آموزش ریاضی دوم · فصل ۱

عدد و رقم، به زبان ساده

در این فصل درست شمردن را مرور می‌کنی: یکی‌یکی و هر چیز فقط یک بار. عدد را با انگشت، چوب خط و رقم نشان می‌دهی. بعد چیزها را دسته‌های ده‌تایی می‌کنی و عدد دو رقمی را با رقم دهگان و رقم یکان می‌نویسی. جمع و تفریق تا ۲۰ را با چند روش انجام می‌دهی. آخر سر دوتا دوتا، پنج‌تا پنج‌تا و چند تا چند تا می‌شماری، رو به جلو و رو به عقب.

صفحه‌های ۱ تا ۱۸ کتاب۴ درس۳۳ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی چیزها را درست بشماری، عدد را با چوب خط و انگشت نشان بدهی و دو عدد را با علامت‌های < و > مقایسه کنی.
  • می‌توانی چیزها را دسته‌های ده‌تایی کنی، عدد دو رقمی را بنویسی و بخوانی و رقم یکان و رقم دهگان را بشناسی.
  • می‌توانی حاصل جمع و تفریق تا ۲۰ را با انگشت، چوب خط، شکل و محور پیدا کنی.
  • می‌توانی دوتا دوتا، سه‌تا سه‌تا، پنج‌تا پنج‌تا و ده‌تا ده‌تا بشماری، رو به جلو و رو به عقب.

پیش‌نیاز: شمردن و نوشتن عددها تا ۱۰۰، علامت‌های + و − و =، و علامت‌های < و > از کلاس اول.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (دوم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی دوم کدام درس است؟

درس ۱عدد و شمارش

این درس: صفحه‌های ۲ تا ۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از کلاس اول. اول خودت جواب بده، بعد جواب را ببین.

  1. بعد از ۹ چه عددی می‌آید؟
  2. کدام بیشتر است: ۶ تیله یا ۴ تیله؟

جواب: ۱) ۱۰. ۲) ۶ تیله بیشتر است.

هر چیز را فقط یک بار بشمار#

آرش یک مشت تیله روی فرش ریخته است. تیله‌ها درهم‌اند. اگر تند بشمارد، شاید یکی را دو بار بشمارد. شاید هم یکی را جا بیندازد.

راه درست این است: هر تیله‌ای را که شمردی، کنار بگذار. بعد سراغ تیلهٔ بعدی برو. حالا تیله‌ها یک ردیف شده‌اند:

🔵 🔵 🔵 🔵 🔵 🔵 🔵
۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷

آخرین عددی که گفتی، تعداد همهٔ تیله‌هاست. اینجا ۷ تیله است.

چوب خط#

برای هر چیزی که می‌شماری، یک خط کوچک بکش. به این خط‌ها چوب خط می‌گوییم. خط پنجم را کج روی چهار خط قبلی بکش. این‌طور هر دسته درست ۵ خط دارد:

این یعنی ۵. عدد ۸ با چوب خط این‌طور است: یک دستهٔ پنج‌تایی و ۳ خط تنها.

یک عدد، چند شکل#

عدد ۷ را چند جور می‌شود نشان داد:

  • با انگشت: ۵ انگشت یک دست و ۲ انگشت دست دیگر.
  • با چوب خط:
  • با نقطه: ●●●●● ●●
  • با رقم فارسی: ۷
  • با رقم انگلیسی:

رقم‌های فارسی و رقم‌های انگلیسی#

روی ماشین حساب، ساعت دیجیتال و تلفن، رقم‌ها شکل دیگری دارند. به آن‌ها رقم‌های انگلیسی می‌گوییم. عدد همان عدد است، فقط شکل نوشتنش فرق دارد.

فارسی انگلیسی فارسی انگلیسی
۰ ۵
۱ ۶
۲ ۷
۳ ۸
۴ ۹

مواظب باش: انگلیسی یک دایرهٔ کوچک است و شبیه ۵ فارسی است. ولی صفر فارسی فقط یک نقطه است: ۰. در این درس‌ها، حساب‌ها را گاهی با همین رقم‌های انگلیسی می‌نویسیم، مثل .

جای خالی در ردیف عددها#

در این ردیف، هر عدد یکی بیشتر از عدد قبلی است:

۱۳ ۱۴ □ ۱۶ □ ۱۸

بعد از ۱۴، عدد ۱۵ می‌آید و بعد از ۱۶، عدد ۱۷. پس جاهای خالی ۱۵ و ۱۷ است. اگر ردیف رو به عقب باشد، هر عدد یکی کمتر از عدد قبلی است: ۱۲، ۱۱، ۱۰، ۹.

