درس ۱کسر
این درس: صفحههای ۴۶ تا ۴۸ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال از سال دوم:
- یک نان را به ۴ قسمت مساوی کردهایم و ۱ قسمتش را خوردهایم. چند قسمت از چند قسمتِ مساوی خورده شده است؟
- یک نوار ۳ تکه دارد: یک تکهٔ بزرگ و دو تکهٔ کوچک. این نوار به قسمتهای مساوی تقسیم شده است؟
جواب: ۱) ۱ قسمت از ۴ قسمت مساوی. ۲) نه، تکهها هماندازه نیستند.
قسمتی از یک چیز#
سینا یک شکلات تختهای دارد که ۵ قسمت مساوی است. ۲ قسمتش را میخورد:
| 🟫 | 🟫 | ⬜ | ⬜ | ⬜ |
|---|---|---|---|---|
| خورده شد | خورده شد | مانده | مانده | مانده |
سینا ۲ قسمت از ۵ قسمتِ مساوی را خورده است. در ریاضی این را کوتاه مینویسیم:
و میخوانیم «دو پنجم». به این عدد کسر میگوییم.
| بخش کسر | در | یعنی |
|---|---|---|
| صورت (عدد بالا) | ۲ | چند قسمت را برداشتهایم |
| خط کسری | — | بالا و پایین را جدا میکند |
| مخرج (عدد پایین) | ۵ | کل چیز به چند قسمت مساوی تقسیم شده |
چند کسر و خواندنشان:
| کسر | خواندن |
|---|---|
| یک دوم، یعنی نصف | |
| یک سوم | |
| سه چهارم | |
| پنج هشتم |
قسمتها باید مساوی باشند#
قبل از ادامه، حدس بزن: یک سیب را به ۳ تکه بریدهایم، ولی یکی بزرگ است و دوتا کوچک. هر تکه سیب است؟
نه. کسر فقط وقتی معنی دارد که قسمتها مساوی باشند. تکهٔ بزرگ بیشتر از سیب است و هر تکهٔ کوچک کمتر از آن. اگر قسمتها مساوی نباشند، نمیتوانیم با کسر بگوییم هر تکه چقدر است.
رنگی و بیرنگ، و یک واحد کامل#
یک نوار ۸ قسمت مساوی دارد و ۳ قسمتش رنگی است. پس آن رنگی است. بقیه، یعنی ۵ قسمت، بیرنگ است: .
اگر همهٔ ۸ قسمت رنگ شوند، رنگی است. این یعنی همهٔ نوار. پس یک واحد کامل است، یعنی ۱.
🧠 ترفند: برای کسرِ بیرنگ، صورت را از مخرج کم کن و مخرج را نگه دار: اگر رنگی است، ، پس بیرنگ است. دلیل: رنگیها و بیرنگها روی هم همهٔ ۸ قسمتاند.
کسر روی محور#
فاصلهٔ ۰ تا ۱ را روی محور به ۴ قسمت مساوی تقسیم میکنیم. هر قسمت است:
| ۰ | ۱ | |||
|---|---|---|---|---|
| ● | ● | ● | ● | ● |
نقطهٔ سوم بعد از ۰، را نشان میدهد، چون ۳ قسمت از ۴ قسمتِ مساوی جلو رفتهایم.
رسم شکل: یک راه برای حل مسئله#
برای بعضی مسئلهها، اول یک شکل ساده بکش. لازم نیست زیبا باشد. فقط باید دادههای مسئله را نشان بدهد. به این راه رسم شکل میگوییم.
مثال ۱. یک کیک تولد ۸ تکهٔ مساوی دارد. روی ۳ تکه شکلات است و روی ۲ تکه توتفرنگی. بقیهٔ تکهها سادهاند. چه کسری از کیک ساده است؟
- کیک را یک نوار ۸ خانهای بکش. «ش» یعنی شکلاتی، «ت» یعنی توتفرنگی و «س» یعنی ساده:
| ش | ش | ش | ت |
|---|---|---|---|
| ت | س | س | س |
اول تخمین بزن: تکههای ساده از نصف کیک بیشترند یا کمتر؟ نصفِ ۸ تکه، ۴ تکه است. شکلاتی و توتفرنگی با هم ۵ تکهاند. پس ساده کمتر از نصف است.
