آموزش ریاضی دوم · فصل ۳

اشکال هندسی، به زبان ساده

در این فصل شکل‌های هندسی را با ضلع‌ها و گوشه‌هایشان می‌شناسی: مثلث، مربع، مستطیل، دایره و چندضلعی‌ها. شباهت و تفاوت شکل‌ها را پیدا می‌کنی. بعد از کنار هم گذاشتن شکل‌ها، شکل تازه می‌سازی، با تانگرام بازی می‌کنی و می‌بینی کدام شکل‌ها کاشی‌کاری می‌شوند. الگوهای شکلی و عددی را ادامه می‌دهی. آخر سر خط تقارن را می‌شناسی، نیمهٔ دیگر شکل‌ها را کامل می‌کنی و نیم و ربع ساعت را می‌خوانی.

صفحه‌های ۳۷ تا ۵۴ کتاب۳ درس۲۹ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی ضلع‌ها و گوشه‌های یک شکل را بشماری، چندضلعی‌ها را نام ببری و شباهت و تفاوت دو شکل را بگویی.
  • می‌توانی از کنار هم گذاشتن شکل‌ها شکل تازه بسازی و بگویی با کدام شکل‌ها می‌شود کاشی‌کاری کرد.
  • می‌توانی الگوهای شکلی و عددی را پیدا کنی و ادامه بدهی.
  • می‌توانی خط تقارن را پیدا کنی، نیمهٔ دیگر یک شکل را کامل کنی و نیم ساعت و ربع ساعت را بخوانی.

پیش‌نیاز: شناختن مثلث، مربع، مستطیل و دایره و کشیدن آن‌ها با شابلون از کلاس اول، خواندن ساعت‌های کامل، و شمارش چند تا چند تا از فصل ۱.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (دوم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی دوم کدام درس است؟

درس ۱یادآوری شکل‌های هندسی

این درس: صفحه‌های ۳۸ تا ۴۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از کلاس اول. اول خودت جواب بده، بعد جواب را ببین.

  1. مثلث چند گوشه دارد؟
  2. کدام شکل هیچ گوشه‌ای ندارد: مربع، دایره یا مستطیل؟

جواب: ۱) ۳ گوشه. ۲) دایره.

ضلع و گوشه#

یک برگ کاغذ یادداشت مربعی بردار. انگشتت را آرام دور لبه‌اش بکش. انگشتت روی چهار خط صاف می‌رود. به هر خط صاف دور شکل ضلع می‌گوییم. هر جا که دو ضلع به هم می‌رسند، یک گوشه است. انگشتت چهار بار سر گوشه می‌پیچد. پس مربع ۴ ضلع و ۴ گوشه دارد.

شکل اسم ضلع گوشه
🔺 مثلث ۳ ۳
🟥 مربع ۴ ۴
▭ مستطیل ۴ ۴
⚪ دایره ندارد ندارد

دایره ضلع صاف ندارد. لبه‌اش همه‌جا خمیده است. گوشه هم ندارد.

چندضلعی#

به شکلی که دورش با چند ضلع صاف بسته شده، چندضلعی می‌گوییم. اسمش را از تعداد ضلع‌هایش می‌گیرد: مثلث سه ضلع دارد، چهارضلعی چهار ضلع، پنج‌ضلعی پنج ضلع و شش‌ضلعی شش ضلع. مربع و مستطیل هر دو چهارضلعی‌اند.

در هر چندضلعی، تعداد ضلع‌ها با تعداد گوشه‌ها برابر است. دلیلش این است: اگر دور شکل بچرخی، بعد از هر ضلع به یک گوشه می‌رسی. آخر سر هم به جای اولت برمی‌گردی.

قبل از ادامه، حدس بزن: تابلوی «ایست» کنار خیابان چند ضلع و چند گوشه دارد؟

تابلوی ایست ۸ ضلع و ۸ گوشه دارد. پس یک هشت‌ضلعی است. اگر ضلع‌هایش را بشماری، گوشه‌هایش را هم شمرده‌ای.

مربع و مستطیل: شباهت و تفاوت#

یک کاشی مربعی و یک کتاب را کنار هم بگذار. شکل کاشی مربع است و شکل جلد کتاب مستطیل.