کدام بیشتر است؟#

قبل از ادامه، حدس بزن: در کدام ردیف دکمهٔ بیشتری هست؟

🟡 🟡 🟡 🟡 🟡 🟡
🔴🔴🔴🔴🔴🔴🔴🔴

ردیف زرد درازتر است، ولی دراز بودن یعنی بیشتر بودن نیست. بشمار: ردیف زرد ۶ دکمه دارد و ردیف قرمز ۸ دکمه. پس ردیف قرمز دکمهٔ بیشتری دارد.

در کلاس اول علامت‌های < و > را دیدی. دهانهٔ باز علامت همیشه رو به عدد بزرگ‌تر است:

از چپ بخوان: «۸ بزرگ‌تر از ۶ است». از راست بخوان: «۶ کوچک‌تر از ۸ است». اگر دو عدد برابر باشند، علامت = می‌گذاریم: .

مثال‌ها#

مثال ۱. مریم مدادرنگی‌هایش را با چوب خط شمرده است:

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ دو دستهٔ کامل و تقریباً یک دستهٔ دیگر. پس کمی کمتر از ۱۵.

  1. هر دستهٔ کج ۵ تاست: ۵، ۱۰.
  2. خط‌های تنها را یکی‌یکی اضافه کن: ۱۱، ۱۲، ۱۳، ۱۴.
  3. پس مریم ۱۴ مدادرنگی دارد.

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۱۴ یکی کمتر از ۱۵ است.

راه دوم: همهٔ خط‌ها را یکی‌یکی بشمار. باز هم ۱۴ می‌شود. ولی راه اول تندتر است، چون هر دسته را یک‌جا «۵» می‌گویی.

مثال ۲. رضا ۱۲ برچسب دارد و سینا ۱۵ برچسب. کدام بیشتر دارد؟

  1. از ۱۲ جلو بشمار: ۱۳، ۱۴، ۱۵. پس ۱۵ بعد از ۱۲ می‌آید و بزرگ‌تر است.
  2. می‌نویسیم ، یا از آن طرف .
  3. سینا برچسب بیشتری دارد.

🧠 ترفند: در چوب خط، اول دسته‌های کج را پنج‌تا پنج‌تا بشمار، بعد خط‌های تنها را یکی‌یکی. دلیل: هر دستهٔ کج همیشه درست ۵ خط است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام چوب خط عدد ۸ را نشان می‌دهد؟
۲جای خالی را پیدا کن: ۱۶، ۱۷، □، ۱۹
۳کدام درست است؟
۴روی یک ساعت دیجیتال این رقم انگلیسی را می‌بینی: . این همان کدام رقم فارسی است؟
۵در یک ردیف ۷ مهره با فاصلهٔ زیاد چیده شده است. در ردیف دیگر ۹ مهره چسبیده به هم است. کدام ردیف مهرهٔ بیشتری دارد؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

این توپ‌ها را بشمار و چوب خطش را بکش: ⚽⚽⚽⚽⚽⚽⚽⚽⚽⚽⚽

این ردیف رو به عقب است. جاهای خالی را پر کن: ۲۰، ۱۹، □، ۱۷، □، □، ۱۴

نگار ۱۳ گل‌سر دارد و خواهرش ۹ گل‌سر. با علامت < یا > بنویس و جمله را از دو طرف بخوان.

عدد ۱۲ را چهار جور نشان بده: با چوب خط، با انگشت، با رقم فارسی و با رقم انگلیسی.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباهتیله‌ها را تند شمرد و یکی را دو بار شمرد. گفت ۸ تیله، ولی ۷ تیله بود.

تیله‌های شمرده‌شده را کنار نگذاشت. پس نمی‌دانست کدام را شمرده است.

درستهر تیله‌ای را که شمردی کنار بگذار یا رویش علامت بزن. آخرین عددی که می‌گویی، تعداد همه است: ۷.

اشتباه«ردیف زرد درازتر است، پس دکمهٔ بیشتری دارد.»

درازی ردیف به فاصلهٔ دکمه‌ها بستگی دارد، نه به تعدادشان.

درستهر دو ردیف را بشمار. ۶ دکمهٔ زرد و ۸ دکمهٔ قرمز: .

اشتباهروی ساعت دیجیتال رقم را دید و گفت «پنج».

انگلیسی دایره است و شبیه ۵ فارسی دیده می‌شود.

درست انگلیسی همان صفر است. ۵ انگلیسی این شکل را دارد: .

اشتباهنوشت .

دهانهٔ علامت رو به عدد کوچک‌تر است. ۶ از ۹ کوچک‌تر است.

درست یا .

