آموزش ریاضی سوم · فصل ۶

جمع و تفریق، به زبان ساده

در این فصل عددهای چهاررقمی را با جدول ارزش مکانی مقایسه و مرتب می‌کنی. بعد یاد می‌گیری حاصل جمع و تفریق را تخمین بزنی و تکه‌تکه، در ذهن، حساب کنی. سپس جمع و تفریقِ عددهای چهاررقمی را در جدول ارزش مکانی انجام می‌دهی: ده‌تا یکی را یک ده‌تایی می‌کنی و برای تفریق، یک ده‌تایی را به ده‌تا یکی می‌شکنی. در کنارش محیطِ مربع، مثلث و مستطیل را هم با یک رابطه پیدا می‌کنی.

صفحه‌های ۹۷ تا ۱۱۴ کتاب۴ درس۳۴ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی عددهای چهاررقمی را با جدول ارزش مکانی مقایسه و مرتب کنی و علامتِ <، > یا = بگذاری.
  • می‌توانی حاصل جمع و تفریق را تخمین بزنی، تکه‌تکه در ذهن حساب کنی و نوعِ عملِ یک مسئله را تشخیص دهی.
  • می‌توانی دو عدد چهاررقمی را در جدول ارزش مکانی با دسته کردن جمع کنی.
  • می‌توانی دو عدد چهاررقمی را در جدول ارزش مکانی، حتی با صفر، از هم کم کنی و جواب را با جمع وارسی کنی.

پیش‌نیاز: از سال دوم: جمع و تفریق عددهای سه‌رقمی در جدول ارزش مکانی. از فصل ۲: عددهای چهاررقمی.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (سوم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی سوم کدام درس است؟

درس ۱مقایسهٔ عددها

این درس: صفحه‌های ۱۰۰ تا ۱۰۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از سال دوم:

  1. کدام بزرگ‌تر است: ۴۷۸ یا ۴۸۷؟
  2. در عدد ۳۶۵، رقمِ ۳ چه ارزشی دارد؟

جواب: ۱) ۴۸۷، چون صدگان‌ها برابرند و دهگانِ ۸ از ۷ بیشتر است. ۲) ۳۰۰

کدام کتابخانه کتابِ بیشتری دارد؟#

کتابخانهٔ مدرسه ۲۳۸۶ کتاب دارد. کتابخانهٔ محله ۲۴۱۵ کتاب دارد. کدام بیشتر است؟ هر دو عدد را در جدول ارزش مکانی بنویس:

هزارگان صدگان دهگان یکان
مدرسه ۲ ۳ ۸ ۶
محله ۲ ۴ ۱ ۵

از چپ‌ترین ستون، یعنی هزارگان، شروع کن:

  1. هزارگان: ۲ و ۲. برابرند. پس به ستونِ بعد برو.
  2. صدگان: ۳ و ۴. ۴ بیشتر است. همین‌جا کار تمام است.

پس . کتابخانهٔ محله کتابِ بیشتری دارد. دیگر لازم نیست دهگان و یکان را نگاه کنی. حتی اگر دهگانِ ۸ از ۱ بیشتر است، یک صدتاییِ بیشتر از هر چند ده‌تایی مهم‌تر است.

علامت‌ها: یعنی «کوچک‌تر از» و یعنی «بزرگ‌تر از». نوکِ تیزِ علامت همیشه رو به عددِ کوچک‌تر است.

تعدادِ رقم‌ها#

قبل از ادامه، حدس بزن: ۹۸۷ بزرگ‌تر است یا ۱۰۰۲؟ رقم‌های ۹۸۷ بزرگ‌ترند.

۱۰۰۲ بزرگ‌تر است. ۱۰۰۲ چهاررقمی است و دست‌کم یک هزارتایی دارد. بزرگ‌ترین عددِ سه‌رقمی ۹۹۹ است که از ۱۰۰۰ هم کمتر است.

🧠 ترفند: از دو عدد، آن که رقم‌های بیشتری دارد بزرگ‌تر است. دلیل: هر عددِ چهاررقمی از ۱۰۰۰ شروع می‌شود و هر عددِ سه‌رقمی تا ۹۹۹ تمام می‌شود. شرط: عدد را با صفر شروع نکرده باشی.

مقایسه با کوتاه کردن#

می‌شود رقم‌های سمت راست را صفر کرد تا عددها ساده‌تر شوند. ولی باید حواست باشد.

