آموزش ریاضی دوم · فصل ۶

جمع و تفریق اعداد سه رقمی، به زبان ساده

در این فصل عددهای سه‌رقمی را با هم مقایسه می‌کنی: اول صدگان، بعد دهگان، بعد یکان. بعد یاد می‌گیری عددهای سه‌رقمی را تکه‌تکه جمع و تفریق کنی. آخر سر جمع و تفریق را در جدول ارزش مکانی انجام می‌دهی: وقتی یکی‌ها یا ده‌تایی‌ها زیاد شدند، یک دسته می‌سازی، و وقتی کم آمدند، یک دسته را باز می‌کنی.

صفحه‌های ۹۱ تا ۱۰۸ کتاب۴ درس۳۳ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی دو عدد سه‌رقمی را مقایسه کنی و علامت ، یا را درست بگذاری.
  • می‌توانی عددهای سه‌رقمی را تکه‌تکه جمع و تفریق کنی و مسئلهٔ دو مرحله‌ای حل کنی.
  • می‌توانی در جدول ارزش مکانی جمع کنی و یک دستهٔ ده‌تایی یا صدتایی را به ستون بعد ببری.
  • می‌توانی در جدول ارزش مکانی تفریق کنی، حتی وقتی باید یک دسته را باز کنی یا عدد صفر دارد.

پیش‌نیاز: عددهای سه‌رقمی، دسته‌های صدتایی، ده‌تایی و یکی، و جمع و تفریق عددهای دورقمی.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (دوم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی دوم کدام درس است؟

درس ۱مقایسهٔ اعداد

این درس: صفحه‌های ۹۲ تا ۹۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از قبل. اول خودت جواب بده.

  1. کدام بیشتر است: ۴۸ یا ۸۴؟
  2. در عدد ۵۳۶، رقم ۵ چند دستهٔ صدتایی را نشان می‌دهد؟

جواب: ۱) ۸۴ بیشتر است، چون ۸ دستهٔ ده‌تایی دارد و ۴۸ فقط ۴ دسته. ۲) ۵ دستهٔ صدتایی، یعنی ۵۰۰.

دو جعبهٔ مهره#

دو جعبه مهره داریم. در جعبهٔ نارنجی ۳۱۵ مهره هست. در جعبهٔ سبز ۲۹۸ مهره. مهره‌ها را دسته کرده‌ایم: صدتایی، ده‌تایی و یکی.

جعبه صدگان دهگان یکان
نارنجی ۳ ۱ ۵
سبز ۲ ۹ ۸

قبل از ادامه، حدس بزن: کدام جعبه مهرهٔ بیشتری دارد؟ رقم‌های ۲۹۸ بزرگ‌ترند. آیا این کافی است؟

جعبهٔ نارنجی بیشتر دارد. ببین چرا: جعبهٔ نارنجی ۳ دستهٔ صدتایی دارد و جعبهٔ سبز فقط ۲ دسته. یک دستهٔ صدتایی از همهٔ ده‌تایی‌ها و یکی‌های جعبهٔ سبز بیشتر است. چون ۹۸ از ۱۰۰ کمتر است.

پس می‌نویسیم:

دهانهٔ علامت همیشه به طرف عدد بزرگ‌تر باز است.

قانون مقایسه#

  1. اول صدگان را مقایسه کن. هر کدام بیشتر بود، آن عدد بزرگ‌تر است. دیگر به دهگان و یکان نگاه نکن.
  2. اگر صدگان‌ها برابر بودند، دهگان را مقایسه کن.
  3. اگر دهگان‌ها هم برابر بودند، یکان را مقایسه کن.

مثال ۱. ۴۷۲ و ۴۳۷. صدگان هر دو ۴ است. برابرند. حالا دهگان: ۷ و ۳. هفت بیشتر است. پس .

