آموزش ریاضی دوم · فصل ۲

جمع و تفریق اعداد دو رقمی، به زبان ساده

در این فصل اول ده‌تایی‌ها را با هم جمع و از هم کم می‌کنی، روی محور ده‌تا ده‌تا. بعد جمع و تفریق‌های تا ۲۰ را با جمع‌های دوقلو، ده‌سازی و جدول جمع تند و درست انجام می‌دهی و حالت‌ها را منظم می‌نویسی. آخر سر دو عدد دو رقمی را با هم جمع و از هم کم می‌کنی: ستونی، روی محور و با جدول صدتایی. یاد می‌گیری جواب را تقریبی پیدا کنی و دقیقه‌ها را روی ساعت بخوانی.

صفحه‌های ۱۹ تا ۳۶ کتاب۳ درس۲۹ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی ده‌تایی‌ها را با هم جمع و از هم کم کنی و یک عدد دو رقمی را روی محور جا بدهی.
  • می‌توانی جمع و تفریق‌های تا ۲۰ را با جمع‌های دوقلو، ده‌سازی و فکر جمع پیدا کنی و همهٔ حالت‌ها را منظم بنویسی.
  • می‌توانی دو عدد دو رقمی را ستونی، روی محور و با جدول صدتایی جمع و تفریق کنی، حتی وقتی یکی‌ها از ۱۰ بیشتر می‌شوند.
  • می‌توانی جواب جمع و تفریق را با نزدیک‌ترین ده‌تایی تقریب بزنی و ساعت را با دقیقه بخوانی.

پیش‌نیاز: عدد دو رقمی، رقم یکان و رقم دهگان، جمع و تفریق تا ۲۰ و شمارش پنج‌تا پنج‌تا و ده‌تا ده‌تا از فصل ۱.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (دوم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی دوم کدام درس است؟

درس ۱جمع و تفریق ده‌تایی

این درس: صفحه‌های ۲۰ تا ۲۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از فصل ۱. اول خودت جواب بده، بعد جواب را ببین.

  1. ۵۰ چند دستهٔ ده‌تایی است؟
  2. چند می‌شود؟

جواب: ۱) ۵ دستهٔ ده‌تایی. ۲) ۸.

ده‌تایی‌ها را مثل یکی‌ها جمع کن#

در فروشگاه مدرسه، مدادها در بسته‌های ده‌تایی است. خانم ناظم ۶ بسته از قفسه برمی‌دارد. ۲ بستهٔ دیگر هم از انبار می‌آورد. حالا چند مداد دارد؟

هر 🟦 یک بستهٔ ده‌تایی است:

از قفسه از انبار
🟦🟦🟦🟦🟦🟦 🟦🟦
۶ ده‌تایی ۲ ده‌تایی

۶ بسته و ۲ بسته می‌شود ۸ بسته. ۸ ده‌تایی یعنی ۸۰. پس:

ببین چقدر شبیه است. فقط این بار به جای یکی‌ها، ده‌تایی‌ها را جمع کردیم.

یکی‌ها ده‌تایی‌ها

تفریق ده‌تایی#

کلاس ۷ بستهٔ ده‌تایی برچسب دارد، یعنی ۷۰ برچسب. ۳ بسته را به کلاس کناری می‌دهند. ۷ بسته منهای ۳ بسته می‌شود ۴ بسته. پس .

ستونی نوشتن#

جمع و تفریق را می‌شود زیر هم هم نوشت. یکی‌ها زیر یکی‌ها و ده‌تایی‌ها زیر ده‌تایی‌ها:

روی محور، ده‌تا ده‌تا#

این محور فقط ده‌تایی‌ها را نشان می‌دهد. برای روی ۱۰ بایست و ۴ بار ده‌تا جلو برو:

۱۰ ۲۰ ۳۰ ۴۰ ۵۰
شروع +۱۰ +۱۰ +۱۰ +۱۰

به ۵۰ رسیدی: . برای تفریق، رو به عقب می‌روی. : از ۹۰ سه بار ده‌تا عقب: ۸۰، ۷۰، ۶۰.