- خانههای «س» را بشمار: ۳ تا.
- پس کیک ساده است.
با حدسمان میخواند؟ بله، ۳ کمتر از ۴ است، پس کمتر از نصف است.
راه دوم: بدون شمردن، از کل کم کن: . این راه تندتر است، چون لازم نیست شکل را کامل بکشی. ولی شکل کمک میکند مطمئن شوی چیزی جا نیفتاده است.
مثال ۲. یک کاغذ مربع را از وسط تا میکنیم. دوباره از وسط، این بار عمود بر تای اول، تا میکنیم. وقتی باز کنیم، کاغذ چند قسمت مساوی دارد؟ هر قسمت چه کسری از کاغذ است؟
- تای اول کاغذ را ۲ قسمت مساوی میکند.
- تای دوم هر کدام از آن دو قسمت را ۲ قسمت میکند: .
- پس ۴ قسمت مساوی داریم و هر قسمت کاغذ است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
قالیچهای ۱۰ نوارِ همپهنا دارد. ۴ نوار قرمز و ۳ نوار سبز است. بقیه سفید است. چه کسری از قالیچه قرمز است؟ چه کسری سفید است؟
این کسرها را با حروف بنویس: ، ، . اینها را با عدد بنویس: «سه هفتم» و «یک دوم».
یک شکلات را به ۲ قسمت مساوی تقسیم کردهایم. بعد هر قسمت را ۵ قسمت مساوی کردهایم. شکلات حالا چند قسمت مساوی دارد؟ اگر ۳ تا از این قسمتهای کوچک را بخوریم، چه کسری از شکلات را خوردهایم؟
فاصلهٔ ۰ تا ۱ روی محور به ۶ قسمت مساوی تقسیم شده است. نقطهای روی پنجمین خط بعد از ۰ است. این نقطه چه کسری را نشان میدهد؟ چند قسمت دیگر تا ۱ مانده است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهنان به ۳ تکهٔ نامساوی بریده شده. «هر تکه است.»
فقط تکهها را شمرده است. کسر وقتی درست است که قسمتها مساوی باشند.
درستاول نان را به ۳ قسمت مساوی تقسیم کن. بعد هر قسمت است.
اشتباه۳ قسمت رنگی و ۵ قسمت بیرنگ: « رنگی است.»
مخرج باید همهٔ قسمتها باشد، نه فقط بیرنگها.
درستکل: . پس رنگی است.
اشتباه۲ قسمت از ۵ قسمت مساوی را نوشته است.
صورت و مخرج جابهجا شدهاند. عدد پایین، تعداد همهٔ قسمتهاست.
درست: ۲ بالا، ۵ پایین.
فراتر از کتابکسر، قدیمیتر از عددِ صفربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
مصریهای باستان هزاران سال پیش با کسر کار میکردند. آنها بیشتر از کسرهایی مثل ، و استفاده میکردند، یعنی کسرهایی که صورتشان ۱ است. مثلاً اگر میخواستند ۳ نان را بین ۴ نفر قسمت کنند، به هر نفر یک نصف و یک ربع نان میدادند. کسر هنوز همه جا هست. در آشپزی میگویند «نصف لیوان آرد». در موسیقی، بعضی نتها نصف یا ربعِ یک نت دیگر طول میکشند. حتی وقتی گوشی میگوید باتری «نیمهپر» است، از کسر حرف میزند.
درس ۲کاربرد کسر در اندازهگیری
این درس: صفحههای ۴۹ تا ۵۱ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال از اندازهگیری در سال دوم:
- ۱ سانتیمتر چند میلیمتر است؟
- ۳ قسمت از ۱۰ قسمتِ مساوی یک سانتیمتر چند میلیمتر است؟
جواب: ۱) ۱۰ میلیمتر. ۲) ۳ میلیمتر.
