آموزش ریاضی دوم · فصل ۸

آمار و نمودار، به زبان ساده

در این فصل یاد می‌گیری از بچه‌ها سؤال کنی و جواب‌ها را با چوب‌خط بشماری. بعد همان عددها را با نمودار ستونی نشان می‌دهی. برای عددهای بزرگ‌تر نمودار تصویری می‌کشی که هر نشانه‌اش ۱۰ تاست. آخر سر یاد می‌گیری برای هر سؤال کدام شکل بهتر است: نوار به ترتیب زمان، نمودار ستونی، نمودار تصویری یا جدول.

صفحه‌های ۱۲۷ تا ۱۴۵ کتاب۴ درس۳۲ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی سرشماری کنی، جواب‌ها را با چوب‌خط بشماری و جدول تعداد را با مجموع بسازی.
  • می‌توانی نمودار ستونی بکشی و بخوانی: بیشترین، کمترین، فرق دو ستون و مجموع.
  • می‌توانی عددها را با نزدیک‌ترین ده‌تایی تقریب بزنی و نمودار تصویری بکشی و بخوانی.
  • می‌توانی برای هر سؤال، نمودار مناسب را انتخاب کنی.

پیش‌نیاز: شمردن پنج‌تا پنج‌تا و ده‌تا ده‌تا، جمع و تفریق، و تقریب زدن عدد به نزدیک‌ترین ده‌تایی.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (دوم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی دوم کدام درس است؟

درس ۱سرشماری

این درس: صفحه‌های ۱۲۸ تا ۱۳۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. پنج‌تا پنج‌تا بشمار: ۵، ۱۰، ۱۵، … عدد بعدی چیست؟
  2. چند می‌شود؟

جواب: ۱) ۲۰. ۲) و .

از بچه‌ها بپرس#

معلم از ۱۸ نفر از بچه‌های کلاس می‌پرسد: «کدام ورزش را بیشتر دوست داری؟» هر کس یک جواب می‌دهد. معلم جواب‌ها را به ترتیب می‌نویسد:

فوتبال، شنا، دوچرخه، فوتبال، والیبال، شنا، فوتبال، دوچرخه، فوتبال، شنا، فوتبال، دوچرخه، والیبال، شنا، فوتبال، دوچرخه، شنا، فوتبال

به این کار، یعنی پرسیدن از همه و شمردن جواب‌ها، سرشماری می‌گوییم.

قبل از ادامه، حدس بزن: از روی همین فهرست، کدام ورزش بیشتر طرفدار دارد؟

فوتبال زیاد دیده می‌شود. اما حدس کافی نیست. باید بشماریم. فهرست درهم است و شمردنش سخت است. برای همین از چوب‌خط کمک می‌گیریم.

چوب‌خط#

یک جدول می‌کشیم. هر ورزش یک ردیف دارد. فهرست را از اول می‌خوانیم. هر جوابی که خواندیم، کنار همان ورزش یک خط می‌کشیم. خط پنجم را کج روی چهار خط قبلی می‌کشیم تا یک دستهٔ ۵تایی بسازد. اینجا هر دستهٔ ۵تایی را این‌طور نشان می‌دهیم: «│││││». بین دو دسته یک فاصله می‌گذاریم.

ورزش چوب‌خط تعداد
فوتبال │││││ ││ ۷
شنا │││││ ۵
دوچرخه ││││ ۴
والیبال ││ ۲
مجموع ۱۸

چرا دسته‌های ۵تایی؟ چون پنج‌تا پنج‌تا شمردن سریع است. برای فوتبال می‌گویی: «۵» و بعد «۶، ۷». تمام.

حالا با یک نگاه می‌بینی:

  • بیشترین: فوتبال با ۷ نفر.
  • کمترین: والیبال با ۲ نفر.
  • فوتبال ۵ نفر بیشتر از والیبال طرفدار دارد، چون .

مجموع را وارسی کن#

اول تخمین بزن: حدوداً چند نفر جواب داده‌اند؟ فهرست تقریباً ۲۰ اسم دارد.

حالا ستون تعداد را جمع کن: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، نزدیک ۲۰ است. و دقیقاً همان ۱۸ نفری است که معلم از آن‌ها پرسید. پس هیچ جوابی جا نیفتاده است.

راه دوم برای وارسی. خود فهرست را بشمار. باید ۱۸ اسم داشته باشد. اگر مجموع جدول با تعداد اسم‌ها یکی نبود، یعنی جایی یک خط را جا انداخته‌ای یا دو بار کشیده‌ای. راه اول سریع‌تر است، چون عددهای جدول کمترند.