مثال ۲. ۵۰۸ و ۵۸۰. صدگان هر دو ۵ است. دهگان: ۰ و ۸. صفر کمتر است. پس . یکانِ ۵۰۸ یعنی ۸ مهم نیست، چون کار در دهگان تمام شد.

مثال ۳. ۱۰۴ و ۹۷. عدد اول سه رقم دارد و عدد دوم دو رقم. ۱۰۴ یک دستهٔ صدتایی دارد. ۹۷ هیچ دستهٔ صدتایی ندارد. پس .

روی محور#

روی محور، هر چه جلوتر بروی، عددها بزرگ‌تر می‌شوند.

۳۰۰ ۳۲۰ ۳۴۰ ۳۶۰ ۳۸۰ ۴۰۰
● ● ●

۳۶۰ از ۳۰۰ جلوتر است، پس بزرگ‌تر است. ۴۰۰ از ۳۶۰ هم جلوتر است.

مقایسهٔ دو حاصل#

کدام بیشتر است: یا ؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۶۰۰ و چیزی، و ۹۰۰ منهای چیزی. هر دو بین ۶۰۰ و ۹۰۰ هستند.

حالا دقیق: و . پس اولی بیشتر است. با حدسمان می‌خواند؟ بله، هر دو بین ۶۰۰ و ۹۰۰ هستند.

راه دوم: قسمت‌های مساوی را کنار بگذار. کدام بیشتر است: یا ؟ هر دو طرف ۳۰۰ دارند. پس ۳۰۰ را از هر دو طرف کنار بگذار. می‌ماند و ، یعنی ۶۴ و ۵۹. پس طرف اول بیشتر است. این راه سریع‌تر است، چون عدد بزرگ را اصلاً حساب نکردی.

🧠 ترفند: هر عدد سه‌رقمی از هر عدد دورقمی بزرگ‌تر است. دلیل: کوچک‌ترین عدد سه‌رقمی ۱۰۰ است و بزرگ‌ترین عدد دورقمی ۹۹.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام علامت درست است؟
۲کدام عدد از همه بزرگ‌تر است؟
۳برای ۷۰۵ و ۷۵۰ کدام درست است؟
۴حاصل کدام بیشتر است: یا ؟ حاصلِ بیشتر را بنویس.

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

علامت درست را بگذار: (الف) (ب) (پ)

این عددها را از کوچک به بزرگ بنویس: ۴۱۲، ۳۹۸، ۴۲۱، ۴۰۹

بدون اینکه کل جمع را حساب کنی، علامت درست را بگذار:

یک رقم پاک شده است: . چه رقم‌هایی می‌تواند جای بنشیند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه، چون ۹ و ۸ بزرگ‌اند.

به رقم‌های بزرگ نگاه کرده، نه به جای رقم‌ها. صدگان از همه مهم‌تر است.

درستصدگان: ۲ و ۳. پس .

اشتباه، چون ۲ از ۹ کمتر است.

از یکان شروع کرده است. مقایسه از صدگان شروع می‌شود، بعد دهگان.

درستصدگان برابر است. دهگان: ۷ بیشتر از ۳. پس .

اشتباه نوشته، چون فکر کرده دهانهٔ علامت به عدد کوچک باز است.

دهانهٔ علامت همیشه به طرف عدد بزرگ‌تر باز است.

درست

فراتر از کتابکامپیوتر هم همین‌طور مقایسه می‌کندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

وقتی در یک بازی، امتیازها از بیشتر به کمتر مرتب می‌شوند، کامپیوتر عددها را دوبه‌دو مقایسه می‌کند. یک راه ساده برای این کار شبیه کار توست: اول تعداد رقم‌ها را نگاه کن. بعد از رقم سمت چپ شروع کن و رقم‌به‌رقم جلو برو. هر جا دو رقم فرق کردند، کار تمام است. فرهنگ لغت هم همین‌طور مرتب شده است. اول حرف اول کلمه‌ها را مقایسه می‌کنند. اگر یکی بود، حرف دوم را. رباتی که بسته‌ها را بر اساس وزن مرتب می‌کند هم وزن‌ها را دوبه‌دو مقایسه می‌کند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲جمع و تفریق عددهای سه رقمی