  • شباهت: هر دو ۴ ضلع و ۴ گوشه دارند. گوشه‌هایشان درست مثل گوشهٔ یک برگ کاغذ است.
  • تفاوت: در مربع هر ۴ ضلع هم‌اندازه‌اند. در مستطیلی که مربع نیست، دو ضلع روبه‌رو بلندند و دو ضلع دیگر کوتاه.

دو مثلث هم می‌توانند شکل‌های متفاوتی داشته باشند. یک دستمال مربعی را از گوشه به گوشه ببُر. هر تکه یک مثلث است که یکی از گوشه‌هایش درست مثل گوشهٔ کاغذ است. حالا یک برش باریک پیتزا را ببین: مثلثی دراز با نوک تیز. شکلشان فرق دارد، ولی هر دو ۳ ضلع و ۳ گوشه دارند. پس هر دو مثلث‌اند.

اگر یک مربع را بچرخانی تا روی یکی از گوشه‌هایش بایستد، باز هم مربع است. چرخاندن، ضلع‌ها و گوشه‌ها را عوض نمی‌کند.

شکل‌ها دور و بر ما#

چیز شکل
سکه دایره
کاشی کف آشپزخانه مربع
در اتاق مستطیل
برش پیتزا تقریباً مثلث
خانه‌های کندوی زنبور شش‌ضلعی

با شابلون این شکل‌ها را راحت و دقیق می‌کشی. با خط‌کش هم می‌توانی نقطه‌ها را به هم وصل کنی و هر چندضلعی‌ای بکشی.

مثال‌ها#

مثال ۱. آوا با چوب بستنی ۲ مربع جدا و ۱ مثلث می‌سازد. چند چوب بستنی لازم دارد؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ هر شکل ۳ یا ۴ چوب لازم دارد. سه شکل، حدود ۱۰ چوب.

  1. هر مربع ۴ ضلع دارد، پس ۴ چوب. دو مربع: .
  2. مثلث ۳ ضلع دارد: ۳ چوب.
  3. روی هم: چوب.

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۱۱ نزدیک ۱۰ است.

راه دوم: گوشه‌ها را بشمار. چون در هر شکل تعداد گوشه‌ها و ضلع‌ها برابر است، جواب همان ۱۱ می‌شود. ولی شمردن ضلع‌ها تندتر است، چون هر ضلع خودش یک چوب است.

مثال ۲. یک شکل ۶ ضلع دارد. اسمش چیست و چند گوشه دارد؟

  1. شکلی با ۶ ضلع، شش‌ضلعی است.
  2. تعداد گوشه‌ها با تعداد ضلع‌ها برابر است.
  3. پس ۶ گوشه دارد.

🧠 ترفند: اسم یک چندضلعی را از تعداد گوشه‌هایش هم می‌شود فهمید. دلیل: در هر شکلی که با ضلع‌های صاف بسته شده، بعد از هر ضلع یک گوشه می‌آید، پس این دو عدد همیشه برابرند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱یک شش‌ضلعی چند گوشه دارد؟
۲کدام شکل نه ضلع دارد و نه گوشه؟
۳فرق مربع با مستطیلی که مربع نیست چیست؟
۴با چوب بستنی ۳ مثلث جدا از هم می‌سازی. روی هم چند چوب لازم است؟
۵یک مربع را چرخانده‌اند تا روی یکی از گوشه‌هایش بایستد. حالا چه شکلی است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

با چوب بستنی یک مربع و یک پنج‌ضلعی جدا از هم می‌سازی. روی هم چند چوب لازم است؟

دو مثلث را مقایسه کن: یکی نصف یک دستمال مربعی است که از گوشه به گوشه بریده شده. دیگری یک برش باریک و دراز پیتزاست. دو شباهت و یک تفاوت بنویس.

روی کاغذ نقطه‌دار یک چهارضلعی بکش که نه مربع باشد و نه مستطیل. ضلع‌ها و گوشه‌هایش را بشمار.

در خانه سه چیز پیدا کن که شکلشان مستطیل است و یک چیز که شکلش دایره است. برای هر کدام بگو چند ضلع دارد.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«دایره یک ضلع دارد.»

ضلع یک خط صاف است. لبهٔ دایره همه‌جا خمیده است.