مثال ۱. ۵۳۷۲ و ۵۳۶۸ را مقایسه کن.

  1. اگر فقط هزارگان را نگه داری: ۵۰۰۰ و ۵۰۰۰. برابرند؛ هنوز معلوم نیست.
  2. اگر هزارگان و صدگان را نگه داری: ۵۳۰۰ و ۵۳۰۰. باز برابرند.
  3. دهگان را هم نگه دار: ۵۳۷۰ و ۵۳۶۰. حالا معلوم شد: .

مثال ۲. ۴۱۵۲ و ۳۹۸۷: فقط هزارگان: ۴۰۰۰ و ۳۰۰۰. همین کافی است: .

یعنی وقتی عددهای کوتاه‌شده برابر شدند، باید یک رقمِ دیگر را هم نگاه کنی.

مرتب کردن#

از کوچک به بزرگ مرتب کن: ۶۰۴۰، ۶۴۰۰، ۶۰۰۴، ۶۴۰۴.

  1. همه ۶ هزارتایی دارند.
  2. صدگان: دو تا ۰ دارند (۶۰۴۰ و ۶۰۰۴) و دو تا ۴ (۶۴۰۰ و ۶۴۰۴). صفری‌ها کوچک‌ترند.
  3. بینِ ۶۰۴۰ و ۶۰۰۴: دهگانِ ۰ از ۴ کمتر است، پس ۶۰۰۴ کوچک‌تر است.
  4. بینِ ۶۴۰۰ و ۶۴۰۴: یکانِ ۰ از ۴ کمتر است.
  5. جواب: .

ساختنِ بزرگ‌ترین و کوچک‌ترین عدد#

با رقم‌های ۶، ۱، ۴ و ۰ (هر کدام یک بار) عدد چهاررقمی می‌سازیم.

  • بزرگ‌ترین: بزرگ‌ترین رقم باید در هزارگان باشد، چون آنجا بیشترین ارزش را دارد. پس رقم‌ها را از بزرگ به کوچک بچین: ۶۴۱۰.
  • کوچک‌ترین: رقم‌ها را از کوچک به بزرگ بچین، با یک شرط: صفر نمی‌تواند اولِ عدد بیاید، وگرنه عدد سه‌رقمی می‌شود. پس کوچک‌ترین رقمِ غیرِ صفر، یعنی ۱، اول می‌آید و بعد بقیه از کوچک به بزرگ: ۱۰۴۶.

مقایسهٔ دو عبارت#

مثال ۳. به‌جای ○ کدام علامت می‌آید؟ ○

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ رقم‌های دهگان را صفر کن: . پس جواب از ۵۰۰ بیشتر است. ولی برای مقایسه با ۶۰۰ این کافی نیست؛ باید دقیق حساب کنیم.

دقیق: . پس . با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۵۹۰ از ۵۰۰ بیشتر است. از ۶۰۰ کمی کمتر است.

راه دوم: است. ۲۴۰ ده تا از ۲۵۰ کمتر است، پس جمع ده تا از ۶۰۰ کمتر می‌شود. این راه تندتر است، چون اصلاً جمعِ کامل لازم نیست.

مقایسهٔ ضلع‌های مثلث#

ضلع‌های مثلث را هم مقایسه می‌کنیم و از روی آن اسمش را می‌گوییم:

اسم ضلع‌ها نمونه
مثلثِ متساوی‌الاضلاع هر سه ضلع برابرند ۵، ۵ و ۵ سانتی‌متر
مثلثِ متساوی‌الساقین دو ضلع برابرند؛ به این دو ضلع «ساق» می‌گوییم ۶، ۶ و ۴ سانتی‌متر

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام درست است؟
۲کدام عدد از همه بزرگ‌تر است؟
۳با رقم‌های ۳، ۸، ۰ و ۵ (هر کدام یک بار) بزرگ‌ترین عدد چهاررقمی را بساز.
۴مثلثی ضلع‌هایی به اندازهٔ ۶، ۶ و ۴ سانتی‌متر دارد. اسمش چیست؟
۵به‌جای ○ کدام علامت می‌آید؟ ○

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

۶۳۲۸ و ۶۲۸۳ را با جدول ارزش مکانی مقایسه کن و علامتِ درست را بگذار.