فراتر از کتابچرا اسمش چوب خط است؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

قدیم‌ها بقال‌ها حساب نسیه را روی یک تکه چوب نگه می‌داشتند. هر بار که مشتری چیزی می‌برد و پولش را بعداً می‌داد، یک خط کوچک روی چوب می‌کشیدند یا می‌بریدند. اسم «چوب خط» از همین‌جا آمده است. در بعضی کشورها چوب را از درازا دو نیم می‌کردند. یک نیمه پیش فروشنده می‌ماند و یک نیمه پیش مشتری. هیچ‌کدام نمی‌توانست خطی اضافه یا کم کند، چون دو نیمه دیگر روی هم جور نمی‌شد. امروز هم ماشین‌ها یکی‌یکی می‌شمارند. روباتی که جعبه‌های روی نوار را می‌شمارد، هر بار که جعبه‌ای از جلوی چشمش رد شود، یکی به عددش اضافه می‌کند؛ درست مثل کشیدن یک چوب خط. اگر بزرگ‌تر شدی و خواستی روبات بسازی، دورهٔ آیرو همین کار را از اول یاد می‌دهد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲دسته‌های ده‌تایی و یکی

این درس: صفحه‌های ۵ تا ۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از کلاس اول. اول خودت جواب بده، بعد جواب را ببین.

  1. ده تا یکی را کنار هم بگذاری، چه می‌شود؟
  2. عدد بعد از ۲۹ چیست؟

جواب: ۱) یک دستهٔ ده‌تایی. ۲) ۳۰.

دسته کردن، شمردن را آسان می‌کند#

پدر نیلوفر یک ظرف پر از گردو آورده است. نیلوفر می‌خواهد گردوها را بشمارد. یکی‌یکی شمردن طول می‌کشد. پس گردوها را در کیسه‌های ده‌تایی می‌ریزد. هر کیسه درست ۱۰ گردو دارد.

در این شکل، هر 🟫 یک کیسهٔ ده‌تایی است و هر 🌰 یک گردوی تنها:

کیسه کیسه کیسه تنها
🟫 🟫 🟫 🌰🌰🌰🌰🌰🌰
۱۰ ۲۰ ۳۰ ۳۱ تا ۳۶

کیسه‌ها را ده‌تا ده‌تا بشمار: ۱۰، ۲۰، ۳۰. بعد گردوهای تنها را یکی‌یکی: ۳۱، ۳۲، ۳۳، ۳۴، ۳۵، ۳۶. پس ۳۶ گردو است. می‌توانیم آن را در جدول بنویسیم:

ده‌تایی یکی
۳ ۶

۳ دستهٔ ده‌تایی و ۶ تا یکی را ۳۶ می‌نویسیم و می‌خوانیم: «سی و شش».

اسم ده‌تایی‌ها#

ده‌تایی عدد خوانده می‌شود
۱ ۱۰ ده
۲ ۲۰ بیست
۳ ۳۰ سی
۴ ۴۰ چهل
۵ ۵۰ پنجاه
۶ ۶۰ شصت
۷ ۷۰ هفتاد
۸ ۸۰ هشتاد
۹ ۹۰ نود

برای خواندن یک عدد، اول اسم ده‌تایی‌اش را می‌گوییم، بعد یکی‌ها را: ۷۴ یعنی «هفتاد و چهار». عددهای ۱۱ تا ۱۹ اسم خودشان را دارند: یازده، دوازده، سیزده، …، نوزده. هر کدام یک ده‌تایی و چند یکی است.

رقم یکان و رقم دهگان#

۳۶ را با دو رقم نوشتیم: ۳ و ۶. به عددی که با دو رقم نوشته می‌شود عدد دو رقمی می‌گوییم.

  • رقم سمت راست رقم یکان است: تعداد یکی‌ها.
  • رقم سمت چپ رقم دهگان است: تعداد ده‌تایی‌ها.
دهگان یکان
۳ ۶

قبل از ادامه، حدس بزن: ۴۶ و ۶۴ یک عددند؟ هر دو رقم ۴ و ۶ را دارند.

نه، یک عدد نیستند. در ۴۶ رقم دهگان ۴ است: ۴ ده‌تایی، یعنی ۴۰ و ۶ تا یکی. در ۶۴ رقم دهگان ۶ است: ۶ ده‌تایی، یعنی ۶۰ و ۴ تا یکی. جای رقم مهم است. پس .

صفر در عدد دو رقمی#

۵۰ یک عدد دو رقمی است: ۵ ده‌تایی و هیچ یکی. صفر در جای یکان یعنی «یکی نداریم». ولی صفر را در جای دهگان نمی‌گذاریم. ۵ تا یکی را همان ۵ می‌نویسیم؛ این یک عدد یک رقمی است، چون هیچ ده‌تایی ندارد.

مثال‌ها#

مثال ۱. یک عدد دو رقمی بنویس که رقم یکانش ۹ و رقم دهگانش ۴ باشد.

  1. رقم دهگان سمت چپ می‌آید: ۴.
  2. رقم یکان سمت راست می‌آید: ۹.
  3. عدد ۴۹ است و می‌خوانیم «چهل و نه».