میلیمتر، کسری از سانتیمتر#
روی خطکش، هر سانتیمتر به ۱۰ قسمت مساوی تقسیم شده است. هر قسمت یک میلیمتر است. پس یک میلیمتر سانتیمتر است.
یک سانتیمتر را بهصورت ۱۰ خانه ببین. ۷ خانه رنگی یعنی ۷ میلیمتر:
| 🟦 | 🟦 | 🟦 | 🟦 | 🟦 |
|---|---|---|---|---|
| 🟦 | 🟦 | ⬜ | ⬜ | ⬜ |
۷ قسمت از ۱۰ قسمت، یعنی سانتیمتر.
مثال ۱. طول مدادی را اندازه گرفتهایم. سرِ مداد از ۶ سانتیمتر گذشته و ۷ خطِ کوچکِ بعد از ۶ رسیده است. طول مداد را با کسر بنویس.
اول تخمین بزن: مداد بین ۶ و ۷ سانتیمتر است، نزدیکتر به ۷.
- سانتیمترهای کامل: ۶.
- خطهای کوچکِ بعد از ۶: ۷ میلیمتر، یعنی سانتیمتر.
- طول مداد: ۶ سانتیمتر و ۷ میلیمتر، یعنی «۶ و سانتیمتر».
با حدسمان میخواند؟ بله. ۷ قسمت از ۱۰ قسمت از نصف بیشتر است، پس به ۷ نزدیکتر است.
نیم ساعت و ربع ساعت#
یک ساعت ۶۰ دقیقه است. اگر یک ساعت را ۴ قسمت مساوی کنیم، هر قسمت ۱۵ دقیقه است:
| ۱۵ دقیقه | ۱۵ دقیقه | ۱۵ دقیقه | ۱۵ دقیقه |
|---|---|---|---|
- ۱۵ دقیقه، ساعت است. به آن ربع ساعت میگوییم.
- ۳۰ دقیقه، ساعت است، یعنی ساعت. به آن نیم ساعت میگوییم.
قبل از ادامه، حدس بزن: ربع ساعت ۲۵ دقیقه است؟
نه. «ربع» یعنی یک قسمت از ۴ قسمت مساوی. ساعت ۶۰ دقیقه است و . پس ربع ساعت ۱۵ دقیقه است. عدد ۲۵ از ۱۰۰ میآید، ولی ساعت ۱۰۰ دقیقه نیست.
🧠 ترفند: ربع یعنی و نیم یعنی . ربع ساعت ۱۵ دقیقه است و نیم ساعت ۳۰ دقیقه. دلیل: چهار تا ۱۵ و دو تا ۳۰، هر کدام ۶۰ دقیقه میشود.
نامهایی که برای ساعت به کار میبریم:
| ساعت | نام |
|---|---|
| ۳ و ۱۵ دقیقه | ساعت ۳ و ربع |
| ۳ و ۳۰ دقیقه | ساعت ۳ و نیم |
| ۳ و ۴۵ دقیقه | ربع مانده به ۴ |
مثال ۲. ساعت ۲ و ربع است. چه کسری از یک ساعت مانده تا ساعت ۳؟
- از ساعت ۲ تا ۳ یک ساعت است: ۴ ربع.
- یک ربع گذشته است.
- ۳ ربع مانده است: ساعت.
راه دوم: با دقیقه حساب کن. دقیقه مانده است. ۴۵ دقیقه یعنی سه تا ۱۵ دقیقه، یعنی ساعت. راه اول تندتر است، چون فقط ربعها را میشماری.
نیم کیلوگرم#
یک کیلوگرم ۱۰۰۰ گرم است و . پس نیم کیلوگرم ۵۰۰ گرم است. کیسهٔ آردی که «۵ کیلوگرم و نیم» است، یعنی ۵ و کیلوگرم، یعنی گرم.