یک عدد دو رقمی روی محور#

عدد ۲۸ کجای محور است؟ ۲۸ یعنی ۲ ده‌تایی و ۸ یکی. پس بعد از ۲۰ است و قبل از ۳۰. بین ۲۰ و ۳۰، ده قدم کوچک هست. ۲۸ هشت قدم بعد از ۲۰ است، یعنی دو قدم مانده به ۳۰:

۲۵ ۲۶ ۲۷ ۲۸ ۲۹ ۳۰
⬆

قبل از ادامه، حدس بزن: ۴۳ به ۴۰ نزدیک‌تر است یا به ۵۰؟

۴۳ سه قدم بعد از ۴۰ است. تا ۵۰ هفت قدم فاصله دارد. پس ۴۳ به ۴۰ نزدیک‌تر است. در درس ۳ از همین برای تخمین زدن کمک می‌گیریم.

مثال‌ها#

مثال ۱. چند می‌شود؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۵۰ و ۵۰ می‌شود ۱۰۰. ۴۰ کمی کمتر از ۵۰ است. پس جواب کمی کمتر از ۱۰۰ است.

  1. ۵۰ یعنی ۵ ده‌تایی و ۴۰ یعنی ۴ ده‌تایی.
  2. ۵ ده‌تایی و ۴ ده‌تایی می‌شود ۹ ده‌تایی.
  3. پس .

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۹۰ کمی کمتر از ۱۰۰ است.

راه دوم: روی محور از ۵۰ چهار بار ده‌تا جلو برو: ۶۰، ۷۰، ۸۰، ۹۰. جواب همان است. ولی راه اول تندتر است، چون فقط را حساب می‌کنی.

مثال ۲. یک کتاب قصه ۹۰ صفحه دارد. نازنین ۶۰ صفحه‌اش را خوانده است. چند صفحه مانده؟

یک نوار بکش. کل نوار ۹۰ صفحه است. یک تکه خوانده شده و یک تکه مانده است:

خوانده مانده
۶۰ ؟
  1. مانده = کل منهای خوانده: .
  2. ۹ ده‌تایی منهای ۶ ده‌تایی می‌شود ۳ ده‌تایی.
  3. پس ۳۰ صفحه مانده است.

🧠 ترفند: وقتی هر دو عدد ده‌تایی کامل‌اند (یکانشان صفر است)، فقط رقم‌های دهگان را جمع یا تفریق کن و یک صفر کنارش بگذار: ، چون ، می‌شود ۹۰. دلیل: ۵ ده‌تایی و ۴ ده‌تایی، ۹ ده‌تایی است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ چند می‌شود؟
۲ چند می‌شود؟
۳عدد ۳۷ روی محور بین کدام دو ده‌تایی است؟
۴رامین ۴ بستهٔ ده‌تایی مداد دارد. ۵ بستهٔ ده‌تایی دیگر می‌خرد. روی هم چند مداد دارد؟
۵۶۲ به کدام ده‌تایی نزدیک‌تر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل‌ها را بنویس: و

جای خالی را پیدا کن:

یک باغبان ۸۰ نهال داشت. ۵۰ نهال را کاشت. چند نهال برایش ماند؟ با نوار نشان بده.

عددهای ۱۸، ۴۵ و ۷۲ را روی محوری که ده‌تا ده‌تا شماره خورده جا بده. هر کدام بین کدام دو ده‌تایی است و به کدام نزدیک‌تر است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

۴ و ۳ را درست جمع کرد، ولی یادش رفت که این‌ها ده‌تایی‌اند. ۷ ده‌تایی یعنی ۷۰.

درست

اشتباهبرای روی محور گفت: «۲۰، ۳۰، ۴۰، ۵۰»، پس جواب ۵۰.

خود ۲۰ را هم یکی از پرش‌ها شمرد. ۲۰ جای شروع است.

درستاز ۲۰ چهار پرش ده‌تایی: ۳۰، ۴۰، ۵۰، ۶۰. پس جواب ۶۰.

اشتباه۲۸ را روی محور بین ۱۰ و ۲۰ گذاشت.

۲۸ دو ده‌تایی دارد، پس از ۲۰ بیشتر است.