یک رأی‌گیری#

مثال. بچه‌ها برای اردو رأی دادند: باغ‌وحش، پارک یا موزه. رأی‌ها با چوب‌خط این شد:

جا چوب‌خط تعداد
باغ‌وحش │││││ ││││ ۹
پارک │││││ │ ۶
موزه ││││ ۴
  • باغ‌وحش: یک دستهٔ ۵تایی و ۴ خط، یعنی ۹ رأی. پس کلاس به باغ‌وحش می‌رود.
  • همهٔ رأی‌ها: . یعنی ۱۹ نفر رأی داده‌اند.

🧠 ترفند: چوب‌خط را پنج‌تا پنج‌تا بشمار و بعد خط‌های تکی را اضافه کن. دلیل: هر دستهٔ کامل همیشه ۵ خط دارد. پس لازم نیست خط‌ها را یکی‌یکی بشماری.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱این چوب‌خط چند تاست؟ «│││││ │││││ ││» (هر دستهٔ کامل ۵ خط است.)
۲در سرشماری ورزش‌های این درس، کدام ورزش کمترین طرفدار را دارد؟
۳در یک سرشماری، ۶ نفر گربه، ۸ نفر سگ و ۳ نفر ماهی را انتخاب کردند. روی هم چند نفر جواب دادند؟
۴در رأی‌گیری اردو، باغ‌وحش ۹ رأی و موزه ۴ رأی آورد. باغ‌وحش چند رأی بیشتر از موزه آورد؟
۵چرا در چوب‌خط، خط پنجم را کج روی چهار خط قبلی می‌کشیم؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

از ۱۵ نفر پرسیدیم چه میوه‌ای دوست دارند. جواب‌ها: سیب، انار، سیب، موز، سیب، انار، موز، سیب، انار، سیب، موز، سیب، انار، سیب، موز. (الف) جدول چوب‌خط و تعداد را بساز. (ب) کدام میوه بیشترین طرفدار را دارد؟ (پ) مجموع را وارسی کن.

در یک جدول، کنار «مداد رنگی» این چوب‌خط هست: «│││││ │││││ │││» و کنار «ماژیک» این: «│││││ │││». هر کدام چند تاست؟ مداد رنگی چند تا بیشتر است؟

در یک کلاس ۲۰ نفر به یک سؤال جواب دادند. ۹ نفر گفتند «بهار»، ۵ نفر گفتند «پاییز» و بقیه گفتند «زمستان». چند نفر «زمستان» گفتند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهچوب‌خط «│││││ │││» را ۷ شمرده است.

در دستهٔ ۵تایی فقط چهار خط صاف را دیده و خط کج را نشمرده است.

درستهر دستهٔ کامل ۵ است: .

اشتباهمجموع جدول ۱۷ شده، اما ۱۸ نفر جواب داده بودند. همان را نوشته و تمام کرده است.

یکی بودنِ مجموع با تعداد آدم‌ها وارسی است. اگر نخواند، یک جواب جا افتاده است.

درستفهرست را دوباره بخوان و چوب‌خط‌ها را درست کن تا مجموع ۱۸ شود.

اشتباهسؤال پرسیده «کدام کمترین است؟» و جواب داده «فوتبال»، چون عددش بزرگ‌تر بود.

«کمترین» یعنی کوچک‌ترین عدد جدول، نه بزرگ‌ترین.

درستوالیبال با ۲ نفر کمترین است.

فراتر از کتابسرشماری یک کشوربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

خیلی از کشورها هر چند سال یک‌بار همهٔ مردمشان را می‌شمارند. به این کار هم سرشماری می‌گویند. مأمورها به خانه‌ها می‌روند یا مردم فرمی را پر می‌کنند. می‌پرسند در هر خانه چند نفر زندگی می‌کنند و چند سال دارند. بعد کامپیوترها همهٔ جواب‌ها را می‌شمارند. با این عددها می‌فهمند کجا مدرسهٔ تازه لازم است یا بیمارستان بیشتر. چوب‌خط هم خیلی قدیمی است. آدم‌ها هزاران سال پیش روی چوب یا استخوان خط می‌کندند تا چیزی را بشمارند. اسمش هم از همین «خط روی چوب» آمده است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲نمودار ستونی

این درس: صفحه‌های ۱۳۱ تا ۱۳۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. چوب‌خط «│││││ │││» چند تاست؟
  2. ۹ چند تا از ۶ بیشتر است؟

جواب: ۱) یک دستهٔ ۵تایی و ۳ خط، یعنی ۸. ۲) .