درستدایره ضلع و گوشه ندارد.

اشتباهگوشه‌های مثلث را شمرد: برای هر ضلع دو سر، پس «۶ گوشه».

هر گوشه بین دو ضلع مشترک است. با این کار هر گوشه دو بار شمرده شد.

درستدور مثلث بچرخ و هر گوشه را یک بار بشمار: ۳ گوشه.

اشتباهمربعی را که روی گوشه‌اش ایستاده دید و گفت: «این دیگر مربع نیست.»

چرخاندن ضلع‌ها و گوشه‌ها را عوض نمی‌کند. هنوز ۴ ضلع هم‌اندازه دارد.

درستباز هم مربع است.

فراتر از کتابزنبورها و شش‌ضلعیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

خانه‌های کندوی زنبور عسل شش‌ضلعی است. چرا زنبورها مربع یا دایره نمی‌سازند؟ دایره‌ها کنار هم جای خالی می‌گذارند و آن جاها هدر می‌رود. شش‌ضلعی‌ها بدون هیچ جای خالی کنار هم جا می‌شوند. ریاضی‌دان‌ها صدها سال حدس می‌زدند که شش‌ضلعی کمترین موم را برای ساختن این خانه‌ها لازم دارد. این حدس کمتر از سی سال پیش ثابت شد. ساختمان‌سازها و مهندس‌ها هم از این شکل کمک می‌گیرند: در بعضی درهای سبک و بال هواپیما، لایه‌ای شبیه کندوی زنبور هست که هم سبک است و هم محکم.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲روابط بین شکل‌ها

این درس: صفحه‌های ۴۱ تا ۴۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از درس ۱. اول خودت جواب بده، بعد جواب را ببین.

  1. مستطیل چند ضلع دارد؟
  2. در مربع، ضلع‌ها چه فرقی با هم دارند؟

جواب: ۱) ۴ ضلع. ۲) هیچ فرقی؛ هر ۴ ضلع هم‌اندازه‌اند.

شکل از شکل#

بابک چند کاشی مربعی هم‌اندازه دارد. آن‌ها را کنار هم می‌گذارد و شکل‌های تازه می‌سازد. هر 🟥 یک کاشی است:

دو کاشی کنار هم، یک مستطیل:

🟥 🟥

چهار کاشی در دو ردیف، یک مربع بزرگ‌تر:

🟥 🟥
🟥 🟥

اگر یک دستمال کاغذی مربعی را از یک گوشه تا گوشهٔ روبه‌رو تا کنی و از روی خط تا ببری، دو مثلث هم‌اندازه به دست می‌آید. پس دو مثلث با هم یک مربع می‌سازند.

تانگرام#

تانگرام یک مربع است که به ۷ تکه بریده شده: ۵ مثلث (۲ بزرگ، ۱ متوسط و ۲ کوچک)، ۱ مربع و ۱ چهارضلعی کج. با کنار هم گذاشتن این ۷ تکه، بدون اینکه روی هم بیفتند، شکل‌های زیادی می‌شود ساخت: گربه، قایق، خانه و دوباره همان مربع اول.

قبل از ادامه، حدس بزن: با دو مثلث کوچک تانگرام چه شکل‌هایی می‌شود ساخت؟

با دو مثلث کوچک سه شکل می‌شود ساخت. اگر ضلع‌های بلندشان را به هم بچسبانی، یک مربع درست می‌شود، هم‌اندازهٔ مربع خود تانگرام. اگر جور دیگری بچسبانی، یک مثلث بزرگ‌تر می‌شود، هم‌اندازهٔ مثلث متوسط. یک جور دیگر هم یک چهارضلعی کج می‌سازد.

کاشی‌کاری#

با مربع‌ها می‌شود کف یک اتاق را کامل پوشاند، بدون هیچ جای خالی:

🟦 🟨 🟦 🟨 🟦 🟨
🟨 🟦 🟨 🟦 🟨 🟦
🟦 🟨 🟦 🟨 🟦 🟨

به پوشاندن یک سطح با شکل‌هایی که بدون جای خالی کنار هم جا می‌شوند، کاشی‌کاری می‌گوییم. با مثلث‌های هم‌اندازه و با شش‌ضلعی‌های هم‌اندازه هم می‌شود کاشی‌کاری کرد. ولی دایره‌ها هر جور که کنار هم بگذاری، بینشان جای خالی می‌ماند. با چند شکل مختلف با هم هم می‌شود کاشی‌کاری کرد. در مسجدها و خانه‌های قدیمی کاشی‌کاری‌های زیبایی از همین شکل‌ها دیده می‌شود.