درست۲۸ بین ۲۰ و ۳۰ است، دو قدم مانده به ۳۰.

فراتر از کتابده‌تایی‌های رومیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

مردم روم قدیم عددها را با حرف می‌نوشتند. برای یک، یک خط می‌کشیدند: I. برای ده، علامت X را داشتند. پس بیست را XX می‌نوشتند و سی را XXX. یعنی آن‌ها هم ده‌تایی‌ها را کنار هم می‌گذاشتند و می‌شمردند، درست مثل بسته‌های ده‌تایی تو. ولی نوشتن عددهای بزرگ با این روش طول می‌کشید و جمع کردنش سخت بود. روش ما که با جای رقم کار می‌کند، خیلی کوتاه‌تر است: به جای XXXX فقط می‌نویسیم ۴۰. هنوز هم روی بعضی ساعت‌های قدیمی و در شمارهٔ فصل‌های بعضی کتاب‌ها عددهای رومی را می‌بینی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲جمع و تفریق

این درس: صفحه‌های ۲۳ تا ۲۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از فصل ۱. اول خودت جواب بده، بعد جواب را ببین.

  1. چند می‌شود؟
  2. چند می‌شود؟

جواب: ۱) ۱۰. ۲) ۱۵.

جمع‌های دوقلو#

وقتی دو عدد یک جمع مثل هم باشند، به آن جمع دوقلو می‌گوییم. مثل دو دست: ۵ انگشت و ۵ انگشت می‌شود ۱۰. این جمع‌ها را بهتر است از بر باشی:

جمع دوقلو حاصل جمع دوقلو حاصل
۲ ۱۲
۴ ۱۴
۶ ۱۶
۸ ۱۸
۱۰ ۲۰

با دوقلوها جمع‌های نزدیک را هم پیدا می‌کنی. را ببین. ۸ یکی بیشتر از ۷ است. پس همان است و یکی بیشتر: .

ده‌سازی#

پری ۹ مهره در یک قوطی دارد. قوطی جای ۱۰ مهره دارد. ۵ مهرهٔ دیگر هم در دستش است. هر 🔴 یک مهره است و ⬜ یعنی جای خالی:

🔴 🔴 🔴 🔴 🔴
🔴 🔴 🔴 🔴 ⬜

و در دستش: 🔵🔵🔵🔵🔵

یکی از مهره‌های دستش را در جای خالی می‌گذارد. حالا قوطی پر است: ۱۰ مهره. در دستش ۴ مهره مانده است. پس:

به این کار ده‌سازی می‌گوییم: یک عدد را به ۱۰ می‌رسانیم، چون جمع با ۱۰ آسان است.

قبل از ادامه، حدس بزن: و برابرند؟

بله، هر دو ۱۵ می‌شوند. از ۶ یکی برداشتیم و به ۹ دادیم. چیزی کم یا زیاد نشد، فقط جابه‌جا شد.

تفریق با فکر جمع#

برای بپرس: «۸ و چند می‌شود ۱۵؟» از ۸ تا ۱۰، ۲ قدم است. از ۱۰ تا ۱۵، ۵ قدم. روی هم ۷ قدم:

۸ ۱۰ ۱۵
شروع +۲ +۵

پس . برای وارسی جمع کن: . درست است.

جدول جمع#

در جدول جمع، عدد ردیف را با عدد ستون جمع می‌کنی و در خانهٔ وسط می‌نویسی:

+ ۵ ۶ ۷ ۸ ۹
۵ ۱۰ ۱۱ ۱۲ ۱۳ ۱۴
۶ ۱۱ ۱۲ ۱۳ ۱۴ ۱۵
۷ ۱۲ ۱۳ ۱۴ ۱۵ ۱۶
۸ ۱۳ ۱۴ ۱۵ ۱۶ ۱۷
۹ ۱۴ ۱۵ ۱۶ ۱۷ ۱۸

خانه‌هایی که کج از گوشهٔ بالا تا گوشهٔ پایین می‌روند (۱۰، ۱۲، ۱۴، ۱۶، ۱۸)، جمع‌های دوقلو هستند. خانهٔ ردیف ۷ و ستون ۹ با خانهٔ ردیف ۹ و ستون ۷ یکی است: ۱۶. چون و برابرند.