کسر روی محور، بعد از عدد کامل#
عددی مثل «۲ و » یعنی ۲ واحد کامل و نصفِ یک واحد دیگر. روی محور، درست وسطِ ۲ و ۳ است:
| ۲ | ۲ و | ۲ و | ۲ و | ۳ |
|---|---|---|---|---|
| ● | ● | ● | ● | ● |
- «۲ و » به ۲ نزدیکتر است.
- «۲ و » به ۳ نزدیکتر است. به آن « واحد مانده به ۳» هم میگوییم.
مثال ۳. ۳ لیوانِ پر از آب داریم و یک لیوانِ هماندازه که آن پر است. چقدر آب دیگر لازم است تا ۴ لیوانِ پر داشته باشیم؟
- لیوانِ چهارم را ۴ قسمت مساوی ببین. فقط ۱ قسمتش پر است.
- ۳ قسمت از ۴ قسمت خالی است.
- پس لیوان آب دیگر لازم است.
کنار درس: دایره و پرگار#
در صفحههای این فصل با پرگار دایره هم میکشی. سوزنِ پرگار روی یک نقطه میماند. به این نقطه مرکز دایره میگویند. فاصلهٔ مرکز تا خودِ دایره شعاع است. هر چه دهانهٔ پرگار بازتر باشد، دایره بزرگتر میشود. اگر دهانه را ۳ سانتیمتر باز کنی، شعاع دایره ۳ سانتیمتر است.
خطی که از یک طرف دایره، از مرکز، تا طرف دیگر میرود قطر است. قطر دایره را دو قسمت مساوی میکند و هر قسمت دایره است. قطر به اندازهٔ دو شعاع است: شعاعِ ۳ سانتیمتری یعنی قطرِ سانتیمتر. خطی که از مرکز نگذرد، دایره را دو قسمت نامساوی میکند.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
طول اینها را با کسر بنویس: (الف) مدادی ۹ سانتیمتر و ۳ میلیمتر (ب) سنجاقی ۴ سانتیمتر و ۵ میلیمتر.
کلاس نقاشی ساعت ۱۰ و ربع شروع شد و ساعت ربع مانده به ۱۱ تمام شد. کلاس چه کسری از یک ساعت طول کشید؟
یک هندوانه ۳ کیلوگرم و نیم است. چند گرم است؟
نیما ۴ دور کامل دور حیاط مدرسه دوید و دور دیگر. (الف) چه کسری از یک دور دیگر باید بدود تا ۵ دور کامل شود؟ (ب) «۴ و » روی محور به ۴ نزدیکتر است یا به ۵؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«۴ سانتیمتر و ۳ میلیمتر = ۷ سانتیمتر.»
سانتیمتر و میلیمتر دو واحد مختلفاند و نمیشود عددهایشان را مستقیم جمع کرد. ۳ میلیمتر فقط سانتیمتر است.
درست۴ و سانتیمتر.
اشتباه«ربع ساعت ۲۵ دقیقه است.»
ربعِ ۱۰۰ را با ربعِ ساعت قاطی کرده است. ساعت ۶۰ دقیقه است.
درستربع ساعت ۱۵ دقیقه است، چون .
اشتباه«۵ کیلوگرم و نیم = ۵۰۵۰ گرم.»
نیم کیلوگرم را ۵۰ گرم گرفته است. نصفِ ۱۰۰۰ گرم ۵۰۰ گرم است.
درست گرم.
فراتر از کتابکسر در دقیقترین اندازهگیریهابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
میلیمتر یک دهمِ سانتیمتر است. ولی کارخانهها گاهی به اندازههایی خیلی کوچکتر نیاز دارند. پیچهای ریزِ یک ساعت مچی یا قطعههای داخلِ گوشی باید بسیار دقیق ساخته شوند. برای همین ابزاری به نام «کولیس» ساختهاند که کسرِ یک میلیمتر را هم نشان میدهد. در ورزش هم کسر مهم است: در مسابقهٔ دوی سرعت، زمان را تا کسرِ یک ثانیه اندازه میگیرند، چون گاهی برنده فقط کمی زودتر میرسد. روباتها هم وقتی موتورشان را میچرخانند، گاهی فقط کسری از یک دور میچرخند تا بازویشان دقیق سرِ جایش برود.