از جدول به ستون#

جدول ورزش‌ها را از درس سرشماری یادت هست؟ فوتبال ۷، شنا ۵، دوچرخه ۴ و والیبال ۲. حالا همین عددها را با ستون نشان می‌دهیم. برای هر نفر یک خانه رنگ می‌کنیم. خانه‌ها را از پایین رنگ می‌کنیم و روی هم می‌چینیم.

تعداد فوتبال شنا دوچرخه والیبال
۷ ■
۶ ■
۵ ■ ■
۴ ■ ■ ■
۳ ■ ■ ■
۲ ■ ■ ■ ■
۱ ■ ■ ■ ■

به این شکل نمودار ستونی می‌گوییم. هر ستون یک ورزش است. هر خانهٔ رنگی (■) یک نفر است. ستون سمت راست شمارهٔ خانه‌ها را از پایین نشان می‌دهد.

قبل از ادامه، حدس بزن: بدون شمردن، کدام ورزش بیشترین طرفدار را دارد؟

فوتبال. ستونش از همه بلندتر است. در نمودار ستونی لازم نیست عددها را بخوانی. بلندی ستون‌ها را با هم مقایسه می‌کنی.

خواندن نمودار#

  • بلندترین ستون یعنی بیشترین: فوتبال.
  • کوتاه‌ترین ستون یعنی کمترین: والیبال.
  • برای اینکه بفهمی یک ستون چند تاست، خانه‌های رنگی‌اش را بشمار. یا ببین بالای ستون به کدام عدد کناری رسیده است.

مثال ۱. شنا چند نفر از دوچرخه بیشتر است؟

اول تخمین بزن: ستون شنا فقط کمی بلندتر است. پس فرقشان کم است، شاید یکی دو تا.

دقیق: شنا ۵ و دوچرخه ۴ است. . با حدسمان می‌خواند؟ بله.

راه دوم. خانه‌هایی از ستون شنا را بشمار که بالاتر از بلندیِ ستون دوچرخه‌اند. فقط یک خانه است. این راه بدون تفریق هم جواب می‌دهد. وقتی دو ستون کنار هم‌اند، سریع‌تر است.

🧠 ترفند: برای خواندن عدد یک ستون بلند، لازم نیست خانه‌ها را یکی‌یکی از پایین بشماری. از بالای ستون، صاف به عددهای کنار نمودار نگاه کن. دلیل: عدد کنار هر ردیف، تعداد خانه‌ها از پایین تا همان ردیف است. شرط: ستون از خط پایین شروع شده باشد و همهٔ خانه‌ها هم‌اندازه باشند.

مثال ۲. روی هم چند نفر در نمودار هستند؟ همهٔ خانه‌های رنگی را می‌شماریم، یا عددها را جمع می‌کنیم: .

چند قانون برای کشیدن نمودار#

  • همهٔ خانه‌ها هم‌اندازه‌اند.
  • همهٔ ستون‌ها از یک خط پایین شروع می‌شوند.
  • زیر یا بالای هر ستون، اسمش را بنویس.

اگر یک خانه بزرگ‌تر از بقیه باشد، ستون‌ها را دیگر نمی‌شود درست مقایسه کرد.

وقتی هر ستون یک گروه است#

گاهی عددها زیادند و هر کدام فقط یک بار می‌آیند، مثل قد بچه‌ها. آن وقت قدها را گروه می‌کنیم. قد ۱۰ نفر از بچه‌های یک کلاس (به سانتی‌متر) این است:

۱۱۸، ۱۲۳، ۱۲۷، ۱۲۱، ۱۳۱، ۱۲۴، ۱۲۶، ۱۱۹، ۱۲۲، ۱۲۸

هر گروه ۵ عدد را می‌گیرد. مثلاً گروه «۱۲۰ تا ۱۲۴» یعنی قدهای ۱۲۰، ۱۲۱، ۱۲۲، ۱۲۳ و ۱۲۴. برای هر بچه، یک خانه در ستون گروه خودش رنگ می‌کنیم. قد ۱۲۳ در ستون «۱۲۰ تا ۱۲۴» می‌رود.

تعداد ۱۱۵ تا ۱۱۹ ۱۲۰ تا ۱۲۴ ۱۲۵ تا ۱۲۹ ۱۳۰ تا ۱۳۴
۴ ■
۳ ■ ■
۲ ■ ■ ■
۱ ■ ■ ■ ■

بیشتر بچه‌ها در گروه «۱۲۰ تا ۱۲۴» هستند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱

این نمودار ستونی نشان می‌دهد بچه‌ها کدام حیوان را دوست دارند. هر ■ یک نفر است.