الگویابی#

در یک الگو، چیزی با یک قانون تکرار یا بزرگ می‌شود. برای ادامه دادن، اول قانون را پیدا کن.

  • الگوی شکلی: 🔺🟦🟦🔺🟦🟦🔺🟦🟦 . هر بار یک مثلث و دو مربع.
  • الگوی عددی: ۴، ۷، ۱۰، ۱۳، … . هر بار ۳ تا اضافه می‌شود. عدد بعدی ۱۶ است.
  • الگویی که فاصله‌اش عوض می‌شود:
۲ ۴ ۷ ۱۱ ۱۶ □
+۲ +۳ +۴ +۵ +۶

فاصله‌ها خودشان یک الگو دارند: ۲، ۳، ۴، ۵. هر بار یکی بیشتر. پس فاصلهٔ بعدی ۶ است و عدد بعدی .

مثال‌ها#

مثال ۱. در این شکل چند مربع هست؟

🟩 🟩
🟩 🟩

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ چهار خانه می‌بینی، پس حدود ۴.

  1. مربع‌های کوچک: ۴ تا.
  2. خود چهار خانه با هم هم یک مربع بزرگ می‌سازند: ۱ مربع دیگر.
  3. روی هم: مربع.

با حدسمان می‌خواند؟ نزدیک بود، ولی مربع بزرگ را در تخمین جا انداخته بودیم. برای همین شمردن دقیق لازم است.

مثال ۲. مثلث‌ها را با چوب بستنی در یک ردیف به هم می‌چسبانیم. هر مثلث تازه یک ضلع را با مثلث قبلی شریک است. ۱ مثلث ۳ چوب می‌خواهد، ۲ مثلث ۵ چوب، ۳ مثلث ۷ چوب. ۴ مثلث چند چوب می‌خواهد؟

مثلث‌ها ۱ ۲ ۳ ۴
چوب‌ها ۳ ۵ ۷ □
  1. از ۳ به ۵، دو تا اضافه شد. از ۵ به ۷ هم دو تا.
  2. قانون: هر مثلث تازه ۲ چوب اضافه می‌کند.
  3. ۴ مثلث: چوب.

راه دوم: ۴ مثلث را بکش و چوب‌ها را یکی‌یکی بشمار. باز هم ۹ می‌شود. ولی راه اول تندتر است، به‌خصوص برای ۱۰ مثلث که کشیدنش طول می‌کشد.

مثال ۳. در الگوی 🔺🟦🟦🔺🟦🟦… شکل دهم چیست؟

  1. هر سه شکل یک بار تکرار می‌شود و اولِ هر تکرار مثلث است.
  2. از ۱ شروع کن و هر بار ۳ تا اضافه کن: مثلث‌ها در جای ۱، ۴، ۷، ۱۰ هستند.
  3. پس شکل دهم مثلث است.

🧠 ترفند: در ردیف مثلث‌های چسبیده، بعد از مثلث اول، هر مثلث تازه فقط ۲ چوب لازم دارد. دلیل: ضلع سومش را از مثلث قبلی قرض می‌گیرد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱دو کاشی مربعی هم‌اندازه را کنار هم می‌گذاری. چه شکلی ساخته می‌شود؟
۲الگو را ادامه بده: ۴، ۷، ۱۰، ۱۳، □
۳با کدام شکل نمی‌شود یک سطح را بدون جای خالی کاشی‌کاری کرد؟
۴از ۷ تکهٔ تانگرام، چند تکه مثلث است؟
۵الگو را ادامه بده: ۵، ۷، ۱۰، ۱۴، □

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

مثلث‌ها را با چوب بستنی در یک ردیف به هم چسبانده‌ایم: ۱ مثلث ۳ چوب، ۲ مثلث ۵ چوب، ۳ مثلث ۷ چوب. ۵ مثلث چند چوب لازم دارد؟

در این الگو شکل دوازدهم چیست؟

🟨 🟨 🔺 🟨 🟨 🔺 …

الگو را ادامه بده و دو عدد بعدی را بنویس: ۵، ۶، ۸، ۱۱، □، □

با ۴ کاشی مربعی هم‌اندازه دو شکل بساز: یکی مستطیل دراز و یکی مربع بزرگ. هر کدام را با جدول خانه‌ها بکش.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهدایره‌های کاغذی را کنار هم چید و گفت: «کف را کاشی‌کاری کردم.»