این عددها را از کوچک به بزرگ مرتب کن: ۵۰۹۹، ۵۹۰۹، ۵۹۹۰، ۵۰۰۹، ۵۹۰۰

با رقم‌های ۴، ۰، ۹ و ۲ (هر کدام یک بار) بزرگ‌ترین و کوچک‌ترین عدد چهاررقمی را بساز.

به‌جای ○ علامتِ <، > یا = بگذار: ○

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«، چون ۹ از ۱ بزرگ‌تر است.»

۹۸۷ سه‌رقمی است و ۱۰۲۳ چهاررقمی. رقمِ ۹ در ۹۸۷ صدگان است، ولی رقمِ ۱ در ۱۰۲۳ هزارگان.

درست.

اشتباه«، چون یکانِ ۹ از یکانِ ۲ بزرگ‌تر است.»

مقایسه را از سمتِ راست شروع کرده است. باید از چپ شروع کرد: هزارگان و صدگان برابرند، دهگانِ ۶ از ۲ بیشتر است.

درست.

اشتباه«کوچک‌ترین عدد چهاررقمی با ۳، ۰، ۷ و ۱ می‌شود ۰۱۳۷.»

عددی که با صفر شروع شود در واقع سه‌رقمی است (۱۳۷).

درستکوچک‌ترین رقمِ غیرِ صفر اول: ۱۰۳۷.

فراتر از کتابکامپیوتر چطور عددها را مرتب می‌کند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

وقتی در یک فروشگاهِ اینترنتی دکمهٔ «ارزان‌ترین» را می‌زنی، کامپیوتر هزاران عدد را در یک لحظه مرتب می‌کند. کارش شبیهِ کارِ توست: دو عدد را برمی‌دارد، از بزرگ‌ترین رقم شروع می‌کند و می‌بیند کدام بزرگ‌تر است. بعد جای آن‌ها را اگر لازم باشد عوض می‌کند. این کار را آن‌قدر تکرار می‌کند تا همه مرتب شوند. به روشی که این کار را انجام می‌دهد «الگوریتمِ مرتب‌سازی» می‌گویند. برنامه‌نویس‌ها روش‌های زیادی برای مرتب‌سازی ساخته‌اند؛ بعضی برای چند عدد خوب‌اند و بعضی برای میلیون‌ها عدد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲جمع و تفریق

این درس: صفحه‌های ۱۰۳ تا ۱۰۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از سال دوم:

  1. چند است؟
  2. چند است؟

جواب: ۱) ۸۰۰ ۲) ۵۰۰

اول تخمین، بعد جمعِ تکه‌تکه#

یک کتابخانه ۲۳۴۵ کتاب داشت. ۱۴۲۳ کتابِ تازه برایش آمد. حالا چند کتاب دارد؟

تخمین: رقم‌های دهگان و یکان را صفر کن: . پس جواب حدودِ ۳۷۰۰ است. حتی با هزارگان‌ها تنها: ؛ پس جواب حتماً از ۳۰۰۰ بیشتر است. از آن طرف، ۳۴۵ و ۴۲۳ روی هم از ۱۰۰۰ کمترند، پس جواب به ۴۰۰۰ نمی‌رسد. یعنی جواب بین ۳۰۰۰ و ۴۰۰۰ است.

جمعِ تکه‌تکه: عددِ دوم را به هزارها، صدها، ده‌ها و یکی‌ها بشکن: . حالا یکی‌یکی اضافه کن:

جواب ۳۷۶۸. با حدسمان می‌خواند؟ بله، نزدیکِ ۳۷۰۰ است.

تفریقِ تکه‌تکه#

مثال ۱.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ .

دقیق: ۲۳۴۱ را تکه‌تکه کم کن:

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۳۴۴۵ نزدیکِ ۳۴۰۰ است.

حسابِ ذهنی با عددهای گرد#

عددهای گرد را مثلِ عددهای کوچک حساب کن:

  • : ۴ هزارتایی و ۳ هزارتایی، یعنی ۷ هزارتایی: ۷۰۰۰.
  • : ۶ صدتایی و ۴ صدتایی، ۱۰ صدتایی، یعنی یک هزارتاییِ دیگر: ۳۰۰۰.

قبل از ادامه، حدس بزن: می‌شود ۱۰۰۰؟

نه. ۷۰۰ هفت صدتایی است، نه هفت هزارتایی. ۸۰۰۰ را ۷۰۰۰ و ۱۰۰۰ ببین. از ۱۰۰۰، ۷۰۰ تا کم کن: ۳۰۰ می‌ماند. پس .