درس ۳تساوی کسرها
این درس: صفحههای ۵۲ تا ۵۴ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال از سال دوم:
- یک نوار را از وسط تا میکنی و یک طرفش را رنگ میکنی. چند قسمت از چند قسمتِ مساوی رنگی است؟
- نواری ۴ قسمت مساوی دارد و هر ۴ قسمتش رنگی است. چند قسمت از چند قسمت رنگی است؟
جواب: ۱) ۱ قسمت از ۲ قسمتِ مساوی، یعنی نصفِ نوار. ۲) ۴ قسمت از ۴ قسمت، یعنی همهٔ نوار.
یک اندازه، دو نام#
مهسا یک نوار کاغذی را از وسط تا میکند و یک نیمهاش را رنگ میکند. رنگیها نوار است:
| 🟩🟩 | ⬜⬜ |
|---|
حالا نوار را دوباره از وسط تا میکند و باز میکند. هر نیمه دو قسمت شده است. نوار ۴ قسمت دارد و ۲ قسمتش رنگی است:
| 🟩 | 🟩 | ⬜ | ⬜ |
|---|
مقدار رنگی عوض نشده است. همان نیمهٔ نوار است. فقط به قسمتهای بیشتری تقسیم شده است. پس:
به اینها کسرهای مساوی میگوییم. دو کسر مساویاند وقتی مقدار یکسانی از یک چیز را نشان بدهند.
اگر مهسا یک بار دیگر تا کند، ۸ قسمت به دست میآید و ۴ قسمت رنگی است: .
چه چیزی دو برابر شد؟#
وقتی هر قسمت را ۲ تکه میکنیم، تعداد همهٔ قسمتها دو برابر میشود. تعداد قسمتهای رنگی هم دو برابر میشود. یعنی صورت و مخرج هر دو با خودشان جمع میشوند:
| قبل | بعد از نصف کردنِ هر قسمت |
|---|---|
مثال ۱. نشان بده .
- نواری بکش با ۳ قسمت مساوی و ۱ قسمت را رنگ کن:
| 🟩🟩 | ⬜⬜ | ⬜⬜ |
|---|
- هر قسمت را ۲ قسمت مساوی کن:
| 🟩 | 🟩 | ⬜ | ⬜ | ⬜ | ⬜ |
|---|
- حالا ۶ قسمت داریم و ۲ قسمت رنگی است. رنگیها همان مقدار قبلیاند. پس .
برعکس: قسمتها را یکی کن#
میتوانی قسمتها را دوتا دوتا با هم یکی کنی. شکلی ۸ قسمت دارد و ۴ قسمتش رنگی است: . قسمتها را دوتا دوتا یکی کن: ۴ قسمتِ بزرگتر به دست میآید و ۲ تایش رنگی است: . باز دوتا دوتا یکی کن: ۲ قسمت و ۱ رنگی: .
همان مقدار، شکل دیگر#
دو مربعِ هماندازه داریم. اولی را با دو خطِ وسط به ۴ مربع کوچک تقسیم کردهایم و ۲ تا را رنگ کردهایم. دومی را با دو قطر به ۴ مثلث تقسیم کردهایم و ۲ تا را رنگ کردهایم. قسمتها شکلشان فرق دارد، ولی در هر مربع ۲ قسمت از ۴ قسمتِ مساوی رنگی است. پس در هر دو، نصفِ مربع رنگی است.
واحد کامل با نامهای مختلف#
، و همه یعنی همهٔ چیز. پس:
کسرهایی که مساوی نیستند#
قبل از ادامه، حدس بزن: اگر به صورت و مخرجِ یکی اضافه کنیم، به دست میآید. این دو مساویاند؟
نه. در رنگیها و بیرنگها برابرند: ۱ و ۱. در رنگیها ۲ تا هستند و بیرنگ فقط ۱ تا. پس بیشتر از نصف است. اضافه کردنِ یک عدد به صورت و مخرج، کسر مساوی نمیسازد.