مثال ۲. با رقم‌های ۲ و ۸ چه عددهای دو رقمی‌ای می‌شود نوشت؟ رقم‌ها می‌توانند تکرار شوند.

مرتب بنویس تا چیزی جا نیفتد. اول عددهایی که دهگانشان ۲ است: ۲۲ و ۲۸. بعد عددهایی که دهگانشان ۸ است: ۸۲ و ۸۸. پس ۴ عدد می‌شود. اگر هر رقم فقط یک بار بیاید، فقط ۲۸ و ۸۲ می‌ماند.

مثال ۳. نرگس ۳۵ برچسب دارد. ۱۲ تا را به دوستش داد. چند برچسب برایش ماند؟

اول یک نوار بکش. کل نوار ۳۵ برچسب است. یک تکه را داده و یک تکه مانده است:

داد ماند
۱۲ ؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۳۵ حدود ۳ ده‌تایی است و ۱۲ حدود یک ده‌تایی. پس حدود ۲ ده‌تایی می‌ماند، یعنی حدود ۲۰.

حالا ۳۵ را با ده‌تایی و یکی بکش. هر 🟦 یک نوار ده‌تایی است و هر 🔸 یک برچسب تنها:

🟦 🟦 🟦 🔸🔸🔸🔸🔸
❌ می‌ماند می‌ماند ❌❌ و ۳ تا می‌ماند
  1. ۱۲ یعنی ۱ ده‌تایی و ۲ یکی.
  2. یک نوار ده‌تایی و ۲ برچسب تنها را خط بزن.
  3. ۲ نوار ده‌تایی و ۳ برچسب تنها می‌ماند: ۲۳.

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۲۳ نزدیک ۲۰ است. پس نرگس ۲۳ برچسب دارد.

ده تا بیشتر، ده تا کمتر#

به ۳۶ گردو یک کیسهٔ ده‌تایی دیگر اضافه کن. حالا ۴ کیسه داری و همان ۶ گردوی تنها. پس ۴۶ گردو داری. اگر یک کیسه برداری، ۲ کیسه و ۶ گردو می‌ماند: ۲۶.

۲۶ ۳۶ ۴۶
ده تا کمتر شروع ده تا بیشتر

راه دوم برای مثال ۳: از ۳۵، ده تا کمتر می‌شود ۲۵. حالا ۲ تا عقب بشمار: ۲۴، ۲۳. باز هم ۲۳ می‌شود. این راه تندتر است، چون چیزی نمی‌کشی و خط نمی‌زنی.

🧠 ترفند: برای ده تا بیشتر، رقم دهگان را یکی بیشتر کن و رقم یکان را دست نزن: ۳۶ می‌شود ۴۶. دلیل: فقط یک دستهٔ ده‌تایی اضافه شده و یکی‌ها همان‌اند. شرط: رقم دهگان ۹ نباشد؛ ده تا بیشتر از ۹۵ دیگر عدد دو رقمی نیست.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱۶ دستهٔ ده‌تایی و ۲ تا یکی چه عددی می‌شود؟
۲در عدد ۸۵ رقم دهگان کدام است؟
۳«چهل و سه» را با رقم چطور می‌نویسیم؟
۴با رقم‌های ۵ و ۱، اگر هر رقم فقط یک بار بیاید، بزرگ‌ترین عدد دو رقمی چیست؟
۵کدام عدد دو رقمی نیست؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

در یک قفسه ۵ بستهٔ ده‌تایی کارت بازی و ۸ کارت تنها هست. روی هم چند کارت است؟ عدد را بنویس و با حروف بخوان.

با رقم‌های ۳ و ۹ همهٔ عددهای دو رقمی را بنویس. رقم‌ها می‌توانند تکرار شوند.

یک عدد دو رقمی بنویس که ۳ دستهٔ ده‌تایی دارد و رقم یکانش بزرگ‌ترین رقم است.

کامیار ۴۸ تیله دارد. ۱۶ تا را در یک جعبه گذاشت. چند تیله بیرون جعبه است؟ با کشیدن ده‌تایی و یکی حل کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«سی و شش» را نوشت ۳۰۶.

۳۰ و ۶ را جدا جدا کنار هم نوشت. ولی ۳۶ فقط دو رقم دارد: ۳ برای ده‌تایی‌ها و ۶ برای یکی‌ها.

درست۳۶

اشتباه۴ ده‌تایی و ۷ یکی را نوشت ۷۴.

جای دو رقم عوض شده است. ده‌تایی‌ها در جای دهگان، یعنی سمت چپ، می‌آیند.

درست۴۷

اشتباه«در ۵۸، رقم یکان ۵ است.»

رقم یکان سمت راست است، نه سمت چپ.

درستدر ۵۸ رقم یکان ۸ و رقم دهگان ۵ است.