مثال ۲.

  1. ۱۸۰۰ را بشکن: .
  2. . یک هزارِ کامل شد.
  3. .

راه دوم: هزارها با هم و صدها با هم: و . بعد . راه اول برای ذهن آسان‌تر است، چون اول به یک عددِ گرد می‌رسی.

🧠 ترفند: در جمعِ ذهنی، اول عددِ اول را به هزارِ کاملِ بعدی برسان (۳۷۰۰ با ۳۰۰ می‌شود ۴۰۰۰)، بعد بقیهٔ عددِ دوم را اضافه کن. دلیل: عددِ دوم را فقط به دو تکه شکسته‌ای و هیچ چیزی کم یا زیاد نشده است. شرط: عددِ دوم باید دست‌کم به اندازهٔ تکه‌ای باشد که برای رسیدن به هزار برداشتی.

جمع است یا تفریق؟#

وقتی نمی‌دانی چه کاری باید بکنی، عددها را ساده‌تر کن. مسئله را با عددهای کوچک بخوان و ببین چه کار می‌کنی.

مثال ۳. یک انبار ۲۳۷۵ کیسه برنج داشت. ۱۱۴۰ کیسه فروخته شد. چند کیسه مانده است؟

همین را با عددهای کوچک بخوان: «۵ کیسه داشت، ۲ کیسه فروخت». معلوم است که کم می‌کنی. پس اینجا هم تفریق است: .

مثال ۴. مدرسهٔ الف ۳۴۷۵ کتاب دارد و مدرسهٔ ب ۲۱۵۲ کتاب. الف چند کتاب بیشتر دارد؟ با نوار:

الف ۲۱۵۲ ؟
ب ۲۱۵۲

نوارِ الف همان نوارِ ب است به‌علاوهٔ یک تکهٔ اضافه. تکهٔ اضافه، تفاوت است: کتاب.

مسئلهٔ ساده‌تر#

با چوب‌کبریت مثلث‌هایی پشتِ هم می‌سازیم که هر دو مثلثِ کنارِ هم یک چوب را با هم شریک‌اند. برای ۱۰ مثلث چند چوب لازم است؟

لازم نیست ۱۰ مثلث بکشی. اول مسئلهٔ ساده‌تر را حل کن:

تعداد مثلث ۱ ۲ ۳ ۴
تعداد چوب ۳ ۵ ۷ ۹

الگو پیدا شد: هر مثلثِ تازه ۲ چوب لازم دارد. پس ادامه بده: ۱۱، ۱۳، ۱۵، ۱۷، ۱۹، ۲۱. برای ۱۰ مثلث ۲۱ چوب لازم است.

محیطِ شکل‌هایی با ضلع‌های برابر#

حالا می‌توانی محیط را با یک رابطه بنویسی:

  • محیطِ مربع = اندازهٔ یک ضلع × ۴. مربع با ضلعِ ۹: سانتی‌متر.
  • محیطِ مثلثِ متساوی‌الاضلاع = اندازهٔ یک ضلع × ۳. ضلعِ ۶: سانتی‌متر.
  • پنج‌ضلعی با ضلع‌های برابرِ ۴: سانتی‌متر.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل چند است؟
۲حاصل بین کدام دو عدد است؟
۳مریم ۱۲۵۰ سکه داشت و ۳۴۰ سکه خرج کرد. برای پیدا کردنِ سکه‌های باقی‌مانده چه کاری می‌کنیم؟
۴محیطِ مربعی با ضلعِ ۸ سانتی‌متر چند سانتی‌متر است؟
۵حاصل چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

را تکه‌تکه حساب کن: اول هزارها، بعد صدها، ده‌ها و یکی‌ها.

را تکه‌تکه حساب کن و جوابت را با تخمین وارسی کن.

یک کارخانه روزِ اول ۲۴۵۰ بطری و روزِ دوم ۳۶۸۰ بطری پر کرد. روزِ دوم چند بطری بیشتر پر کرد؟ اول نوار بکش.

میزهای مربعی را پشتِ هم در یک ردیف می‌چینیم. دورِ ۱ میز ۴ نفر می‌نشینند، دورِ ۲ میزِ چسبیده ۶ نفر، دورِ ۳ میز ۸ نفر. دورِ ۸ میز چند نفر می‌نشینند؟

اشتباه‌های رایج ۲

اشتباه

۳۰۰ را مثلِ ۳ هزارتایی کم کرده است. ۳۰۰ سه صدتایی است.