بین دایره‌ها جای خالی می‌ماند. در کاشی‌کاری هیچ جای خالی نباید بماند.

درستبا مربع، مثلث یا شش‌ضلعی‌های هم‌اندازه کاشی‌کاری کن.

اشتباهالگوی ۲، ۴، ۷، ۱۱، ۱۶: «عدد بعدی ۲۱ است.»

فقط آخرین فاصله، یعنی ۵، را دید و تکرارش کرد. ولی فاصله‌ها هر بار یکی بیشتر می‌شوند.

درستفاصله‌ها ۲، ۳، ۴، ۵ است. فاصلهٔ بعدی ۶: .

اشتباهدر یک شکل چهارخانه‌ای (دو ردیف دوتایی) گفت: «۴ مربع دارد.»

مربع بزرگی را که چهار خانه با هم می‌سازند، نشمرد.

درست۴ مربع کوچک و ۱ مربع بزرگ: ۵ مربع.

فراتر از کتابگره‌چینی، کاشی‌کاری ایرانیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

اگر به در و پنجره‌های چوبی خانه‌های قدیمی یا کاشی‌کاری مسجدها دقت کنی، طرح‌هایی می‌بینی که با چند شکل ساده، مثل ستاره و چندضلعی، ساخته شده‌اند. به این هنر گره‌چینی می‌گویند. استادکارها با همان چند شکل، یک سطح بزرگ را بدون جای خالی می‌پوشاندند و طرح را بارها تکرار می‌کردند؛ یعنی هم کاشی‌کاری بود و هم الگو. امروز هم طراح‌های بازی‌های رایانه‌ای زمین بازی را با کاشی‌های کوچک تکراری می‌سازند. رایانه فقط چند کاشی را نگه می‌دارد و با کنار هم گذاشتنشان یک دنیای بزرگ می‌سازد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳تقارن

این درس: صفحه‌های ۴۶ تا ۵۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از کلاس اول و فصل ۲. اول خودت جواب بده، بعد جواب را ببین.

  1. اگر قلبی را که با کاغذ تاشده بریده‌ای باز کنی، دو طرفش شبیه هم است؟
  2. از هر عدد روی ساعت تا عدد بعدی چند دقیقه است؟

جواب: ۱) بله، دو طرفش مثل هم است. ۲) ۵ دقیقه.

تا کردن و خط تقارن#

مینا یک برگ کاغذ رنگی را از وسط تا می‌کند. روی آن نصف یک قلب می‌کشد و می‌بُرد. وقتی کاغذ را باز می‌کند، یک قلب کامل دارد. دو نیمهٔ قلب کاملاً مثل هم‌اند.

اگر یک شکل را روی یک خط تا کنیم و دو نیمه کاملاً همدیگر را بپوشانند، به آن خط خط تقارن می‌گوییم. جای تای کاغذ مینا خط تقارن قلب است. به این شکل‌ها متقارن هم می‌گوییم.

کامل کردن نیمهٔ دیگر#

در این شکل، ┃ خط تقارن است. نیمهٔ چپ کشیده شده و نیمهٔ راست خالی است:

🟦 ⬜ 🟥 ┃ ⬜ ⬜ ⬜
⬜ 🟨 🟨 ┃ ⬜ ⬜ ⬜

قبل از ادامه، حدس بزن: در نیمهٔ راست، خانهٔ قرمز کجا می‌آید؟ چسبیده به خط یا دور از آن؟

اگر کاغذ را روی خط تا کنی، هر خانه روی خانه‌ای می‌افتد که به همان فاصله از خط است. خانهٔ قرمز چسبیده به خط است، پس در طرف دیگر هم چسبیده به خط می‌آید. خانهٔ آبی سه خانه دور از خط است، پس آن طرف هم سه خانه دور از خط:

🟦 ⬜ 🟥 ┃ 🟥 ⬜ 🟦
⬜ 🟨 🟨 ┃ 🟨 🟨 ⬜

نیمهٔ دیگر مثل تصویر در آینه است، نه مثل کپی. اگر رنگ‌ها را با همان ترتیب چپ تکرار کنی، قرمز دور از خط می‌افتد و شکل متقارن نمی‌شود.