مثال ۲. آیا با مساوی است؟
اول تخمین بزن: کمتر از نصف است، نصف است یا بیشتر؟ ۳ قسمت رنگی و ۳ قسمت بیرنگ است. پس به نظر نصف است.
- ۶ قسمت را سهتا سهتا یکی کن. ۲ قسمتِ بزرگ به دست میآید.
- ۳ قسمتِ رنگی یکی از آن دو قسمت را پر میکنند.
- پس .
با حدسمان میخواند؟ بله.
راه دوم: از شروع کن و هر نیمه را ۳ قسمت مساوی کن. صورت و مخرج هر کدام سه بار با خودشان جمع میشوند: . راه اول وقتی شکل داری تندتر است و راه دوم وقتی شکل نداری.
🧠 ترفند: کسری که صورتش درست نصفِ مخرجش است، با مساوی است: ، ، . دلیل: قسمتهای رنگی و بیرنگ برابرند، پس رنگیها نصفِ کلاند.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
نواری را به ۳ قسمت مساوی تقسیم کن و ۱ قسمتش را رنگ کن. حالا هر قسمت را ۲ قسمت مساوی کن. نوار چند قسمت دارد و چند تایش رنگی است؟ چه تساویای به دست میآید؟
شکلی ۸ قسمت مساوی دارد و ۴ قسمتش رنگی است. سه کسرِ مساوی برای قسمت رنگی بنویس.
با شکل نشان بده .
کدام کسرها با مساویاند؟ ، ، ، .
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«، چون به هر دو عدد یکی اضافه کردم.»
اضافه کردنِ یک عدد به صورت و مخرج، اندازهٔ قسمتها را عوض میکند. بیشتر از نصف است.
درستبرای کسر مساوی، هر قسمت را چند تکهٔ مساوی کن: .
اشتباه« از بیشتر است، چون عددهایش بزرگترند.»
هر دو یعنی همهٔ چیز. عددهای بزرگتر فقط یعنی قسمتها کوچکترند.
درست.
اشتباهدر یک مربع ۲ مربعِ کوچک از ۴ تا و در مربعِ هماندازهای ۲ مثلث از ۴ مثلثِ مساوی رنگی است. «مقدار رنگیها فرق دارد، چون شکلشان فرق دارد.»
شکلِ قسمتها مهم نیست. مهم این است که قسمتها مساوی باشند و چند تا رنگی باشد.
درستدر هر دو ، یعنی نصفِ مربع، رنگی است.
فراتر از کتابکسرهای مساوی در صفحهٔ گوشیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
صفحهٔ گوشی و تلویزیون از نقطههای خیلی ریز ساخته شده است. اگر یک عکس را بزرگ کنی، هر نقطه به چند نقطهٔ کوچکتر تقسیم میشود. ولی تصویر همان تصویر میماند. این همان ایدهٔ کسرهای مساوی است: نصفِ صفحه، چه با ۲ قسمت بزرگ نشانش بدهی و چه با ۱۰۰ قسمت کوچک، همان نصف است. آشپزها هم از کسرهای مساوی استفاده میکنند. اگر دستورِ غذا «نصف لیوان» شیر بخواهد و فقط پیمانهٔ یکچهارم لیوان داشته باشی، دو پیمانهٔ یکچهارم همان کار را میکند، چون .
درس ۴مقایسهٔ کسرها
این درس: صفحههای ۵۵ تا ۶۰ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال کوتاه:
- کدام بیشتر است: ۳ قسمت از ۵ قسمتِ مساوی یک نوار، یا ۲ قسمت از ۵ قسمتِ مساوی همان نوار؟
- بهجای ○ علامت درست بگذار: .
جواب: ۱) ۳ قسمت. ۲) .