درست⁦۴۰۰۰ = ۳۰۰۰ + ۱۰۰۰⁩ و . پس .

اشتباه«علی ۳۵۰ سکه دارد که ۱۲۰ سکه بیشتر از رضاست. رضا چند سکه دارد؟» کلمهٔ «بیشتر» را دید و جمع کرد: .

کلمهٔ «بیشتر» همیشه یعنی جمع نیست. علی بیشتر دارد، پس رضا کمتر دارد. نوار بکش: نوارِ رضا همان نوارِ علی است بدونِ تکهٔ ۱۲۰.

درست سکه.

فراتر از کتابتفریق با جلو شمردنبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

بعضی فروشنده‌ها برای پس دادنِ باقی‌مانده، تفریق نمی‌کنند؛ جلو می‌شمارند. فرض کن کسی ۶۴۰ سکه بدهکار است و ۱۰۰۰ سکه داده است. فروشنده از ۶۴۰ شروع می‌کند: «۶۰ تا می‌شود ۷۰۰، ۳۰۰ تای دیگر می‌شود ۱۰۰۰». بعد تکه‌ها را جمع می‌کند: . این همان است. این روش به جای «کم کردن» از «اضافه کردن» استفاده می‌کند و برای عددهایی که صفر دارند خیلی راحت است. دلیلش این است که تفریق برعکسِ جمع است: می‌پرسیم از عددِ کوچک چقدر جلو برویم تا به عددِ بزرگ برسیم.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳جمع در جدول ارزش مکانی

این درس: صفحه‌های ۱۰۶ تا ۱۰۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. از سال دوم: در جمعِ ، ستونِ یکان می‌شود. با ۱۴ چه می‌کنیم؟
  2. از فصل ۲: ۱۰ تا صدتایی چند است؟

جواب: ۱) ۴ را زیرِ یکان می‌نویسیم و ۱ ده‌تایی را به ستونِ دهگان می‌بریم؛ جواب ۴۳۴. ۲) ۱۰۰۰

جمع با مکعب‌ها#

سارا ۲۶۴۸ مهره دارد و ۱۵۷۵ مهرهٔ دیگر می‌خرد. روی هم چند مهره دارد؟ مهره‌ها را مثلِ مکعب‌های ارزش مکانی ببین: مکعبِ کوچک (یکی)، میلهٔ ده‌تایی، صفحهٔ صدتایی و مکعبِ بزرگِ هزارتایی.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ . پس جواب کمی بیشتر از ۴۱۰۰ است.

حالا ستون به ستون، از یکان شروع کن:

  1. یکان: یکی. ده‌تا یکی را با یک میلهٔ ده‌تایی عوض کن. ۳ یکی می‌ماند و ۱ ده‌تایی به ستونِ دهگان می‌رود.
  2. دهگان: ده‌تایی. ده‌تا ده‌تایی را با یک صفحهٔ صدتایی عوض کن. ۲ ده‌تایی می‌ماند و ۱ صدتایی می‌رود.
  3. صدگان: صدتایی. ده‌تا صدتایی را با یک مکعبِ هزارتایی عوض کن. ۲ صدتایی می‌ماند و ۱ هزارتایی می‌رود.
  4. هزارگان: هزارتایی.

در جدول ارزش مکانی این‌طور نوشته می‌شود. ردیفِ بالا همان یکی‌هایی است که به ستونِ بعد رفته‌اند:

هزارگان صدگان دهگان یکان
انتقالی ۱ ۱ ۱
۲ ۶ ۴ ۸
+ ۱ ۵ ۷ ۵
حاصل ۴ ۲ ۲ ۳

جواب ۴۲۲۳. با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی بیشتر از ۴۱۰۰ است.

قبل از ادامه، حدس بزن: در ستونِ یکان ۱۳ شد. می‌شود ۱۳ را همان‌جا زیرِ یکان نوشت؟

نه. در هر خانهٔ جدول فقط یک رقم جا دارد. ۱۳ یکی یعنی ۱ ده‌تایی و ۳ یکی. اگر ۱۳ را بنویسی، ده‌تاییِ آن در ستونِ اشتباه می‌ماند و عدد خیلی بزرگ‌تر می‌شود.