فراتر از کتابچرا دسته‌های ده‌تایی؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

چرا ده‌تا ده‌تا دسته می‌کنیم و نه هشت‌تا هشت‌تا؟ دلیلش احتمالاً دست‌های ماست. ما ده انگشت داریم. مردم از قدیم با انگشت می‌شمردند و وقتی انگشت‌ها تمام می‌شد، یک دسته کنار می‌گذاشتند و دوباره از اول می‌شمردند. همهٔ مردم این‌طور نبوده‌اند. در زبان فرانسوی هنوز «هشتاد» را «چهار تا بیست» می‌گویند، احتمالاً چون مردم قدیم آنجا بیست‌تا بیست‌تا هم می‌شمردند. مردم بابل در هزاران سال پیش شصت‌تا شصت‌تا می‌شمردند؛ برای همین هر ساعت ۶۰ دقیقه دارد. رایانه‌ها از این هم ساده‌ترند: فقط دو رقم دارند، صفر و یک. ولی فکر اصلی همه‌جا یکی است: چیزها را دسته کن تا شمردنشان آسان شود.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳جمع و تفریق

این درس: صفحه‌های ۱۰ تا ۱۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از کلاس اول. اول خودت جواب بده، بعد جواب را ببین.

  1. چند می‌شود؟
  2. چند می‌شود؟

جواب: ۱) ۷. ۲) ۵.

جمع یعنی روی هم گذاشتن#

پرهام ۹ مداد دارد. مادرش ۴ مداد دیگر برایش می‌خرد. حالا پرهام چند مداد دارد؟

مدادها را روی هم می‌گذاریم. پس جمع می‌کنیم: . به جواب جمع حاصل جمع می‌گوییم.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۹ تقریباً ۱۰ است. ۱۰ و ۴ می‌شود ۱۴. پس جواب کمی کمتر از ۱۴ است.

راه اول: محور. روی ۹ بایست و ۴ بار یکی جلو برو:

۹ ۱۰ ۱۱ ۱۲ ۱۳
شروع +۱ +۱ +۱ +۱

به ۱۳ رسیدی: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۱۳ یکی کمتر از ۱۴ است.

راه دوم: انگشت. ۹ را در ذهنت نگه دار. بعد ۴ انگشت را یکی‌یکی باز کن و بشمار: ۱۰، ۱۱، ۱۲، ۱۳.

راه سوم: چوب خط. ۹ و ۴ را با چوب خط بکش و همه را بشمار:

دستهٔ کج ۵ است. بعد ۴ تا و ۴ تا: ۵، ۶، ۷، ۸، ۹، ۱۰، ۱۱، ۱۲، ۱۳. هر سه راه ۱۳ می‌دهند. محور و انگشت تندترند، چون از ۹ شروع می‌کنی و ۹ را دوباره نمی‌شماری.

تفریق یعنی برداشتن#

در یک ظرف ۱۳ گیلاس هست. سارا ۵ تا را می‌خورد. چند گیلاس می‌ماند؟

گیلاس‌ها را بکش و ۵ تا را خط بزن:

🍒🍒🍒🍒🍒🍒🍒🍒❌❌❌❌❌

۸ گیلاس می‌ماند. این تفریق است: . به جواب تفریق حاصل تفریق می‌گوییم.

روی محور هم می‌شود رو به عقب رفت. روی ۱۳ بایست و ۵ بار یکی عقب برو: ۱۲، ۱۱، ۱۰، ۹، ۸.

۸ ۹ ۱۰ ۱۱ ۱۲ ۱۳
−۱ −۱ −۱ −۱ −۱ شروع

تفریق برای «چند تا بیشتر؟»#

تینا ۱۲ کارت دارد و برادرش ۷ کارت. تینا چند کارت بیشتر دارد؟ کارت‌ها را دو نوار کنار هم بکش:

تینا ۷ کارت ؟
برادرش ۷ کارت

۷ کارت اول مثل هم است. فرقشان همان تکهٔ «؟» است: . پس تینا ۵ کارت بیشتر دارد.

جمع چند عدد#

را حساب کن. اول عددهایی را کنار هم بگذار که با هم ۱۰ می‌شوند: . بعد و . در جمع، جای عددها را می‌توانی عوض کنی و جواب عوض نمی‌شود.

وقتی ده‌تایی و پنج‌تایی داری، ده‌تا ده‌تا و پنج‌تا پنج‌تا بشمار. مثلاً : ۱۰، ۲۰، ۲۵، ۳۰، ۳۱، ۳۲، ۳۳. پس حاصل جمع ۳۳ است.

یک عدد، چند جمع#

۸ گردو را در دو جیبت می‌گذاری: جیب راست و جیب چپ. در هر جیب دست‌کم یک گردو. چند جور می‌شود؟ مرتب بنویس تا چیزی جا نیفتد:

جیب راست جیب چپ جمع
۱ ۷ ۸
۲ ۶ ۸
۳ ۵ ۸
۴ ۴ ۸
۵ ۳ ۸
۶ ۲ ۸
۷ ۱ ۸

پس ۷ جور می‌شود.