این درس: صفحه‌های ۹۵ تا ۹۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. چند می‌شود؟
  2. چند می‌شود؟

جواب: ۱) ۴ ده‌تایی و ۳ ده‌تایی می‌شود ۷ ده‌تایی، یعنی ۷۰. ۲) ۳ صدتایی و ۲ صدتایی می‌شود ۵ صدتایی، یعنی ۵۰۰.

اول صدتایی، بعد ده‌تایی، بعد یکی#

کتابخانهٔ کلاس ۲۳۱ کتاب دارد. مدرسه ۱۴۶ کتاب دیگر به آن می‌دهد. حالا چند کتاب دارد؟

کتاب‌ها را مثل دسته‌ها ببین:

صدتایی ده‌تایی یکی
کتاب‌های کلاس ۲ ۳ ۱
کتاب‌های تازه ۱ ۴ ۶

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۲۳۱ نزدیک ۲۰۰ است و ۱۴۶ نزدیک ۱۰۰. پس حدود ۳۰۰ و کمی بیشتر.

حالا کتاب‌های تازه را تکه‌تکه اضافه می‌کنیم:

  • اول ۱ دستهٔ صدتایی:
  • بعد ۴ دستهٔ ده‌تایی:
  • آخر ۶ تا یکی:

کتابخانه ۳۷۷ کتاب دارد. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۳۷۷ کمی بیشتر از ۳۰۰ است.

راه دوم. هر جا را با هم‌جنس خودش جمع کن: صدتایی با صدتایی، ده‌تایی با ده‌تایی، یکی با یکی.

روی هم . هر دو راه یک جواب دارند. راه اول برای حساب در ذهن راحت‌تر است. راه دوم وقتی کاغذ داری مرتب‌تر است.

تفریق هم تکه‌تکه#

در یک انبار ۵۸۶ سیب هست. ۲۴۳ سیب را بردند. چند سیب مانده؟

  • اول ۲ دستهٔ صدتایی کم کن:
  • بعد ۴ دستهٔ ده‌تایی:
  • آخر ۳ تا یکی:

پس ۳۴۳ سیب مانده است.

جدول ده‌تایی‌ها#

این تکه از یک جدول بزرگ است. در هر ردیف، عددها ده‌تا ده‌تا جلو می‌روند.

۲۱۰ ۲۲۰ ۲۳۰ ۲۴۰ ۲۵۰ ۲۶۰
۳۱۰ ۳۲۰ ۳۳۰ ۳۴۰ ۳۵۰ ۳۶۰
۴۱۰ ۴۲۰ ۴۳۰ ۴۴۰ ۴۵۰ ۴۶۰
  • یک خانه به جلو یعنی ۱۰ تا بیشتر.
  • یک ردیف پایین یعنی ۱۰۰ تا بیشتر.

مثال. . از ۲۳۰ شروع کن. ۲۰۰ یعنی دو ردیف پایین: ۴۳۰. ۱۰ یعنی یک خانه جلو: ۴۴۰. برای تفریق، رو به عقب و رو به بالا برو.

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر به ۴۵۰ عدد ۳۰۰ را اضافه کنیم، رقم دهگان عوض می‌شود؟

نه. فقط سه ردیف پایین می‌رویم و به ۷۵۰ می‌رسیم. دهگان همان ۵ می‌ماند. فقط صدگان از ۴ به ۷ رسید.

مسئلهٔ دو مرحله‌ای#

یک بستهٔ کاغذ رنگی ۴۸۷ برگ دارد. مینا هفتهٔ اول ۱۲۳ برگ و هفتهٔ دوم ۲۴۲ برگ برداشت. چند برگ مانده است؟

  1. اول ببین روی هم چند برگ برداشته: .
  2. حالا از کل کم کن: .