جدول تفریق هم همین‌طور است، فقط این بار عدد ستون را از عدد ردیف کم می‌کنی:

− ۳ ۴ ۵ ۶
۱۲ ۹ ۸ ۷ ۶
۱۳ ۱۰ ۹ ۸ ۷

خانهٔ ردیف ۱۳ و ستون ۵ یعنی . در هر ردیف، هر چه به راست می‌روی جواب یکی کمتر می‌شود، چون هر بار یکی بیشتر کم می‌کنی.

حالت‌ها را منظم بنویس#

همهٔ عددهای دو رقمی را بنویس که رقم دهگانشان ۳ یا ۸ است و رقم یکانشان ۱ یا ۶. اگر بی‌نظم بنویسی، ممکن است یکی جا بیفتد. پس اول دهگان را ثابت نگه دار:

رقم دهگان رقم یکان ۱ رقم یکان ۶
۳ ۳۱ ۳۶
۸ ۸۱ ۸۶

پس ۴ عدد می‌شود: ۳۱، ۳۶، ۸۱، ۸۶.

مثال‌ها#

مثال ۱. را با ده‌سازی حساب کن.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۹ تقریباً ۱۰ است و ۱۰ و ۵ می‌شود ۱۵. پس کمی کمتر از ۱۵.

  1. ۹ تا ۱۰ یکی کم دارد.
  2. یکی از ۵ برمی‌داریم: ۴ می‌ماند.
  3. .

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۱۴ یکی کمتر از ۱۵ است.

مثال ۲. چند می‌شود؟

  1. ۷ یکی کمتر از ۸ است. پس از دوقلوی کمک بگیر.
  2. ۸ یکی بیشتر از ۷ است: .

راه دوم: ده‌سازی. ۸ تا ۱۰، ۲ کم دارد. ۲ را از ۷ بردار: ۵ می‌ماند. . هر دو راه ۱۵ می‌دهد. اگر دوقلوها را از بر باشی، راه اول تندتر است، چون فقط یکی اضافه می‌کنی.

مثال ۳. رها ۱۶ تمبر دارد. ۹ تا گرد است و بقیه چهارگوش. چند تمبر چهارگوش است؟

گرد چهارگوش
۹ ؟

کل نوار ۱۶ است. بپرس: «۹ و چند می‌شود ۱۶؟» از ۹ تا ۱۰، یک قدم. از ۱۰ تا ۱۶، شش قدم. روی هم ۷. پس تمبر چهارگوش است.

🧠 ترفند: اگر دو عدد فقط یکی با هم فرق دارند، کوچک‌تر را دوقلو کن و یکی اضافه کن: . دلیل: ۶ درست یکی بیشتر از ۵ است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱جمع دوقلوی چند می‌شود؟
۲برای با ده‌سازی، کدام درست است؟
۳ چند می‌شود؟ (بپرس: ۷ و چند می‌شود ۱۳؟)
۴همهٔ عددهای دو رقمی که رقم دهگانشان ۲ یا ۵ و رقم یکانشان ۴ یا ۹ است، چند تا هستند؟
۵ با کدام جمع دوقلو آسان می‌شود؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

را با ده‌سازی حساب کن.

را با فکر جمع حساب کن: ۹ و چند می‌شود ۱۶؟

حاصل و را بنویس. بعد با کمک آن‌ها و را پیدا کن.

یک کیسه ۱۷ تیله دارد: ۸ تیلهٔ آبی و بقیه سبز. چند تیلهٔ سبز در کیسه است؟ با نوار نشان بده.

همهٔ عددهای دو رقمی را منظم بنویس که رقم دهگانشان ۴ یا ۶ یا ۹ است و رقم یکانشان ۰ یا ۵.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهده‌سازی برای : «».

یکی به ۹ داد تا ۱۰ شود، ولی همان یکی را از ۵ کم نکرد. پس یکی اضافه آمد.

درست

اشتباه، چون «۸ منهای ۵ می‌شود ۳».