دو خط تقارن، چهار قسمت مثل هم#

بعضی شکل‌ها بیش از یک خط تقارن دارند. یک دستمال مربعی را یک بار از وسط تا کن، بعد یک بار دیگر از وسط. حالا چهار لایه روی هم است. اگر گوشه‌ای از آن را ببری و باز کنی، شکل چهار قسمت مثل هم دارد:

🟥 ⬜ ┃ ⬜ 🟥
⬜ 🟨 ┃ 🟨 ⬜
━ ━ ╋ ━ ━
⬜ 🟨 ┃ 🟨 ⬜
🟥 ⬜ ┃ ⬜ 🟥

این شکل دو خط تقارن دارد: یکی ایستاده و یکی خوابیده. دو خط، شکل را به ۴ قسمت مثل هم تقسیم می‌کنند.

شکل تعداد خط تقارن
مستطیل (که مربع نیست) ۲
مربع ۴
دایره خیلی زیاد؛ هر خطی که از وسطش بگذرد
شکل چکمه هیچ

مربع را از وسط ایستاده، از وسط خوابیده و از هر دو خط گوشه‌به‌گوشه می‌شود تا کرد و هر بار دو نیمه روی هم می‌افتند. پس مربع ۴ خط تقارن دارد. ولی خطی که از یک گوشهٔ مستطیل به گوشهٔ روبه‌رو می‌رود، خط تقارن نیست. اگر مستطیل را روی آن تا کنی، دو گوشه بیرون می‌زند و دو نیمه روی هم نمی‌افتند.

با تا کردن، وسط یک ضلع را هم بدون خط‌کش پیدا می‌کنی: ضلع را تا کن تا دو سرش روی هم بیفتد. جای تا، وسط ضلع است.

نیم ساعت و ربع ساعت#

دایرهٔ ساعت را هم می‌شود مثل یک شکل متقارن تا کرد. خطی که از ۱۲ تا ۶ می‌رود، دایرهٔ ساعت را دو نیمهٔ مثل هم می‌کند. وقتی عقربهٔ بزرگ از ۱۲ تا ۶ می‌رود، نیم دور زده است. به این نیم ساعت می‌گوییم: ۳۰ دقیقه. خط دیگری که از ۳ تا ۹ می‌رود، با خط اول دایرهٔ ساعت را به ۴ قسمت مثل هم تقسیم می‌کند. هر قسمت یک ربع است: ۱۵ دقیقه.

عقربهٔ بزرگ روی ۱۲ ۳ ۶ ۹
دقیقه ۰ ۱۵ ۳۰ ۴۵
می‌گوییم سر ساعت و ربع و نیم یک ربع به ساعت بعد

اگر عقربهٔ کوچک کمی بعد از ۲ باشد و عقربهٔ بزرگ روی ۶، ساعت «دو و نیم» است: . اگر عقربهٔ کوچک نزدیک ۱۱ باشد و عقربهٔ بزرگ روی ۹، ساعت «یک ربع به ۱۱» است: .

«بعد از» و «مانده به»#

یک وقت را چند جور می‌گویند. «یک ربع بعد از ۶» یعنی عقربهٔ بزرگ از ۱۲ یک ربع جلو رفته است: شش و ربع. «یک ربع مانده به ۷» یعنی یک ربع دیگر ساعت ۷ می‌شود. عقربهٔ بزرگ روی ۹ است.

می‌گوییم همان با رقم
یک ربع بعد از ۶ شش و ربع
نیم ساعت بعد از ۶ شش و نیم
نیم ساعت مانده به ۷ شش و نیم
یک ربع مانده به ۷ یک ربع به ۷

«نیم ساعت بعد از ۶» و «نیم ساعت مانده به ۷» یک وقت‌اند. چون از ۶ تا ۷ یک ساعت است و نیم ساعت درست وسط آن است.