پس ۱۲۲ برگ مانده است. مسئلهٔ بزرگ را به دو مسئلهٔ کوچک تبدیل کردیم.

🧠 ترفند: وقتی فقط صدتایی اضافه می‌کنی، فقط رقم صدگان عوض می‌شود (تا وقتی جوابش سه‌رقمی بماند). دلیل: ده‌تایی‌ها و یکی‌ها دست نخورده‌اند. .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل را پیدا کن:
۲حاصل را پیدا کن:
۳در جدول ده‌تایی‌ها از ۳۴۰ شروع کردیم. دو ردیف پایین رفتیم و یک خانه جلو. به چه عددی رسیدیم؟
۴ساره ۱۲۵ برچسب داشت. دوستش ۲۳۰ برچسب به او داد. حالا ساره چند برچسب دارد؟
۵یک گلدان‌فروش ۳۶۸ گلدان داشت. صبح ۱۲۰ و عصر ۲۰۴ گلدان فروخت. چند گلدان مانده است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل را تکه‌تکه پیدا کن:

حاصل را پیدا کن:

طناب زرد ۲۵۳ سانتی‌متر است. طناب قرمز ۱۲۴ سانتی‌متر از آن بلندتر است. طناب قرمز چند سانتی‌متر است؟

در یک باغ ۲۴۰ درخت سیب و ۱۳۰ درخت گلابی هست. باغبان ۱۲۰ درخت را برای هرس علامت زد. چند درخت علامت ندارد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

۴ را با ۲ جمع کرده، انگار ۴ ده‌تایی است. اما ۴ در ۴۰۰ یعنی ۴ صدتایی.

درست

اشتباه

۳۰۰ را مثل ۳۰ اضافه کرده است. صدتایی را باید به صدگان اضافه کرد.

درست

اشتباهدر مسئلهٔ کاغذ رنگی، فقط را نوشته و تمام کرده است.

مسئله دو مرحله دارد. برگ‌های هفتهٔ دوم هم برداشته شده‌اند.

درست و بعد .

فراتر از کتابکیلومترشمار ماشینبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

جلوی رانندهٔ بعضی ماشین‌های قدیمی، یک کیلومترشمار هست. چند چرخ کوچک کنار هم دارد و روی هر چرخ رقم‌های ۰ تا ۹ نوشته شده است. چرخ سمت راست یکی‌ها را نشان می‌دهد، چرخ کناری ده‌تایی‌ها را و چرخ بعدی صدتایی‌ها را. درست مثل جدول ارزش مکانی.

با هر کیلومتر راه، چرخ یکی‌ها یک رقم جلو می‌رود. وقتی از ۹ به ۰ برمی‌گردد، یک ده‌تایی کامل شده است. پس چرخ ده‌تایی‌ها را هم یک رقم جلو می‌برد. مثلاً ۲۹ می‌شود ۳۰. در درس بعد، همین «یک ده‌تایی کامل شد» را در جمع ستونی می‌بینی.

امروز بیشتر ماشین‌ها کیلومترشمار دیجیتال دارند. ولی فکرش همان است: هر رقم جای خودش را دارد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳جمع در جدول ارزش مکانی

این درس: صفحه‌های ۱۰۰ تا ۱۰۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. ۱۰ دستهٔ ده‌تایی با هم چه می‌سازند؟
  2. ۱۴ تا یکی، چند دستهٔ ده‌تایی و چند تا یکی است؟

جواب: ۱) یک دستهٔ صدتایی. ۲) یک دستهٔ ده‌تایی و ۴ تا یکی.