یکی‌ها را برعکس کم کرد: ۵ را از ۸ کم کرد، نه ۸ را از ۱۵.

درستبپرس ۸ و چند می‌شود ۱۵: ۲ قدم تا ۱۰ و ۵ قدم تا ۱۵. پس .

اشتباهعددهایی که دهگانشان ۳ یا ۸ و یکانشان ۱ یا ۶ است: «۳۱، ۳۶، ۸۱».

بی‌نظم نوشت و ۸۶ جا افتاد.

درستبرای هر رقم دهگان، هر دو رقم یکان را بنویس: ۳۱، ۳۶، ۸۱، ۸۶.

فراتر از کتاببقیهٔ پول را جلو بشماربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

فروشنده‌های قدیمی برای پس دادن بقیهٔ پول، تفریق نمی‌کردند؛ جلو می‌شمردند. فرض کن خوراکی ۸ سکه است و تو ۱۵ سکه می‌دهی. فروشنده سکه‌ها را یکی‌یکی کف دستت می‌گذارد و می‌گوید: «۹، ۱۰»، بعد «۱۱، ۱۲، ۱۳، ۱۴، ۱۵». وقتی به ۱۵ رسید، تمام است. ۷ سکه گرفته‌ای، همان . این همان «تفریق با فکر جمع» است. بعضی معلم‌ها می‌گویند جمع‌های دوقلو در ذهن زودتر از بقیهٔ جمع‌ها جا می‌افتند، چون دو عدد مثل هم را راحت‌تر به یاد می‌آوریم. برای همین بسیاری از آدم‌ها، حتی بزرگ‌ترها، جمع‌های سخت را با کمک دوقلوها حساب می‌کنند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳جمع و تفریق دو عدد دو رقمی

این درس: صفحه‌های ۲۸ تا ۳۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از درس‌های قبل. اول خودت جواب بده، بعد جواب را ببین.

  1. چند می‌شود؟
  2. ۵۷ چند ده‌تایی و چند یکی است؟

جواب: ۱) ۷۰. ۲) ۵ ده‌تایی و ۷ یکی.

ده‌تایی با ده‌تایی، یکی با یکی#

در باغچهٔ مدرسه ۴۲ گل لاله و ۳۵ گل نرگس هست. روی هم چند گل است؟ هر دو عدد را ده‌تایی و یکی کن:

عدد ده‌تایی یکی
۴۲ ۴ ۲
۳۵ ۳ ۵
جمع ۷ ۷

ده‌تایی‌ها: ۴ و ۳ می‌شود ۷ ده‌تایی، یعنی ۷۰. یکی‌ها: ۲ و ۵ می‌شود ۷. روی هم ۷۷. پس .

کتاب درسی‌ات این را زیر هم، در دو قدم، می‌نویسد: اول ده‌تایی‌های عدد دوم را اضافه کن، بعد یکی‌هایش را:

تفریق دو عدد دو رقمی#

یک بسته ۶۸ برگ کاغذ رنگی دارد. ۲۳ برگ برای کاردستی برمی‌داریم. چند برگ می‌ماند؟ همین کار را با تفریق می‌کنیم: اول ده‌تایی‌ها، بعد یکی‌ها.

پس .

وقتی یکی‌ها از ۱۰ بیشتر می‌شوند#

قبل از ادامه، حدس بزن: در ، یکی‌ها، یعنی ۸ و ۴، با هم چند می‌شوند؟ آن‌وقت چه پیش می‌آید؟

۸ و ۴ می‌شود ۱۲. یعنی یکی‌ها خودشان یک ده‌تایی تازه و ۲ یکی ساخته‌اند. این‌جا روش دو قدمی کمک می‌کند. اول ده‌تایی‌ها: . بعد ۴ یکی را با ده‌سازی اضافه کن: ۶۸ تا ۷۰، دو قدم است. ۲ قدم دیگر هم می‌ماند: ۷۲.

۲۸ ۶۸ ۷۰ ۷۲
شروع +۴۰ +۲ +۲

این همان ده‌سازی درس ۲ است: یکی‌های عدد دوم را دو تکه می‌کنی، یک تکه تا ده‌تایی کامل بعدی و بقیه بعد از آن.