تعداد گربه ماهی پرنده خرگوش
۶ ■
۵ ■ ■
۴ ■ ■
۳ ■ ■ ■
۲ ■ ■ ■ ■
۱ ■ ■ ■ ■

کدام حیوان کمترین طرفدار را دارد؟

۲در همان نمودار، گربه چند نفر بیشتر از ماهی طرفدار دارد؟
۳در همان نمودار، روی هم چند نفر جواب داده‌اند؟
۴در نمودار قدها، قد ۱۲۷ سانتی‌متر در کدام ستون می‌رود؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

در یک کلاس، بچه‌ها گفتند با چه به مدرسه می‌آیند: پیاده ۸ نفر، اتوبوس ۵ نفر، ماشین ۳ نفر. نمودار ستونی آن را بکش. هر ■ یک نفر باشد.

در یک باغ، بچه‌ها حیوان‌هایی را که دیدند شمردند و نمودار ستونی کشیدند: گنجشک ۹ خانه، کبوتر ۶ خانه، گربه ۲ خانه، سنجاب ۴ خانه. (الف) کدام بیشتر دیده شد؟ (ب) گنجشک چند تا بیشتر از سنجاب بود؟ (پ) روی هم چند حیوان دیدند؟

یک نمودار ستونی ۲۰ نفر را نشان می‌دهد. ستون «زرد» ۷ خانه، ستون «قرمز» ۶ خانه دارد و ستون «آبی» پاک شده است. ستون آبی چند خانه داشته است؟

قد ۶ نفر این است: ۱۲۲، ۱۲۹، ۱۲۰، ۱۲۶، ۱۳۳، ۱۲۴. در گروه‌های «۱۲۰ تا ۱۲۴»، «۱۲۵ تا ۱۲۹» و «۱۳۰ تا ۱۳۴» هر ستون چند خانه دارد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهدر نمودار، خانه‌های خالی بالای ستون را هم شمرده و گفته: «والیبال ۷ تاست.»

فقط خانه‌های رنگی شمرده می‌شوند. خانه‌های خالی یعنی هیچ‌کس.

درستوالیبال ۲ خانهٔ رنگی دارد، پس ۲ نفر.

اشتباهیک ستون را با خانه‌های بزرگ‌تر کشیده و حالا ستون ۴تایی بلندتر از ستون ۵تایی دیده می‌شود.

وقتی خانه‌ها هم‌اندازه نیستند، بلندی ستون‌ها دیگر تعداد را درست نشان نمی‌دهد.

درستهمهٔ خانه‌ها را هم‌اندازه بکش و همهٔ ستون‌ها را از یک خط پایین شروع کن.

اشتباهپرسیده‌اند «شنا چند تا از دوچرخه بیشتر است؟» و جواب داده «۵».

بلندی ستون شنا را گفته، نه فرق دو ستون را.

درست؛ شنا ۱ نفر بیشتر است.

فراتر از کتابنمودار در اپ‌ها و روبات‌هابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

اپ‌های ورزشی روی گوشی، قدم‌هایی را که هر روز برداشته‌ای با نمودار ستونی نشان می‌دهند. هر روز هفته یک ستون است. با یک نگاه می‌بینی کدام روز بیشتر راه رفته‌ای. دانشمندان هم وقتی یک روبات چیزی را چند بار اندازه می‌گیرد، جواب‌ها را گروه می‌کنند و نمودار می‌کشند. مثل قد بچه‌ها در این درس. گروهی که ستونش از همه بلندتر است، یعنی بیشتر جواب‌ها آنجا افتاده‌اند. این کار به آن‌ها کمک می‌کند بفهمند اندازه‌ها چقدر به هم نزدیک‌اند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳نمودار تصویری

این درس: صفحه‌های ۱۳۶ تا ۱۳۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. ۳۸ به ۳۰ نزدیک‌تر است یا به ۴۰؟
  2. ده‌تا ده‌تا بشمار: ۶ دستهٔ ده‌تایی چند است؟

جواب: ۱) به ۴۰، چون از ۳۸ تا ۴۰ فقط ۲ تا راه است و تا ۳۰، ۸ تا. ۲) ۱۰، ۲۰، ۳۰، ۴۰، ۵۰، ۶۰؛ یعنی ۶۰.

