکعب میسازد: چهار مربع در یک ردیف، یکی بالای مربع دوم و یکی پایین آن.
| 🟦 | |||
|---|---|---|---|
| 🟦 | 🟦 | 🟦 | 🟦 |
| 🟦 |
هر ۶ مربعی که کنار هم باشند، مکعب نمیسازد. اگر موقع تا کردن دو مربع روی هم بیفتند، یک وجه خالی میماند. پس قبل از جواب دادن، در ذهنت تا کن.
برای شمردن مکعبهای کوچکِ یک شکل، لایهلایه بشمار: اول مکعبهای لایهٔ پایین، بعد لایهٔ بالا، و آنها را با هم جمع کن. مکعبهایی را که پشت بقیه پنهاناند فراموش نکن.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
در یک شکل متقارن، نیمهٔ راست ۶ خانه دارد و ۵ خانه روی خط تقارن است. کل شکل چند خانه دارد؟
در نیمهٔ چپِ یک ردیف سه خانه هست. خانهٔ چسبیده به خط تقارن سفید است، خانهٔ بعدی آبی و دورترین خانه هم آبی. نیمهٔ راست را بنویس: از خط به بیرون، هر خانه چه رنگی است؟
مربع چند خط تقارن دارد؟ مستطیلی که مربع نیست چند تا؟ چرا با هم فرق دارند؟
شکل اولِ یک الگوی متقارن یک ستون ۵ خانهای است. در هر شکل تازه، یک خانه سمت چپ و یک خانه سمت راست اضافه میشود. شکل ششم چند خانه دارد؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهنیمهٔ چپ ۹ خانه، روی خط ۴ خانه: «کل .»
خانههای روی خط به هر دو نیمه تعلق دارند، ولی فقط یک بار وجود دارند. دو بار شمرده شدهاند.
درست.
اشتباه«قطرِ مستطیل هم خط تقارن است، پس مستطیل ۴ خط تقارن دارد.»
با تا کردنِ مستطیل روی قطر، دو نیمه روی هم نمیافتند. این فقط در مربع درست است.
درستمستطیل ۲ خط تقارن دارد و مربع ۴ تا.
اشتباهدر نیمهٔ چپ، خانهٔ آبی دورترین خانه از خط است. دانشآموز نیمهٔ راست را با همان ترتیب میکشد و آبی کنار خط میافتد: «🟦 ⬜ ⬜ 🟦 ⬜ ⬜».
نیمه را کپی کرده، نه آینهای. خانهٔ آبی باید در طرف دیگر هم دور از خط باشد.
درستکل ردیف: «🟦 ⬜ ⬜ ⬜ ⬜ 🟦».
فراتر از کتابتقارن در کاشیها و در طبیعتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
به سردرِ مسجدها و کاشیکاریهای قدیمی ایران نگاه کن. نقشها اغلب خط تقارن دارند. خیلی از آنها چند خط تقارن دارند. هنرمند یک قسمت کوچک را طراحی میکرد و بعد آن را آینهای تکرار میکرد تا نقش بزرگ ساخته شود. طبیعت هم پر از تقارن است: بال پروانه، برگ درخت، گلبرگها و صورت آدم تقریباً متقارناند. «تقریباً» مهم است. اگر صورت خودت را در آینه دقیق نگاه کنی، دو طرفش کمی فرق دارند. طراحهای روبات هم بیشترِ روباتها را متقارن میسازند. اگر دو طرفِ یک روبات چرخدار برابر نباشد، ممکن است کج راه برود.
آزمون فصل ۱
۱۴ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
اگر میخواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان
پرسشهای رایج
فرق شمارش چندتا چندتا با جمع چیست؟
شمارش چندتا چندتا همان جمعِ یک عدد با خودش، پشت سر هم است. وقتی چهارتا چهارتا میشماری ۴، ۸، ۱۲، یعنی . فقط تندتر از یکییکی شمردن است.
از کجا بفهمم قانون یک الگو درست است؟
قانون را روی هر دو عدد کنار هم امتحان کن، نه فقط روی دو عدد اول. اگر در یک جا جور نشد، قانون غلط است و باید دوباره بگردی.
چرا ساعت ۱۲ ظهر ۲۴ نمیشود؟
چون ۲۴ نیمهشب است، یعنی آخرِ شبانهروز. ظهر هنوز وسطِ روز است. فقط ساعتهای ۱ تا ۱۱ بعدازظهر با ۱۲ جمع میشوند.
در ماشین ورودی ــ خروجی، چطور از خروجی به ورودی برسم؟
کار برعکسِ ماشین را بکن. اگر ماشین اضافه میکند، کم کن. اگر کم میکند، اضافه کن. بعد جوابت را در خود ماشین بگذار و ببین همان خروجی درمیآید یا نه.
چرا قطرِ مستطیل خط تقارن نیست ولی قطرِ مربع هست؟
مستطیل را روی قطر تا کن: گوشهها بیرون میزنند و دو نیمه روی هم نمیافتند. در مربع همهٔ ضلعها برابرند، پس با تا کردن روی قطر، دو نیمه کاملاً روی هم میافتند.
برای عمیقتر یاد گرفتن
راهنمای قدمبهقدم ریاضیفصلهای دیگر ریاضی سوم: فصل ۲، عددهای چهار رقمی، فصل ۳، عددهای کسری، فصل ۴، ضرب و تقسیم، فصل ۵، محیط و مساحت، فصل ۶، جمع و تفریق، فصل ۷، آمار و احتمال، فصل ۸، ضرب عددها