قبل از ادامه، حدس بزن: و یک جواب دارند؟

بله. هر دو ۱۵ می‌شوند. ۶ مداد و ۹ مداد روی هم همان‌قدر است که ۹ مداد و ۶ مداد. ولی در تفریق جای عددها مهم است. می‌شود ۳. اما از ۶ مداد نمی‌شود ۹ تا برداشت.

جمع و تفریق پشت سر هم#

در اتاق ۱۲ بادکنک بود. ۵ تا ترکید. بعد ۶ بادکنک تازه باد کردند. حالا چند بادکنک هست؟ می‌نویسیم .

این‌جا از چپ به راست، قدم به قدم جلو می‌رویم. اول . بعد . پس ۱۳ بادکنک هست.

روی محور: از ۱۲ پنج قدم عقب برو، به ۷ می‌رسی. از ۷ شش قدم جلو برو، به ۱۳ می‌رسی.

🧠 ترفند: برای جمع یک عدد با ۹، اول ۱۰ را اضافه کن و بعد یکی کم کن: . دلیل: ۹ درست یکی کمتر از ۱۰ است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ چند می‌شود؟
۲آیدا ۱۵ بادکنک داشت. ۶ تا ترکید. چند بادکنک ماند؟
۳ را با کنار هم گذاشتن عددهای مناسب پیدا کن.
۴حاصل کدام جمع با یکی است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل را با محور پیدا کن.

در یک بسته ۱۷ کاغذ رنگی هست. ۸ تا برای کاردستی برداشته شد. چند کاغذ ماند؟ شکل بکش.

همهٔ راه‌هایی را که ۹ با جمع دو عدد ساخته می‌شود، مرتب بنویس. هیچ‌کدام از دو عدد صفر نباشد.

حاصل را پیدا کن.

کیان ۱۴ کارت دارد و نیما ۹ کارت. کیان چند کارت بیشتر دارد؟ با دو نوار نشان بده.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهبرای گفت: «۱۳، ۱۲، ۱۱، ۱۰، ۹»، پس جواب ۹.

خود ۱۳ را هم یکی از قدم‌ها شمرد. ۱۳ جای شروع است، نه قدم.

درستاز ۱۳ پنج قدم عقب: ۱۲، ۱۱، ۱۰، ۹، ۸. پس .

اشتباهبرای گفت: «۹، ۱۰، ۱۱، ۱۲»، پس جواب ۱۲.

با گفتن ۹ شروع کرد و آن را قدم اول گرفت.

درست۹ را در ذهن نگه دار و چهار قدم جلو برو: ۱۰، ۱۱، ۱۲، ۱۳.

اشتباه«تینا ۱۲ کارت دارد و برادرش ۷ کارت. پس تینا ۱۹ کارت بیشتر دارد.»

«چند تا بیشتر» را جمع کرد. ۱۹ همهٔ کارت‌های دو نفر است، نه فرقشان.

درستدو نوار کنار هم بکش. فرقشان: .

فراتر از کتابچرتکه، ماشین حساب قدیمیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

پیش از ماشین حساب، بسیاری از مغازه‌دارها در ایران و چین و روسیه با چرتکه حساب می‌کردند. چرتکه یک قاب چوبی است با چند سیم و روی هر سیم چند مهره. مهره‌های یک سیم یکی‌ها را نشان می‌دهند و مهره‌های سیم کناری ده‌تایی‌ها را. برای جمع، مهره‌ها را جلو می‌بردند و برای تفریق، عقب. درست مثل جلو و عقب رفتن روی محور. وقتی ده مهرهٔ یکی پر می‌شد، آن‌ها را برمی‌گرداندند و یک مهره در سیم ده‌تایی جلو می‌بردند. حسابدارهای ماهر با چرتکه آن‌قدر تند حساب می‌کردند که گاهی از کسی که ماشین حساب داشت جلو می‌زدند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴شمارش چند تا چند تا

این درس: صفحه‌های ۱۳ تا ۱۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از کلاس اول. اول خودت جواب بده، بعد جواب را ببین.

  1. ده‌تا ده‌تا بشمار: ۱۰، ۲۰، ۳۰، … . عدد بعدی چیست؟
  2. چند می‌شود؟

جواب: ۱) ۴۰. ۲) ۱۰.