وقتی عددها بزرگ‌اند#

چهار کلاس بطری پلاستیکی برای بازیافت جمع کرده‌اند:

کلاس تعداد بطری
الف ۴۲
ب ۵۸
ج ۳۱
د ۶۷

اگر بخواهیم نمودار ستونی بکشیم و برای هر بطری یک خانه رنگ کنیم، ستون کلاس «د» ۶۷ خانه می‌شود. خیلی بلند است. پس کار دیگری می‌کنیم: هر نشانه را برابر ۱۰ بطری می‌گیریم.

اول تقریب بزن#

۴۲ بطری را با نشانه‌های ده‌تایی نمی‌شود دقیق نشان داد. پس اول آن را به نزدیک‌ترین ده‌تایی می‌بریم. روی محور ببین:

۴۰ ۴۲ ۴۴ ۴۶ ۴۸ ۵۰
▲

از ۴۲ تا ۴۰ فقط ۲ تا راه است. از ۴۲ تا ۵۰، ۸ تا. پس ۴۲ به ۴۰ نزدیک‌تر است. پس ۴۲ را تقریباً ۴۰ می‌گیریم. این همان تقریب است که در فصل ۴ دیدی: عدد را به نزدیک‌ترین ده‌تایی می‌بریم و آن را به‌صورت تقریبی می‌نویسیم. به همین ترتیب:

کلاس تعداد بطری تعداد تقریبی
الف ۴۲ ۴۰
ب ۵۸ ۶۰
ج ۳۱ ۳۰
د ۶۷ ۷۰

قبل از ادامه، حدس بزن: برای ۳۴ بطری چند نشانه می‌کشیم؟

۳ نشانه. چون ۳۴ به ۳۰ نزدیک‌تر است تا به ۴۰، و ۳۰ یعنی سه تا ده‌تایی.

نمودار تصویری#

هر ● برابر ۱۰ بطری است.

کلاس نمودار تصویری
الف ●●●●
ب ●●●●●●
ج ●●●
د ●●●●●●●

به این شکل نمودار تصویری می‌گوییم. نمودار تصویری تعداد تقریبی را نشان می‌دهد، نه تعداد دقیق را.

خواندن نمودار: نشانه‌ها را ده‌تا ده‌تا بشمار. کلاس «ب» شش ● دارد: ۱۰، ۲۰، ۳۰، ۴۰، ۵۰، ۶۰. پس حدود ۶۰ بطری.

نشانه می‌تواند برابر ۱۰۰ هم باشد. آن وقت نشانه‌ها را صدتا صدتا می‌شماری: ۱۰۰، ۲۰۰، ۳۰۰، …

مثال ۱. کلاس «د» حدوداً چند بطری بیشتر از کلاس «ج» جمع کرده است؟ «د» ۷ نشانه دارد و «ج» ۳ نشانه. فرق ۴ نشانه است. هر نشانه ۱۰ است، پس حدود ۴۰ بطری.

راه دوم. با عددهای تقریبی تفریق کن: . هر دو راه یکی‌اند. شمردن نشانه‌ها وقتی نمودار جلوی چشمت است سریع‌تر است.

نصف نشانه#

اگر عددی درست ۵ تا بعد از یک ده‌تایی باشد، مثل ۴۵، نصف یک نشانه را می‌کشیم. ◐ یعنی ۵.

یادت هست؟ در تقریب، عددی که یکانش ۵ است به ده‌تایی بالا می‌رود: ۴۵ به‌صورت تقریبی ۵۰ می‌شود. اما در نمودار تصویری می‌توانیم دقیق‌تر باشیم. به‌جای یک نشانهٔ کامل برای آن ۵ تا، نصف نشانه می‌کشیم.

مثال ۲. در یک باغ‌وحش ۴۵ پرنده هست: ●●●●◐. یعنی ۴ نشانهٔ کامل (۴۰) و نصف نشانه (۵): .

همهٔ بطری‌ها#

اول تخمین بزن: با نمودار، همه حدوداً چند بطری‌اند؟ نشانه‌ها را بشمار: نشانه، یعنی حدود ۲۰۰ بطری.

دقیق: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، خیلی نزدیک ۲۰۰ است.