وقتی یکی‌ها زیاد می‌شوند#

مینا ۱۵۸ مهره دارد. ۱۲۶ مهرهٔ دیگر هم می‌گیرد. حالا چند مهره دارد؟

مهره‌ها را در جدول ارزش مکانی می‌گذاریم:

صدگان دهگان یکان
۱ ۵ ۸
+ ۱ ۲ ۶

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۱۵۸ نزدیک ۱۶۰ است و ۱۲۶ نزدیک ۱۳۰. پس حدود ۲۹۰.

ستون یکان: . چهارده تا یکی داریم. ده تا از آن‌ها یک دستهٔ ده‌تایی می‌سازند. پس ۴ را در یکان می‌نویسیم و یک دستهٔ ده‌تایی را به ستون دهگان می‌بریم. این را با یک ۱ کوچک بالای ستون دهگان نشان می‌دهیم.

چرا این کار درست است؟ ۱۴ تا یکی همان ۱ ده‌تایی و ۴ تا یکی است: . هیچ مهره‌ای کم یا زیاد نشد؛ فقط ده تا از آن‌ها را دسته کردیم. و چرا باید ببریم؟ چون در هر ستون فقط یک رقم جا دارد. ۱۴ در ستون یکان جا نمی‌شود.

ستون دهگان: .

ستون صدگان: .

صدگان دهگان یکان
۱
۱ ۵ ۸
+ ۱ ۲ ۶
۲ ۸ ۴

جواب: ۲۸۴ مهره. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۲۸۴ نزدیک ۲۹۰ است.

قبل از ادامه، حدس بزن: آن ۱ کوچک بالای دهگان، یک مهره است یا بیشتر؟

بیشتر. آن ۱ یعنی یک دستهٔ ده‌تایی، یعنی ۱۰ مهره. چون در ستون دهگان نوشته شده است.

وقتی ده‌تایی‌ها زیاد می‌شوند#

مثال ۱.

اول تخمین بزن: ۲۷۵ نزدیک ۲۸۰ است و ۱۴۳ نزدیک ۱۴۰. پس حدود ۴۲۰.

  • یکان: . هشت را می‌نویسیم.
  • دهگان: . یازده دستهٔ ده‌تایی داریم. ده تا از آن‌ها یک دستهٔ صدتایی می‌سازند. ۱ را در دهگان می‌نویسیم و یک صدتایی را به صدگان می‌بریم.
  • صدگان: .
صدگان دهگان یکان
۱
۲ ۷ ۵
+ ۱ ۴ ۳
۴ ۱ ۸

جواب: ۴۱۸. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۴۱۸ نزدیک ۴۲۰ است.

اینجا هم ۱۱ دستهٔ ده‌تایی همان ۱ صدتایی و ۱ ده‌تایی است. پس صدتایی بردن هم عدد را عوض نمی‌کند.

چرا از یکان شروع می‌کنیم؟#

چون دستهٔ تازه همیشه به ستونِ سمت چپ می‌رود: از یکان به دهگان، از دهگان به صدگان. اگر از صدگان شروع کنی، شاید بعد در یکان یک ده‌تایی تازه پیدا شود. آن وقت باید برگردی و جواب دهگان را پاک کنی. وقتی از یکان شروع می‌کنی، هر ۱ کوچک قبل از جمعِ ستونش آماده است.

مثال ۲. . اینجا هر دو ستون زیاد می‌شوند.

اول تخمین بزن: ۳۶۷ نزدیک ۴۰۰ است و ۲۵۸ نزدیک ۳۰۰. پس حدود ۷۰۰، اما کمی کمتر. چون هر دو عدد را بالا بردیم.

  • یکان: . ۵ را می‌نویسیم، ۱ به دهگان.
  • دهگان: . ۲ را می‌نویسیم، ۱ به صدگان.
  • صدگان: .

جواب: ۶۲۵. با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی کمتر از ۷۰۰ است.

راه دوم. همان جمع را تکه‌تکه کن: صدتایی‌ها ، ده‌تایی‌ها ، یکی‌ها . روی هم . جواب یکی است. جدول برای عددهای سخت مرتب‌تر است. تکه‌تکه برای حساب در ذهن خوب است.