چند دقیقه بعد؟#

یک ساعت ۶۰ دقیقه است. در یک ساعت، عقربهٔ بزرگ یک دور کامل می‌زند. برای پیدا کردن ساعتِ چند دقیقه بعد، عقربهٔ بزرگ را پنج‌تا پنج‌تا جلو ببر. از هر عدد تا عدد بعدی ۵ دقیقه است.

  • ساعت است. ۱۰ دقیقه بعد، عقربهٔ بزرگ از ۵ دو عدد جلو می‌رود و روی ۷ می‌ایستد. ساعت است.
  • ساعت است. ۲۰ دقیقه بعد، عقربهٔ بزرگ از ۸ چهار عدد جلو می‌رود: ۹، ۱۰، ۱۱، ۱۲. روی ۱۲ یعنی یک دور کامل شد و ساعت بعد شروع شد. ساعت است، یعنی ۷ سر ساعت.

مثال‌ها#

مثال ۱. در یک شکل متقارن، در هر طرف خط تقارن ۷ خانهٔ رنگی هست و روی خود خط ۳ خانهٔ رنگی. شکل روی هم چند خانهٔ رنگی دارد؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ دو طرف با هم حدود ۱۵ خانه، با خانه‌های روی خط کمی بیشتر از ۱۵.

  1. یک طرف: ۷ خانه.
  2. طرف دیگر هم همان‌قدر: ۷ خانه. .
  3. خانه‌های روی خط را فقط یک بار بشمار: .

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۱۷ کمی بیشتر از ۱۵ است.

راه دوم: همهٔ خانه‌های رنگی را یکی‌یکی بشمار. باز ۱۷ می‌شود. ولی راه اول تندتر است، چون فقط یک نیمه را می‌شماری و برای نیمهٔ دیگر جمع دوقلو می‌کنی.

مثال ۲. فیلمی ساعت ۴ و ربع شروع شد و ۲ ساعت طول کشید. ساعت چند تمام شد؟

  1. ۴ و ربع یعنی عقربهٔ بزرگ روی ۳ و عقربهٔ کوچک کمی بعد از ۴.
  2. ۲ ساعت بعد، عقربهٔ بزرگ دوباره روی ۳ است و عقربهٔ کوچک ۲ عدد جلوتر رفته است.
  3. پس فیلم ساعت ۶ و ربع تمام شد: .

اگر بپرسند «ساعت ۸ است؛ یک ساعت و ربع بعد ساعت چند است؟»، دو قدم برو. اول یک ساعت: ۹. بعد یک ربع: عقربهٔ بزرگ روی ۳. پس ۹ و ربع: .

🧠 ترفند: برای کامل کردن نیمهٔ دیگر، از خط تقارن شروع کن و فاصلهٔ هر خانه تا خط را بشمار. همان فاصله را در طرف دیگر بشمار. دلیل: با تا کردن، هر خانه درست روی خانه‌ای می‌افتد که به همان فاصله از خط است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱مستطیلی که مربع نیست، چند خط تقارن دارد؟
۲در سمت چپ خط تقارن، خانهٔ سبز چسبیده به خط است و خانهٔ زرد دو خانه دورتر. در سمت راست، خانهٔ سبز کجا می‌آید؟
۳نیم ساعت چند دقیقه است؟
۴عقربهٔ کوچک کمی بعد از ۱۱ است و عقربهٔ بزرگ روی ۳. ساعت چند است؟
۵در یک شکل متقارن، در هر طرف خط تقارن ۶ خانهٔ رنگی هست و روی خود خط ۳ خانهٔ رنگی. شکل روی هم چند خانهٔ رنگی دارد؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

┃ خط تقارن است. نیمهٔ راست را کامل کن.

⬜ 🟩 🟥 ┃ ⬜ ⬜ ⬜
🟦 ⬜ ⬜ ┃ ⬜ ⬜ ⬜

یک دستمال کاغذی مربعی را چطور دو بار تا کنی تا ۴ قسمت مثل هم شود؟ دو راه پیدا کن.