🧠 ترفند: برای تقریب زدن به نزدیک‌ترین ده‌تایی، به یکان نگاه کن. اگر ۱، ۲، ۳ یا ۴ بود، ده‌تایی همان عدد را بگیر: ۳۴ می‌شود ۳۰. اگر ۶، ۷، ۸ یا ۹ بود، به ده‌تایی بعدی برو: ۳۸ می‌شود ۴۰. دلیل: یکان کوچک به ده‌تایی پایین نزدیک‌تر است و یکان بزرگ به ده‌تایی بالا. اگر یکان ۰ باشد، عدد خودش ده‌تایی است؛ اگر ۵ باشد، در نمودار نصف نشانه می‌کشیم.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱در یک نمودار تصویری هر ● برابر ۱۰ است. «●●●●●●» حدوداً چند است؟
۲هر ● برابر ۱۰ است. برای ۵۳ گل کدام را می‌کشیم؟
۳هر ● برابر ۱۰ و هر ◐ برابر ۵ است. «●●●◐» چند است؟
۴عدد تقریبی ۷۶ با نزدیک‌ترین ده‌تایی کدام است؟
۵هر ● برابر ۱۰ است. ردیف اول «●●●●●●●» و ردیف دوم «●●●●» است. ردیف اول حدوداً چند تا بیشتر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

تعداد کتاب‌هایی که چهار کلاس خوانده‌اند: کلاس الف ۲۸، کلاس ب ۵۱، کلاس ج ۴۳ و کلاس د ۷۰. هر ● برابر ۱۰ کتاب است. نمودار تصویری را بکش.

هر ● برابر ۱۰ و هر ◐ برابر ۵ است. در یک نمودار: شنبه «●●●◐»، یکشنبه «●●●●●●»، دوشنبه «●●◐». هر روز چند است؟ روی هم چند می‌شود؟

در یک مرغداری تخم‌مرغ‌ها را شمرده‌اند. هر ■ برابر ۱۰۰ تخم‌مرغ است. شنبه «■■■■»، یکشنبه «■■■» و دوشنبه «■». (الف) هر روز چند تخم‌مرغ است؟ (ب) روی هم چند تخم‌مرغ است؟

هر ● برابر ۱۰ است. برای نشان دادن ۹۰ چند ● لازم است؟ برای ۸۷ چطور؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«●●●●» را ۴ بطری خوانده است.

یادش رفته هر نشانه برابر ۱۰ است.

درست۱۰، ۲۰، ۳۰، ۴۰؛ یعنی حدود ۴۰ بطری.

اشتباهعدد تقریبی ۳۸ را ۳۰ نوشته و ۳ نشانه کشیده است.

فقط رقم یکان را حذف کرده است. ۳۸ به ۴۰ نزدیک‌تر است.

درستعدد تقریبی ۳۸ می‌شود ۴۰، پس ۴ نشانه.

اشتباه«●●◐» را ۳۰ خوانده است.

نصف نشانه را مثل یک نشانهٔ کامل حساب کرده است.

درست

فراتر از کتابشکلک‌ها و نمودارهای تصویریبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

روزنامه‌ها و کتاب‌های درسی گاهی برای نشان دادن عددهای بزرگ از نمودار تصویری استفاده می‌کنند. مثلاً هر آدمک یعنی ۱۰۰۰ نفر، یا هر درخت کوچک یعنی ۱۰۰ درخت. این نمودارها زود خوانده می‌شوند، چون ردیف‌های تصویر را می‌شود با یک نگاه با هم مقایسه کرد. اما یک نکته را فراموش نکن: نمودار تصویری عدد دقیق را نمی‌گوید. وقتی برای ۸۷ و ۹۰ هر دو ۹ نشانه می‌کشیم، فرقشان دیده نمی‌شود. برای همین، اگر عدد دقیق مهم باشد، بهتر است کنار نمودار تصویری یک جدول با عددهای دقیق هم بگذاری.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴انتخاب نمودار

این درس: صفحه‌های ۱۳۹ تا ۱۴۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. در یک نمودار ستونی، ستون «الف» ۶ خانهٔ رنگی دارد و ستون «ب» ۴ خانه. کدام بیشتر است؟ چند تا؟
  2. چند می‌شود؟

جواب: ۱) الف، ۲ تا بیشتر. ۲) ۷.

روز جمعهٔ مریم#

مریم کارهای روز جمعه‌اش را از ساعت ۹ صبح تا ۴ بعدازظهر یادداشت کرد:

  • از ۹ تا ۱۱ به مادربزرگش در باغچه کمک کرد.
  • از ۱۱ تا ۱۲ کتاب خواند.
  • از ۱۲ تا ۱ ناهار خورد.
  • از ۱ تا ۴ در پارک بود.

این کارها را به دو شکل نشان می‌دهیم.