بدون جدول#

وقتی کار را یاد گرفتی، جدول را نمی‌کشی. فقط عددها را زیر هم می‌نویسی. یکان زیر یکان، دهگان زیر دهگان. و ۱ کوچک را بالای ستون بعدی می‌گذاری.

🧠 ترفند: در جمع دو عدد، آنچه به ستون بعد می‌رود همیشه ۱ است، یا هیچ. دلیل: بیشترین جمع یک ستون است، که فقط یک دستهٔ ده‌تایی دارد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل را پیدا کن:
۲حاصل کدام است؟
۳حاصل را پیدا کن:
۴در جمع ، رقم ۱ کوچک بالای کدام ستون نوشته می‌شود؟
۵یک کتاب‌فروشی صبح ۱۸۶ مداد و عصر ۲۴۹ مداد فروخت. روی هم چند مداد فروخت؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

در جدول ارزش مکانی جمع کن:

حاصل را پیدا کن:

در یک مزرعه ۱۷۸ مرغ و ۲۶۵ اردک هست. روی هم چند پرنده هست؟ اول تخمین بزن.

یک رقم پاک شده است: . رقم پاک‌شده چیست؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

۱۴ را کامل در ستون یکان نوشته است. در هر ستون فقط یک رقم جا دارد.

درست۴ را در یکان بنویس و ۱ را به دهگان ببر: ۲۸۴.

اشتباه

۱ کوچک را به دهگان برده ولی آن را جمع نکرده است.

درستدهگان: . جواب ۲۸۴.

اشتباه را این‌طور زیر هم نوشته که ۳ زیر ۲ آمده و جواب ۵۶۵ شده.

عددها از چپ زیر هم آمده‌اند. یکان باید زیر یکان باشد.

درست۳۲ را زیر ۴۵ بنویس: ۲ زیر ۵ و ۳ زیر ۴. جواب ۲۷۷.

فراتر از کتابکامپیوتر هم «یکی می‌برد»برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

کامپیوتر هم جمع را ستون‌به‌ستون انجام می‌دهد. فرقش این است که با دو رقم کار می‌کند: صفر و یک. در عددهای ما، وقتی یک ستون به ده رسید، یکی به ستون بعد می‌رود. در کامپیوتر، وقتی یک ستون به دو برسد، یکی به ستون بعد می‌رود. داخل هر کامپیوتر و هر ماشین حساب، مدارهای کوچکی هست که فقط همین کار را می‌کنند: جمع یک ستون و بردن یکی. میلیون‌ها بار در هر ثانیه. همان کاری که تو با یک ۱ کوچک بالای ستون انجام می‌دهی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴تفریق در جدول ارزش مکانی

این درس: صفحه‌های ۱۰۳ تا ۱۰۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. اگر یک دستهٔ ده‌تایی را باز کنیم، چند تا یکی می‌شود؟
  2. اگر یک دستهٔ صدتایی را باز کنیم، چند دستهٔ ده‌تایی می‌شود؟

جواب: ۱) ۱۰ تا یکی. ۲) ۱۰ دستهٔ ده‌تایی.

وقتی یکی‌ها کم می‌آیند#

یک بسته ۴۵۲ کارت دارد. ۱۲۷ کارت را به کلاس دیگر می‌دهیم. چند کارت می‌ماند؟

صدگان دهگان یکان
۴ ۵ ۲
− ۱ ۲ ۷

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۴۵۲ نزدیک ۴۵۰ است و ۱۲۷ نزدیک ۱۳۰. پس حدود ۳۲۰.

ستون یکان: باید ۷ را از ۲ کم کنیم. ۲ کمتر از ۷ است. پس یک دستهٔ ده‌تایی را باز می‌کنیم. دهگان از ۵ به ۴ می‌رسد. یکان از ۲ به ۱۲ می‌رسد. حالا .