کیک چه کسی بزرگتر است؟#
لیلا و سینا دو کیکِ هماندازه دارند. لیلا کیکِ خودش را برمیدارد و سینا کیکِ خودش را. کدام بیشتر برداشته است؟
| لیلا: | 🟧🟧│⬜⬜│⬜⬜ |
|---|---|
| سینا: | 🟦│⬜│⬜│⬜│⬜│⬜ |
تکهٔ لیلا بزرگتر است. کیکِ لیلا به ۳ قسمت تقسیم شده و کیکِ سینا به ۶ قسمت. هر چه کیک به قسمتهای بیشتری تقسیم شود، هر قسمت کوچکتر میشود. پس:
قبل از ادامه، حدس بزن: بزرگتر است یا ؟ ۸ از ۴ بیشتر است…
بزرگتر است. یک نان را اگر بین ۸ نفر قسمت کنی، به هر نفر تکهٔ کوچکتری میرسد تا اگر بین ۴ نفر قسمت کنی. پس . مخرجِ بزرگتر یعنی تکههای کوچکتر.
🧠 ترفند: وقتی صورتهای دو کسر برابرند و هر دو از یک چیزِ هماندازهاند، کسری که مخرجش کوچکتر است بزرگتر است: . دلیل: کل به قسمتهای کمتری تقسیم شده، پس هر قسمت بزرگتر است و تعداد قسمتها هم برابر است.
مخرجهای برابر#
اگر مخرجها برابر باشند، قسمتها هماندازهاند. پس کسری که قسمتهای بیشتری دارد، یعنی صورتش بزرگتر است، بزرگتر است:
مقایسه با نصف#
مثال ۱. و را مقایسه کن.
- در ، ۳ قسمت رنگی و ۴ قسمت بیرنگ است.
- رنگیها کمترند، پس کمتر از نصف است.
- پس .
وقتی صورت و مخرج هر دو فرق دارند#
مثال ۲. و را مقایسه کن.
اول تخمین بزن: هر دو از نصف بیشترند. در فقط ۱ قسمت از ۴ قسمت خالی است. در ، ۳ قسمت از ۸ قسمت. به نظر بزرگتر است.
- از درس قبل: هر ربع را ۲ تکه کن. .
- حالا مخرجها برابرند: ۶ قسمت از ۸ و ۵ قسمت از ۸.
- ، پس .
با حدسمان میخواند؟ بله.
راه دوم: قسمت خالی را مقایسه کن. خالیِ ، یک ربع است که همان است. خالیِ ، است. هر کسری که خالیِ کمتری دارد، بزرگتر است. راه اول تندتر است، چون یک بار مساویسازی کافی است.
فقط از یک چیزِ هماندازه#
نصفِ یک پیتزای کوچک با نصفِ یک پیتزای بزرگ برابر نیست. هر دو هستند، ولی از دو چیزِ مختلف. کسرها را فقط وقتی مقایسه میکنیم که از یک چیزِ هماندازه باشند.
عدد کامل و کسر#
مثال ۳. آرمان «۵ و » کیلومتر دوید و ترانه «۶ و » کیلومتر. کدام بیشتر دوید؟
- اول عددهای کامل را مقایسه کن: ۵ و ۶.
- ۶ از ۵ بیشتر است. پس ترانه بیشتر دوید، هر چه کسرها باشند.
- فقط اگر عددهای کامل برابر بودند، کسرها را مقایسه میکردیم.
کنار درس: زاویه و زاویهٔ راست#
وقتی عقربهٔ بزرگ ساعت حرکت میکند، با جای قبلیاش یک زاویه میسازد. دو تیغهٔ بازِ یک قیچی هم زاویه میسازند.
اگر عقربهٔ بزرگ ۱۵ دقیقه، یعنی یک ربع دور، بچرخد، زاویهای درست میشود مثل گوشهٔ یک کتاب یا یک کاغذ. به این زاویه زاویهٔ راست یا زاویهٔ قائمه میگویند. مستطیل ۴ زاویه دارد و هر ۴ تا راستاند.
برای وارسیِ زاویهٔ راست، گوشهٔ یک کاغذ یا گونیا را روی آن بگذار. اگر دو لبه کاملاً روی هم افتادند، زاویه راست است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
این کسرها را از کوچک به بزرگ مرتب کن: ، ، .