سه‌چرخه‌های حیاط#

در حیاط مهدکودک چند سه‌چرخه هست. هر سه‌چرخه ۳ چرخ دارد. چند چرخ هست؟ یکی‌یکی شمردن طول می‌کشد. پس سه‌چرخه‌ها را یکی‌یکی جلو می‌رویم و هر بار ۳ تا اضافه می‌کنیم:

سه‌چرخهٔ ۱ سه‌چرخهٔ ۲ سه‌چرخهٔ ۳ سه‌چرخهٔ ۴ سه‌چرخهٔ ۵
⚫⚫⚫ ⚫⚫⚫ ⚫⚫⚫ ⚫⚫⚫ ⚫⚫⚫
۳ ۶ ۹ ۱۲ ۱۵

پس ۱۵ چرخ هست. به این کار شمارش سه‌تا سه‌تا می‌گوییم. مثل این است که ۳ها را پشت سر هم جمع کنیم:

روی محور#

روی محور، هر بار ۳ خانه جلو می‌پری:

۰ ۳ ۶ ۹ ۱۲ ۱۵
شروع +۳ +۳ +۳ +۳ +۳

دسته‌های دیگر#

هر دسته اندازهٔ خودش را دارد:

چیز هر دسته شمارش
جفت جوراب ۲ ۲، ۴، ۶، ۸، ۱۰
برگ شبدر سه‌پر ۳ ۳، ۶، ۹، ۱۲، ۱۵
پایه‌های صندلی ۴ ۴، ۸، ۱۲، ۱۶، ۲۰
انگشت‌های یک دست ۵ ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰، ۲۵
بستهٔ ده‌تایی ۱۰ ۱۰، ۲۰، ۳۰، ۴۰، ۵۰

به همهٔ این‌ها شمارش چند تا چند تا می‌گوییم.

ده‌تا ده‌تا را از هر عددی می‌شود شروع کرد: ۷، ۱۷، ۲۷، ۳۷. هر بار رقم دهگان یکی بیشتر می‌شود و رقم یکان همان می‌ماند، چون فقط یک دستهٔ ده‌تایی اضافه شده است (درس ۲).

رو به عقب#

می‌شود رو به عقب هم چند تا چند تا شمرد. از ۲۰ دوتا دوتا رو به عقب:

۱۲ ۱۴ ۱۶ ۱۸ ۲۰
−۲ −۲ −۲ −۲ شروع

هر بار ۲ تا کم می‌شود: ۲۰، ۱۸، ۱۶، ۱۴، ۱۲.

شمردن خانه‌های یک شکل#

این شکل ۲ ردیف دارد و هر ردیف ۷ خانه:

🟨 🟨 🟨 🟨 🟨 🟨 🟨
🟨 🟨 🟨 🟨 🟨 🟨 🟨

راه اول: ردیف‌ها را بشمار. هر ردیف ۷ تاست: ۷، ۱۴. یعنی .

راه دوم: ستون‌ها را بشمار. هر ستون ۲ تاست: ۲، ۴، ۶، ۸، ۱۰، ۱۲، ۱۴.

هر دو راه ۱۴ می‌دهد. راه اول تندتر است، چون فقط دو بار می‌شماری. فقط مواظب باش هیچ خانه‌ای را دو بار نشماری.

مثال‌ها#

مثال ۱. در یک کشو ۷ جفت جوراب هست. روی هم چند لنگه جوراب است؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۵ جفت می‌شود ۱۰ لنگه. ۷ جفت کمی بیشتر است، پس کمی بیشتر از ۱۰.

  1. هر جفت ۲ لنگه است. پس دوتا دوتا می‌شماریم.
  2. ۲، ۴، ۶، ۸، ۱۰، ۱۲، ۱۴.
  3. هفت بار شمردیم. پس ۱۴ لنگه است.

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۱۴ کمی بیشتر از ۱۰ است.

مثال ۲. سیب‌ها را در کیسه‌های ۵تایی ریخته‌اند. ۶ کیسه هست. چند سیب است؟

  1. پنج‌تا پنج‌تا بشمار، برای هر کیسه یک عدد: ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰، ۲۵، ۳۰.
  2. شش عدد گفتیم. پس ۳۰ سیب است.
  3. با جمع هم می‌شود: .

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر از ۴ شروع کنی و چهارتا چهارتا بشمری، به ۱۸ می‌رسی؟

بشمار: ۴، ۸، ۱۲، ۱۶، ۲۰. بعد از ۱۶ به ۲۰ می‌پری. پس ۱۸ را نمی‌گویی؛ ۱۸ بین ۱۶ و ۲۰ است.

🧠 ترفند: وقتی از ۲ شروع می‌کنی و دوتا دوتا می‌شماری، رقم یکان همیشه یکی از ۲، ۴، ۶، ۸ یا ۰ است. دلیل: هر بار ۲ تا اضافه می‌شود؛ بعد از ۸، دو تای دیگر یک ده‌تایی کامل می‌کند و یکان صفر می‌شود.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱پنج‌تا پنج‌تا بشمار: ۱۵، ۲۰، ۲۵، □ . عدد بعدی چیست؟
۲از ۳ شروع کن و سه‌تا سه‌تا بشمار. کدام عدد را نمی‌گویی؟
۳رو به عقب دوتا دوتا بشمار: ۱۶، ۱۴، ۱۲، □ . عدد بعدی چیست؟
۴۴ گلدان داریم و در هر گلدان ۳ گل است. کدام جمع تعداد گل‌ها را نشان می‌دهد؟
۵۵ جفت کفش روی هم چند لنگه کفش است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

از ۴ شروع کن و چهارتا چهارتا بشمار. ۵ عدد اول را بنویس.