شکل اول: نوار ساعت‌ها. هر خانه یک ساعت است. عدد بالای هر خانه، ساعتِ شروع آن است. خانه‌ها به ترتیب زمان، از چپ به راست، کنار هم‌اند:

۹ ۱۰ ۱۱ ۱۲ ۱ ۲ ۳
باغچه باغچه کتاب ناهار پارک پارک پارک

شکل دوم: نمودار ستونی. هر ■ یک ساعت است:

ساعت پارک ناهار باغچه کتاب
۳ ■
۲ ■ ■
۱ ■ ■ ■ ■

قبل از ادامه، حدس بزن: مریم بعد از کتاب خواندن چه کرد؟ از کدام شکل جواب را پیدا می‌کنی؟

از نوار ساعت‌ها. در نوار، کارها به ترتیب آمده‌اند: بعد از خانهٔ کتاب، خانهٔ ناهار است. پس مریم بعد از کتاب ناهار خورد. نمودار ستونی ترتیب را نشان نمی‌دهد. ستون‌ها را می‌شود به هر ترتیبی کنار هم چید. اینجا ستون پارک اول آمده، اما پارک آخرین کار مریم بود.

هر نمودار برای یک کار#

مثال ۱. مریم بیشتر وقتش را صرف چه کاری کرد؟

اول تخمین بزن: در نوار، «پارک» زیاد دیده می‌شود.

حالا نمودار ستونی را ببین. ستون پارک از همه بلندتر است: ۳ ساعت. با حدسمان می‌خواند؟ بله. از نوار هم می‌شود جواب را پیدا کرد. اما باید خانه‌های هر کار را جداجدا بشمری. در نمودار ستونی، با یک نگاه مقایسه می‌کنی.

مثال ۲. مریم روی هم چند ساعت را یادداشت کرد؟ در نوار، خانه‌ها را بشمار: ۷ خانه. راه دوم: در نمودار، ستون‌ها را جمع کن: . اینجا نوار سریع‌تر است، چون فقط یک ردیف خانه را می‌شماری.

🧠 ترفند: مجموع ستون‌های نمودار ستونی باید با تعداد خانه‌های نوار یکی باشد. اینجا هر دو ۷ است. دلیل: هر دو شکل همان ساعت‌ها را نشان می‌دهند، فقط به ترتیب دیگری. شرط: در هر دو شکل، هر خانه یک ساعت باشد.

کدام را انتخاب کنیم؟#

اگر می‌خواهی بدانی… بهتر است از این استفاده کنی
چه چیزی اول آمد و چه چیزی بعد نوار به ترتیب زمان
کدام بیشتر است و کدام کمتر نمودار ستونی
عددها بزرگ‌اند، مثل ۴۰ یا ۷۰ نمودار تصویری
عدد دقیق هر چیز جدول

یک آزمایش با صفحهٔ چرخنده#

نیما یک صفحهٔ چرخنده را ۱۰ بار چرخاند. رنگ‌ها به ترتیب این‌ها آمدند:

قرمز، آبی، آبی، سبز، آبی، قرمز، آبی، سبز، آبی، قرمز

این فهرست، ترتیب را نشان می‌دهد. مثلاً بار اول قرمز آمد و بار دوم آبی. اما سخت است بفهمیم کدام رنگ بیشتر آمده. پس رنگ‌ها را می‌شماریم و نمودار ستونی می‌کشیم:

تعداد قرمز آبی سبز
۵ ■
۴ ■
۳ ■ ■
۲ ■ ■ ■
۱ ■ ■ ■

حالا با یک نگاه می‌بینی آبی بیشتر از بقیه آمده است: ۵ بار.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام سؤال را از «نوار ساعت‌ها»ی مریم راحت‌تر جواب می‌دهی تا از نمودار ستونی؟
۲در نوار ساعت‌های مریم، چند خانه «پارک» است؟
۳تعداد گلدان‌های چهار کلاس ۴۰، ۷۰، ۵۰ و ۶۰ است. کدام نمودار برای این عددها کوتاه‌تر و راحت‌تر است؟
۴می‌خواهی با یک نگاه بفهمی در یک سرشماری کدام رنگ بیشترین طرفدار را دارد. کدام بهتر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

رضا از ساعت ۴ تا ۸ عصر این کارها را کرد: از ۴ تا ۵ مشق نوشت، از ۵ تا ۷ فوتبال بازی کرد، از ۷ تا ۸ کتاب خواند. (الف) نوار ساعت‌ها را بکش. (ب) نمودار ستونی را بکش. (پ) کدام کار بیشتر طول کشید؟ (ث) رضا قبل از فوتبال چه کرد؟