ساعت ۵ و نیم است. (الف) ۲ ساعت بعد ساعت چند است؟ (ب) یک ربع بعد از آن، ساعت را چطور می‌گوییم؟

وسط یک نوار کاغذی دراز را بدون خط‌کش پیدا کن. بگو چرا روش تو درست است.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهبرای کامل کردن نیمهٔ راست، رنگ‌های نیمهٔ چپ را با همان ترتیب از چپ به راست تکرار کرد.

این کپی است، نه آینه. خانه‌ای که چسبیده به خط بود، آن طرف دور از خط افتاد.

درستاز خط شروع کن: هر خانه همان‌قدر از خط دور است که در طرف دیگر.

اشتباه«خطی که از گوشهٔ مستطیل به گوشهٔ روبه‌رو می‌رود، خط تقارن است.»

اگر مستطیل را روی آن تا کنی، دو گوشه بیرون می‌زند و دو نیمه روی هم نمی‌افتند.

درستمستطیلی که مربع نیست، فقط ۲ خط تقارن دارد: یکی ایستاده و یکی خوابیده، از وسط.

اشتباهعقربهٔ بزرگ روی ۳ بود و گفت: «ساعت ۷ و ۳ دقیقه است.»

عدد روی ساعت خود دقیقه نیست. از هر عدد تا عدد بعدی ۵ دقیقه است.

درستروی ۳ یعنی ۱۵ دقیقه: «۷ و ربع».

فراتر از کتابتقارن در فرش و هواپیمابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

به یک فرش ایرانی نگاه کن. خیلی از فرش‌ها وسطشان یک نقش بزرگ دارند و چهار گوشه‌شان مثل هم است. یعنی فرش دو خط تقارن دارد: یکی از درازا و یکی از پهنا. بافنده فقط یک‌چهارم نقشه را می‌کشد و بقیه را با تقارن کامل می‌کند. تقارن فقط برای زیبایی نیست. هواپیما و پرنده هم یک خط تقارن از نوک تا دم دارند. اگر یک بال از بال دیگر بزرگ‌تر بود، هواپیما کج می‌شد و صاف پرواز نمی‌کرد. مهندس‌هایی که روبات‌های پرنده می‌سازند هم دو طرف آن‌ها را درست مثل هم طراحی می‌کنند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۳

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

مربع هم مستطیل است؟

بله. مربع هم ۴ ضلع و ۴ گوشه درست مثل گوشهٔ کاغذ دارد، پس یک جور مستطیل است: مستطیلی که همهٔ ضلع‌هایش هم‌اندازه‌اند. وقتی در این فصل مربع و مستطیل را مقایسه می‌کنیم، منظورمان مستطیلی است که مربع نیست، یعنی دو ضلعش بلند و دو ضلعش کوتاه است.

چرا دایره ضلع ندارد؟

ضلع یک خط صاف است. لبهٔ دایره هیچ‌جا صاف نیست و همه‌جا خمیده است. برای همین دایره گوشه هم ندارد.

از کجا بفهمم یک خط، خط تقارن است؟

شکل را روی کاغذ بکش، ببر و روی آن خط تا کن. اگر دو نیمه کاملاً روی هم افتادند و هیچ تکه‌ای بیرون نزد، آن خط خط تقارن است.

چرا به ۱۵ دقیقه «ربع» می‌گوییم؟

ربع یعنی یکی از چهار قسمت مثل هم. صفحهٔ ساعت با دو خط، یکی از ۱۲ تا ۶ و یکی از ۳ تا ۹، به ۴ قسمت مثل هم تقسیم می‌شود. یک ساعت ۶۰ دقیقه است و هر قسمت ۱۵ دقیقه.

تانگرام را از کجا بیاورم؟

می‌توانی خودت بسازی. یک مربع مقوایی بکش و آن را به ۷ تکه ببر: ۲ مثلث بزرگ، ۱ مثلث متوسط، ۲ مثلث کوچک، ۱ مربع و ۱ چهارضلعی کج. اگر یک بزرگ‌تر کمک کند، بریدن دقیق‌تر می‌شود.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی دوم: فصل ۱، عدد و رقم، فصل ۲، جمع و تفریق اعداد دو رقمی، فصل ۴، عددهای سه رقمی، فصل ۵، اندازه‌گیری، فصل ۶، جمع و تفریق اعداد سه رقمی، فصل ۷، کسر و احتمال، فصل ۸، آمار و نمودار