دو مثالِ دیگر#

مثال ۱.

  1. یکان: . ۵ را بنویس، ۱ ده‌تایی به دهگان.
  2. دهگان: . ۹ را بنویس.
  3. صدگان: . ۱ را بنویس، ۱ هزارتایی به هزارگان.
  4. هزارگان: .
  5. جواب: ۶۱۹۵.

مثال ۲. . اول تخمین بزن: ؛ پس حدودِ ۷۰۰۰.

  1. یکان: . ۰ را بنویس، ۱ به دهگان.
  2. دهگان: . ۰ را بنویس، ۱ به صدگان.
  3. صدگان: . ۰ را بنویس، ۱ به هزارگان.
  4. هزارگان: .
  5. جواب: ۷۰۰۰. با حدسمان می‌خواند؟ بله، درست ۷۰۰۰ شد.

راه دوم برای مثال ۲: جمعِ تکه‌تکه، مثلِ درس قبل: ، ، ، . وقتی چند ستون انتقالی دارند، جدول مطمئن‌تر است، چون هر ستون جدا حساب می‌شود.

🧠 ترفند: برای وارسیِ جمع، دو عدد را جابه‌جا کن و دوباره جمع کن: هم باید ۷۰۰۰ شود. دلیل: در جمع، جای دو عدد حاصل را عوض نمی‌کند؛ ولی اشتباهِ دفعهٔ اول معمولاً دوباره تکرار نمی‌شود.

محیطِ مستطیل از دو راه#

مستطیلی به طول ۷ و عرض ۴ سانتی‌متر داریم.

  • راه اول، جمعِ چهار ضلع: .
  • راه دوم، دو طول و دو عرض: .

پس محیطِ مستطیل = (طول × ۲) + (عرض × ۲). برای مستطیلِ ۸ در ۵: سانتی‌متر.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل چند است؟
۲در جمعِ ستونِ یکان ۱۵ می‌شود. چه کار می‌کنیم؟
۳حاصل چند است؟
۴محیطِ مستطیلی به طول ۸ و عرض ۶ سانتی‌متر چند سانتی‌متر است؟
۵یک نانوایی صبح ۱۷۵۶ نان و عصر ۸۶۹ نان پخت. روی هم چند نان پخت؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

را در جدول ارزش مکانی حساب کن.

یک کتابخانه ۲۷۹۵ کتاب داشت و ۱۴۰۸ کتاب هدیه گرفت. حالا چند کتاب دارد؟ اول تخمین بزن.

محیطِ مستطیلی به طول ۸ و عرض ۵ سانتی‌متر را از دو راه پیدا کن.

حاصل را پیدا کن.

اشتباه‌های رایج ۲

اشتباه

یکان ۱۳ و دهگان ۱۱ شد، ولی ده‌تایی‌ها را به ستونِ بعد نبرد. فقط یکانِ هر جمع را نوشت.

درستیکان ۱۳: ۳ و ۱ به دهگان. دهگان : ۲ و ۱ به صدگان. صدگان . هزارگان ۵. جواب ۵۸۲۳.

اشتباه را این‌طور زیرِ هم نوشت که رقمِ ۴ زیرِ رقمِ ۱ رفت، و جواب گرفت ۵۸۳۸.

رقم‌ها باید ستون به ستون زیرِ هم باشند: یکان زیرِ یکان. ۴ در ۴۵۷ صدگان است، نه هزارگان.

درست۴۵۷ را از سمتِ راست زیرِ ۱۲۶۸ بنویس: .

فراتر از کتابچرتکه: ماشین حسابِ مهره‌ایبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

پیش از ماشین حساب، مردم با چرتکه حساب می‌کردند. چرتکه چند میله دارد و روی هر میله مهره‌هایی هست. هر میله یک ستونِ جدولِ ارزش مکانی است: یکان، دهگان، صدگان و هزارگان. وقتی روی یک میله ده مهره جمع می‌شود، حسابگر آن‌ها را برمی‌گرداند و یک مهره روی میلهٔ بعدی جلو می‌آورد. این همان «انتقالی» است که در جمع می‌نویسی. هنوز هم در بعضی کشورها بچه‌ها با چرتکه حسابِ ذهنی تمرین می‌کنند. کامپیوترها هم جمع را ستون به ستون انجام می‌دهند و انتقالی را به ستونِ بعد می‌برند؛ فقط ستون‌هایشان با صفر و یک کار می‌کنند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴تفریق در جدول ارزش مکانی

این درس: صفحه‌های ۱۰۹ تا ۱۱۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. از سال دوم: چند است؟
  2. از فصل ۲: یک صدتایی چند ده‌تایی است؟

جواب: ۱) ۲۲۵ ۲) ۱۰ ده‌تایی.