از ۱۸ سه‌تا سه‌تا رو به عقب بشمار تا به ۶ برسی.

در یک جعبهٔ شیرینی ۳ ردیف هست و هر ردیف ۵ شیرینی دارد. تعداد شیرینی‌ها را دو جور بشمار.

الگو را ادامه بده و دو عدد بعدی را بنویس: ۹، ۱۸، ۲۷، □، □

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهپنج‌تا پنج‌تا: ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۵.

۲۰ جا افتاده است. از ۱۵ به ۲۵، ده‌تا اضافه شده، نه پنج‌تا.

درست۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰، ۲۵.

اشتباهرو به عقب سه‌تا سه‌تا از ۱۵: ۱۵، ۱۲، ۱۰.

از ۱۲ به ۱۰ فقط ۲ تا کم شده است. فاصله باید همیشه ۳ باشد.

درست۱۵، ۱۲، ۹، ۶.

اشتباه۴ گلدان، در هر کدام ۳ گل: « گل».

تعداد گلدان‌ها با تعداد گل‌ها جمع شده است. ۴ تعداد دسته‌هاست، نه تعداد گل.

درستسه‌تا سه‌تا بشمار، برای هر گلدان یک بار: ۳، ۶، ۹، ۱۲.

فراتر از کتابهفته‌ها، هفت‌تا هفت‌تابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

تقویم را نگاه کن. هر هفته ۷ روز است. اگر روز اول یک ماه شنبه باشد، شنبه‌های بعدی روزهای ۸، ۱۵، ۲۲ و ۲۹ هستند. یعنی شنبه‌ها هفت‌تا هفت‌تا جلو می‌روند. برای همین، اگر بدانی تولدت چه روزی از هفته است، می‌توانی بگویی یک هفته یا دو هفته بعد چه تاریخی است. کارخانه‌ها هم چند تا چند تا می‌شمارند. دستگاهی که تخم‌مرغ‌ها را در شانه می‌چیند، هر بار یک شانهٔ کامل را یک‌جا می‌شمارد، نه یکی‌یکی. سال بعد این شمارش اسم تازه‌ای پیدا می‌کند و راه تندتری برایش یاد می‌گیری.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۱

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

فرق عدد و رقم چیست؟

رقم‌ها نشانه‌هایی هستند که با آن‌ها عدد می‌نویسیم: ۰، ۱، ۲، …، ۹. عدد ممکن است یک رقم داشته باشد، مثل ۷، یا دو رقم، مثل ۴۷. در ۴۷، رقم ۴ تعداد ده‌تایی‌ها و رقم ۷ تعداد یکی‌هاست.

چرا خط پنجم چوب خط را کج می‌کشیم؟

تا دسته‌های پنج‌تایی از دور دیده شوند. بعد می‌توانی دسته‌ها را پنج‌تا پنج‌تا بشماری و فقط خط‌های تنها را یکی‌یکی. این از شمردن همهٔ خط‌ها تندتر است.

از کجا بفهمم کدام رقم یکان است و کدام دهگان؟

در عدد دو رقمی، رقم سمت راست یکان است و رقم سمت چپ دهگان. برای امتحان، عدد را بخوان: در «پنجاه و هشت»، پنجاه یعنی ۵ ده‌تایی. پس ۵ رقم دهگان است و ۸ رقم یکان.

وقتی روی محور جمع یا تفریق می‌کنم، عدد شروع را می‌شمارم؟

نه. روی عدد اول بایست و فقط قدم‌ها را بشمار. برای از ۹ چهار قدم جلو برو: ۱۰، ۱۱، ۱۲، ۱۳. اگر خود ۹ را هم بشماری، یکی کم می‌آوری.

شمارش چند تا چند تا به چه درد می‌خورد؟

وقتی چیزها دسته‌دسته‌اند، مثل جفت جوراب یا کیسه‌های ۵تایی سیب، لازم نیست یکی‌یکی بشماری. هر دسته را یک‌جا می‌شماری و خیلی تندتر به جواب می‌رسی.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی دوم: فصل ۲، جمع و تفریق اعداد دو رقمی، فصل ۳، اشکال هندسی، فصل ۴، عددهای سه رقمی، فصل ۵، اندازه‌گیری، فصل ۶، جمع و تفریق اعداد سه رقمی، فصل ۷، کسر و احتمال، فصل ۸، آمار و نمودار