یک صفحهٔ چرخنده ۸ بار چرخید و این رنگ‌ها به ترتیب آمدند: سبز، زرد، سبز، سبز، قرمز، زرد، سبز، زرد. تعداد هر رنگ را بشمار و بگو کدام رنگ بیشتر آمده است. بار پنجم چه رنگی آمد؟

برای هر سؤال بگو کدام شکل بهتر است: جدول، نوار به ترتیب زمان، نمودار ستونی یا نمودار تصویری. (الف) کدام کلاس بیشترین گل را کاشت؟ (ب) کتاب‌های چهار کتابخانه که ۳۰۰، ۵۰۰، ۲۰۰ و ۴۰۰ تاست. (پ) امروز اول زنگ ریاضی بود یا زنگ ورزش؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهاز روی نمودار ستونی گفته: «مریم اول به پارک رفت، چون ستونش اول است.»

نمودار ستونی ترتیب زمان را نشان نمی‌دهد. ستون‌ها را می‌شود به هر ترتیبی چید.

درستترتیب را از نوار ساعت‌ها بخوان: اول باغچه، بعد کتاب.

اشتباهبرای ۳، ۵ و ۲ نمودار تصویری با «هر نشانه = ۱۰» کشیده و هیچ نشانه‌ای نتوانسته بکشد.

نمودار تصویری با نشانهٔ ده‌تایی برای عددهای بزرگ است.

درستبرای عددهای کوچک، نمودار ستونی با یک خانه برای هر یک بکش.

اشتباهدر نوار ساعت‌ها، برای پارک یک خانهٔ بزرگ کشیده و برای کتاب یک خانهٔ کوچک.

در نوار، هر خانه باید یک ساعت باشد و همهٔ خانه‌ها هم‌اندازه.

درستپارک ۳ ساعت بود، پس ۳ خانهٔ هم‌اندازه.

فراتر از کتابنوار زمان در ویدیو و موسیقیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

وقتی یک ویدیو را روی گوشی می‌بینی، پایین صفحه یک نوار هست. این نوار زمان ویدیو را به ترتیب نشان می‌دهد: اول، وسط و آخر. درست مثل نوار ساعت‌های مریم. برنامه‌هایی که با آن‌ها فیلم یا موسیقی می‌سازند هم نوارهای زمانی دارند. هر تکه صدا یا تصویر، جای خودش را روی نوار دارد. اما وقتی می‌خواهند بگویند کدام آهنگ بیشتر شنیده شده، از نمودار ستونی استفاده می‌کنند. هر سؤال، نمودار مناسب خودش را می‌خواهد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۸

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

چرا در چوب‌خط پنجمی را کج می‌کشیم؟

تا خط‌ها دسته‌های ۵تایی بسازند. بعد پنج‌تا پنج‌تا می‌شماری، که خیلی سریع‌تر از شمردن یکی‌یکی است و کمتر اشتباه می‌شود.

فرق نمودار ستونی و نمودار تصویری چیست؟

در نمودار ستونی هر خانه معمولاً یک تاست و عدد دقیق را نشان می‌دهد. در نمودار تصویری هر نشانه چند تاست، مثلاً ۱۰ تا، و تعداد تقریبی را نشان می‌دهد. نمودار تصویری برای عددهای بزرگ کوتاه‌تر است.

۴۵ را چطور در نمودار تصویری نشان بدهم؟

اگر هر نشانه ۱۰ است، چهار نشانهٔ کامل (۴۰) و نصف یک نشانه (۵) بکش: ●●●●◐. برای عددهایی مثل ۴۲ یا ۴۸ اول عدد تقریبی را با نزدیک‌ترین ده‌تایی پیدا کن.

از کجا بفهمم کدام نمودار را بکشم؟

از سؤال بپرس. اگر سؤال دربارهٔ ترتیب است، نوار به ترتیب زمان. اگر دربارهٔ بیشترین و کمترین است، نمودار ستونی. اگر عددها بزرگ‌اند، نمودار تصویری. اگر عدد دقیق لازم است، جدول.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی دوم: فصل ۱، عدد و رقم، فصل ۲، جمع و تفریق اعداد دو رقمی، فصل ۳، اشکال هندسی، فصل ۴، عددهای سه رقمی، فصل ۵، اندازه‌گیری، فصل ۶، جمع و تفریق اعداد سه رقمی، فصل ۷، کسر و احتمال