تفریق با شکستن#

یک انبار ۵۴۳۲ جعبه داشت. ۲۱۶۸ جعبه بارِ کامیون شد. چند جعبه ماند؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ .

حالا در جدول ارزش مکانی، ستون به ستون از یکان شروع کن.

قبل از ادامه، حدس بزن: در یکان باید را حساب کنیم. می‌شود به‌جایش نوشت؟

نه. ما ۲ یکی داریم و باید ۸ یکی کم کنیم؛ ۲ برای این کار کم است. جای عددها را نمی‌شود عوض کرد. باید از ستونِ دهگان کمک بگیریم.

  1. یکان: ۲ از ۸ کمتر است. یکی از ۳ ده‌تایی را بشکن و ده‌تا یکی کن. حالا دهگان ۲ و یکان است. .
  2. دهگان: ۲ از ۶ کمتر است. یکی از ۴ صدتایی را بشکن و ده‌تا ده‌تایی کن. حالا صدگان ۳ و دهگان است. .
  3. صدگان: .
  4. هزارگان: .
هزارگان صدگان دهگان یکان
۵ ۴ ۳ ۲
بعد از شکستن ۵ ۳ ۱۲ ۱۲
− ۲ ۱ ۶ ۸
حاصل ۳ ۲ ۶ ۴

جواب ۳۲۶۴ جعبه. با حدسمان می‌خواند؟ بله، نزدیکِ ۳۲۰۰ است.

🧠 ترفند: برای وارسیِ تفریق، جواب را با عددی که کم کردی جمع کن؛ باید عددِ اول را بدهد. . دلیل: تفریق برعکسِ جمع است؛ اگر آنچه را برداشتی برگردانی، به جای اول می‌رسی.

تفریق از عددی که صفر دارد#

مثال ۱.

یکان ۰ است و دهگان و صدگان هم ۰. از کجا کمک بگیریم؟ از هزارگان:

  1. یکی از ۶ هزارتایی را بشکن: ۵ هزارتایی و ۱۰ صدتایی.
  2. یکی از ۱۰ صدتایی را بشکن: ۹ صدتایی و ۱۰ ده‌تایی.
  3. یکی از ۱۰ ده‌تایی را بشکن: ۹ ده‌تایی و ۱۰ یکی.
  4. حالا ۶۰۰۰ همان ۵ هزارتایی، ۹ صدتایی، ۹ ده‌تایی و ۱۰ یکی است.
  5. یکان: . دهگان: . صدگان: . هزارگان: .
  6. جواب: ۳۵۲۵.

راه دوم: از ۲۴۷۵ جلو بشمار تا ۶۰۰۰. ۲۵ تا می‌شود ۲۵۰۰. ۵۰۰ تا می‌شود ۳۰۰۰. ۳۰۰۰ تا می‌شود ۶۰۰۰. روی هم: . برای عددهایی که پر از صفرند، این راه تندتر است، چون شکستنِ پشتِ سرِ هم لازم نیست.

مثال ۲.

  1. یکان: ۰ از ۷ کمتر است. یکی از ۳ ده‌تایی را بشکن: دهگان ۲، یکان ۱۰. .
  2. دهگان: .
  3. صدگان: ۰ از ۵ کمتر است. یکی از ۸ هزارتایی را بشکن: هزارگان ۷، صدگان ۱۰. .
  4. هزارگان: .
  5. جواب: ۳۵۱۳. وارسی: .

عبارت‌های چندقدمی#

گاهی جمع و تفریق با ضرب و تقسیم در یک عبارت می‌آیند. باز هم اول پرانتزها را حساب کن.

مثال ۳.

  1. .
  2. ، چون .
  3. .

مثال ۴. : اول ، بعد .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل چند است؟
۲حاصل کدام است؟
۳برای وارسیِ چه کار می‌کنیم؟
۴یک دونده باید ۵۰۰۰ متر بدود. تا حالا ۳۲۸۵ متر دویده است. چند متر مانده است؟
۵حاصل چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

را در جدول ارزش مکانی حساب کن.