لیلا یک کیک را خورد و سینا یک کیکِ هماندازه را. کدام بیشتر خورد؟
و را مقایسه کن.
آرش «۴ و » کیلومتر و نگار «۴ و » کیلومتر دوچرخه سواری کرد. کدام بیشتر رفت؟ هر کدام به کدام عدد کامل نزدیکتر است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«، چون ۸ از ۴ بیشتر است.»
مخرج تعداد قسمتهاست، نه اندازهٔ آنها. قسمتهای بیشتر یعنی هر قسمت کوچکتر.
درست.
اشتباه«، چون ۵ از ۳ و ۸ از ۴ بیشتر است.»
صورت و مخرج را جدا جدا مقایسه کرده است. برای مقایسه، کسرها را با مخرجِ برابر بنویس.
درست و .
اشتباه«نصفِ هندوانهٔ کوچکِ من با نصفِ هندوانهٔ بزرگِ تو برابر است، چون هر دو است.»
کسرها فقط وقتی قابل مقایسهاند که از یک چیزِ هماندازه باشند.
درستنصفِ هندوانهٔ بزرگ بیشتر است.
فراتر از کتابکسرِ بزرگتر در بازیها و ورزشبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در بسکتبال، اگر بازیکنی از ۵ پرتاب ۳ تا را گل کند و دیگری از ۴ پرتاب ۳ تا را، کدام بهتر پرتاب کرده است؟ کسرهای و را مقایسه کن: صورتها برابرند و مخرجِ ۴ کوچکتر است، پس بازیکنِ دوم بهتر بوده است. مربیها با همین مقایسه تصمیم میگیرند چه کسی پرتاب کند. برنامههای کامپیوتری هم برای مقایسهٔ دو چیز، اغلب آنها را به کسرهایی با مخرجِ برابر تبدیل میکنند. سالهای بعد یاد میگیری کسرها را با «درصد» مقایسه کنی، که همان کسرهایی با مخرجِ ۱۰۰ است.
آزمون فصل ۳
۱۴ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
اگر میخواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان
پرسشهای رایج
چرا قسمتها باید مساوی باشند؟
چون کسر میگوید هر قسمت چقدر است. اگر نانی را به ۳ تکهٔ نامساوی ببری، تکهها اندازههای مختلف دارند و هیچکدام لزوماً نیست.
صورت و مخرج را چطور از هم تشخیص بدهم؟
مخرج پایین است و میگوید کل به چند قسمت مساوی تقسیم شده. صورت بالاست و میگوید چند قسمت را برداشتهایم. در ، ۵ مخرج و ۲ صورت است.
چرا از کوچکتر است، با اینکه ۸ از ۴ بزرگتر است؟
چون ۸ تعداد قسمتهاست. یک کیک را اگر ۸ تکه کنی، هر تکه کوچکتر از وقتی است که ۴ تکه کنی.
ربع ساعت چرا ۱۵ دقیقه است؟
ربع یعنی یک قسمت از ۴ قسمت مساوی. ساعت ۶۰ دقیقه است و چهار تا ۱۵ میشود ۶۰. پس هر ربع ۱۵ دقیقه است.
از کجا بفهمم دو کسر مساویاند؟
هر دو را روی دو نوارِ هماندازه رنگ کن. اگر رنگیها به یک اندازه شدند، مساویاند. یا قسمتهای یکی را آنقدر تکه کن تا مخرجش با دیگری برابر شود، بعد صورتها را مقایسه کن.
برای عمیقتر یاد گرفتن
راهنمای قدمبهقدم ریاضیفصلهای دیگر ریاضی سوم: فصل ۱، الگوها، فصل ۲، عددهای چهار رقمی، فصل ۴، ضرب و تقسیم، فصل ۵، محیط و مساحت، فصل ۶، جمع و تفریق، فصل ۷، آمار و احتمال، فصل ۸، ضرب عددها