چرا باز کردن مجاز است؟ چون عدد عوض نمی‌شود. ۴ صدتایی و ۴ ده‌تایی و ۱۲ تا یکی هنوز همان ۴۵۲ کارت است: . فقط یک دسته را باز کردیم تا یکی‌ها برای برداشتن کافی باشند.

ستون دهگان: حالا ۴ داریم. .

ستون صدگان: .

صدگان دهگان یکان
بعد از باز کردن ۴ ۴ ۱۲
− ۱ ۲ ۷
جواب ۳ ۲ ۵

۳۲۵ کارت می‌ماند. با حدسمان می‌خواند؟ بله، نزدیک ۳۲۰ است.

وقتی ده‌تایی‌ها کم می‌آیند#

مثال ۱.

اول تخمین بزن: ۵۲۸ نزدیک ۵۳۰ است و ۱۶۳ نزدیک ۱۶۰. پس حدود ۳۷۰.

  • یکان: .
  • دهگان: باید ۶ را از ۲ کم کنیم. ۲ کم است. یک دستهٔ صدتایی را باز می‌کنیم. صدگان از ۵ به ۴ می‌رسد. دهگان از ۲ به ۱۲ می‌رسد. .
  • صدگان: .

جواب: ۳۶۵. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۳۶۵ نزدیک ۳۷۰ است.

اینجا هم عدد عوض نشد: ۴ صدتایی و ۱۲ ده‌تایی و ۸ تا یکی همان ۵۲۸ است ().

در تفریق هم از یکان شروع کن. چون اگر یکان کم بیاورد، از دهگان یک دسته برمی‌داری. اگر دهگان را قبلاً حساب کرده باشی، جوابش عوض می‌شود و باید برگردی.

وقتی دهگان صفر است#

قبل از ادامه، حدس بزن: در ، یکان صفر است و دهگان هم صفر. یک ده‌تایی را از کجا بیاوریم؟

باید اول یک صدتایی را باز کنیم. ببین:

  1. یک صدتایی را باز می‌کنیم: صدگان ۶ می‌شود و دهگان ۱۰.
  2. حالا یک ده‌تایی را باز می‌کنیم: دهگان ۹ می‌شود و یکان ۱۰.
  3. یکان: . دهگان: . صدگان: .
صدگان دهگان یکان
عدد اول ۷ ۰ ۰
بعد از باز کردن ۶ ۹ ۱۰
− ۲ ۴ ۸
جواب ۴ ۵ ۲

جواب: ۴۵۲.

راه دوم: از عدد کوچک رو به جلو بشمار. از ۲۴۸ تا ۷۰۰ چقدر راه است؟

روی هم . وقتی عدد بالا صفرهای زیادی دارد، این راه سریع‌تر است. چون باز کردنِ پشت سر هم لازم نیست.

بدون جدول#

وقتی یاد گرفتی، فقط عددها را زیر هم می‌نویسی. رقمی را که باز کردی خط می‌زنی و عدد تازه را بالایش می‌نویسی. مثلاً در : روی ۵ دهگان خط می‌کشی و بالایش ۴ می‌نویسی. کنار ۲ یکان یک ۱ کوچک می‌گذاری تا ۱۲ شود. بعد مثل جدول، از یکان شروع می‌کنی.

🧠 ترفند: جواب تفریق را با جمع وارسی کن: جواب را با عددی که کم کردی جمع کن. باید عدد اول به دست بیاید. دلیل: چیزی را که برداشتیم برمی‌گردانیم. .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل را پیدا کن:
۲حاصل کدام است؟
۳حاصل را پیدا کن:
۴در کجا باید باز کنیم؟
۵یک رول نوار ۳۱۵ سانتی‌متر است. ۱۸۷ سانتی‌متر از آن را بریدیم. چند سانتی‌متر مانده است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

در جدول ارزش مکانی کم کن:

حاصل را پیدا کن:

یک زرافهٔ بزرگ ۵۰۰ سانتی‌متر قد دارد و یک زرافهٔ کوچک ۱۷۸ سانتی‌متر. زرافهٔ کوچک چند سانتی‌متر از زرافهٔ بزرگ کوتاه‌تر است؟

در یک سالن ۴۲۰ صندلی هست. صبح ۱۷۵ نفر آمدند و نشستند. بعد ۱۲۸ نفر دیگر آمدند و نشستند. چند صندلی خالی مانده است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

در ستون یکان، ۲ را از ۵ کم کرده، چون کوچک را از بزرگ کم کردن راحت‌تر است. اما عدد بالا ۲ است و باید ۵ از آن کم شود.

درستیک ده‌تایی باز کن: . جواب ۴۲۷.

اشتباه

یک ده‌تایی باز کرده ولی دهگان را از ۵ به ۴ نرسانده است.

درستدهگان بعد از باز کردن ۴ است: . جواب ۳۲۵.

اشتباه

در یکان و دهگان ۱۰ گذاشته، ولی صدگان و دهگان را کم نکرده است.

درستصدگان ۶، دهگان ۹، یکان ۱۰. جواب ۴۵۲. وارسی: .

فراتر از کتابربات و راهِ ماندهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

یک ربات جاروبرقی می‌خواهد ۶۰۰ سانتی‌متر جلو برود. تا حالا ۲۳۵ سانتی‌متر رفته است. برنامهٔ چنین رباتی می‌تواند مدام یک تفریق انجام دهد: «چقدر مانده؟» . وقتی جواب به صفر رسید، ربات می‌ایستد. این کار را آن‌قدر سریع تکرار می‌کند که حرکتش نرم دیده می‌شود. بعضی آدم‌ها هم برای تفریق از عدد کوچک رو به جلو می‌شمارند، مثل «راه دوم» این درس. هر دو روش جواب یکسان دارند. هر کدام در جایی راحت‌تر است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۶

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

چرا در مقایسه از صدگان شروع می‌کنیم، نه از یکان؟

چون یک دستهٔ صدتایی از همهٔ ده‌تایی‌ها و یکی‌های عدد دیگر بیشتر است. ۳۰۰ از ۲۹۹ بیشتر است، با اینکه ۲۹۹ نُه‌های زیادی دارد. پس هر جا صدگان‌ها فرق داشتند، کار تمام است.

آن ۱ کوچکی که بالای ستون می‌نویسیم یعنی چه؟

یعنی یک دسته که از ستون قبل آمده است. اگر بالای دهگان باشد، یعنی یک دستهٔ ده‌تایی. اگر بالای صدگان باشد، یعنی یک دستهٔ صدتایی. آن را باید با رقم‌های همان ستون جمع کنی.

وقتی عدد بالا صفر دارد، مثل ⁦۷۰۰ − ۲۴۸⁩، چه کنم؟

اول یک صدتایی را باز کن تا دهگان ۱۰ شود. بعد یک ده‌تایی را باز کن تا یکان ۱۰ شود. یا از ۲۴۸ رو به جلو بشمار: تا ۲۵۰ دو تا، تا ۳۰۰ پنجاه تا، تا ۷۰۰ چهارصد تا. روی هم ۴۵۲.

از کجا بفهمم جوابم درست است؟

دو کار کن. قبل از حساب، تخمین بزن و بعد ببین جواب به تخمین نزدیک است یا نه. بعد از تفریق، جواب را با عددی که کم کردی جمع کن. باید عدد اول به دست بیاید.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی دوم: فصل ۱، عدد و رقم، فصل ۲، جمع و تفریق اعداد دو رقمی، فصل ۳، اشکال هندسی، فصل ۴، عددهای سه رقمی، فصل ۵، اندازه‌گیری، فصل ۷، کسر و احتمال، فصل ۸، آمار و نمودار