را حساب کن و با جمع وارسی کن.

بزرگ‌ترین عدد چهاررقمی را پیدا کن که رقم‌هایش همه با هم فرق دارند. کوچک‌ترین عدد چهاررقمی با همین شرط را هم پیدا کن. تفاوتِ این دو عدد چقدر است؟

یک مخزن ۴۵۰۰ لیتر آب داشت. روزِ اول ۱۲۷۵ لیتر و روزِ دوم ۹۸۰ لیتر مصرف شد. چند لیتر آب مانده است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

در هر ستون عددِ کوچک را از بزرگ کم کرده است، هر کدام بالا یا پایین بود؛ مثلاً در یکان به‌جای .

درستبا شکستن: یکان ، دهگان ، صدگان ، هزارگان . جواب ۲۵۳۹.

اشتباه

هر صفر را جدا ۱۰ گرفته است. ولی وقتی یک صدتایی را برای دهگان می‌شکنی، صدگان ۹ می‌شود، نه ۱۰.

درست⁦۵۰۰۴ = ۴⁩ هزارتایی، ۹ صدتایی، ۹ ده‌تایی و ۱۴ یکی. جواب ۳۷۶۶.

اشتباه: یکان را درست حساب کرد ()، ولی دهگان را نوشت. جواب: ۴۱۴۴.

یکی از ده‌تایی‌ها را شکسته بود، پس دهگان ۴ شده بود، نه ۵.

درستدهگان . جواب ۴۱۳۴.

فراتر از کتابتفریق بدونِ شکستنبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

یک راهِ دیگر برای تفریق هست که هیچ شکستنی لازم ندارد. اگر به هر دو عدد یک مقدار اضافه کنی، تفاوتشان عوض نمی‌شود. مثلاً دو برادر ۳ سال فاصله دارند؛ ده سالِ دیگر هم همان ۳ سال فاصله دارند. حالا را ببین. به هر دو ۲ تا اضافه کن: . حالا کم کردن آسان است: ۳۴. یا : از هر دو یکی کم کن: . در این تفریق هیچ ستونی کمک لازم ندارد و جواب ۳۵۲۵ است. گفته می‌شود در بعضی کشورها روشی شبیه همین را در مدرسه یاد می‌دهند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۶

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

چرا مقایسه را از سمتِ چپ شروع می‌کنیم؟

چون چپ‌ترین رقم بیشترین ارزش را دارد. یک هزارتاییِ بیشتر از ۹۹۹ تا یکی هم بیشتر است. پس اگر هزارگان‌ها فرق داشته باشند، همان‌جا معلوم می‌شود کدام بزرگ‌تر است و رقم‌های دیگر دیگر مهم نیستند.

جمعِ تکه‌تکه بهتر است یا جدول ارزش مکانی؟

هر دو درست‌اند. جمعِ تکه‌تکه برای حسابِ ذهنی و عددهای گرد سریع است. جدول ارزش مکانی وقتی چند ستون انتقالی یا شکستن دارند مطمئن‌تر است، چون هر ستون را جدا حساب می‌کنی. اول تخمین بزن تا بفهمی جوابت معقول است.

وقتی رقمِ بالا صفر است، از کجا کمک بگیرم؟

به چپ برو تا به اولین رقمِ غیرِ صفر برسی و آن را بشکن. مثلاً ۶۰۰۰ را ۵ هزارتایی، ۹ صدتایی، ۹ ده‌تایی و ۱۰ یکی ببین. بعد ستون به ستون کم کن.

از کجا بفهمم مسئله جمع است یا تفریق؟

عددها را کوچک کن و مسئله را دوباره بخوان؛ مثلاً «۵ داشت، ۲ تا داد». اگر چیزی کم می‌شود یا تفاوت را می‌خواهی، تفریق است. اگر چیزها کنار هم گذاشته می‌شوند، جمع. فقط به یک کلمه مثل «بیشتر» اعتماد نکن؛ نوار بکش.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی سوم: فصل ۱، الگوها، فصل ۲، عددهای چهار رقمی، فصل ۳، عددهای کسری، فصل ۴، ضرب و تقسیم، فصل ۵، محیط و مساحت، فصل ۷، آمار و احتمال، فصل ۸، ضرب عددها