برای تفریق هم همین‌طور، فقط رو به عقب. : اول ده‌تایی‌ها، . حالا باید ۶ تا کم کنی. از ۳۳ تا ۳۰، سه قدم است. پس ۶ را دو تکه کن: ۳ و ۳. اول ۳ تا کم کن و به ۳۰ برس، بعد ۳ تای دیگر: ۲۷.

۲۷ ۳۰ ۳۳ ۵۳
−۳ −۳ −۲۰ شروع

پس .

جدول عددهای ۱ تا ۹۹#

در جدول عددهای ۱ تا ۹۹ (به آن جدول صدتایی هم می‌گوییم)، هر ردیف ۱۰ عدد دارد. اگر یک خانه پایین بروی، ۱۰ تا اضافه می‌شود. اگر به خانهٔ بعدی همان ردیف بروی، یکی اضافه می‌شود. در جدول ما عددها از چپ به راست زیاد می‌شوند. در کتابت شاید از راست به چپ باشند؛ پس به جای چپ و راست بگو «خانهٔ بعدی» و «خانهٔ قبلی». این تکه از جدول را ببین:

۳۳ ۳۴ ۳۵ ۳۶ ۳۷
۴۳ ۴۴ ۴۵ ۴۶ ۴۷
۵۳ ۵۴ ۵۵ ۵۶ ۵۷

برای : از ۳۳ دو خانه پایین برو، ۴۳ و ۵۳. بعد چهار خانه به راست: ۵۴، ۵۵، ۵۶، ۵۷. پس . برای تفریق برعکس می‌روی: بالا یعنی ۱۰ تا کمتر و خانهٔ قبلی یعنی یکی کمتر.

اگر به آخر یک ردیف رسیدی، از اول ردیف پایینی ادامه بده. برای : دو خانه پایین برو، ۴۸ و ۵۸. حالا ۵ خانه جلو: ۵۹، ۶۰، و از اول ردیف بعد ۶۱، ۶۲، ۶۳. پس .

تقریب زدن#

گاهی جواب دقیق لازم نیست؛ فقط می‌خواهی بدانی حدوداً چقدر است. برای این کار هر عدد را به نزدیک‌ترین ده‌تایی (نزدیک‌ترین ده) می‌بری. به این کار تقریب زدن می‌گوییم. به جوابی که این‌طور پیدا می‌شود، جواب تقریبی می‌گوییم.

نزدیک‌ترین ده‌تایی را با قدم شمردن پیدا کن، مثل درس ۱. ۳۸ دو قدم تا ۴۰ فاصله دارد و هشت قدم تا ۳۰. پس ۳۸ حدوداً ۴۰ است. ۴۱ هم یک قدم بعد از ۴۰ است، پس حدوداً ۴۰. حالا حدوداً است.

اگر رقم یکان ۵ باشد، مثل ۲۵، فاصله تا هر دو ده‌تایی یکی است. قرار می‌گذاریم آن را به ده‌تایی بالاتر ببریم: ۲۵ حدوداً ۳۰ است.

رقم یکان به کدام ده‌تایی می‌رود؟ نمونه
۱، ۲، ۳، ۴ ده‌تایی پایین‌تر ۴۳ حدوداً ۴۰
۵، ۶، ۷، ۸، ۹ ده‌تایی بالاتر ۴۶ حدوداً ۵۰
۰ خودش ده‌تایی است ۴۰ همان ۴۰

ساعت و دقیقه#

روی ساعت دو عقربه هست. عقربهٔ کوچک ساعت را نشان می‌دهد و عقربهٔ بزرگ دقیقه را. از کلاس اول می‌دانی: وقتی عقربهٔ بزرگ روی ۱۲ است، ساعت کامل است. مثلاً اگر عقربهٔ کوچک روی ۸ باشد، ساعت ۸ است.

دور ساعت خط‌های کوچکی هست. هر فاصلهٔ کوچک یک دقیقه است. از هر عدد روی ساعت تا عدد بعدی ۵ فاصلهٔ کوچک است، یعنی ۵ دقیقه. پس دقیقه‌ها را از ۱۲ شروع می‌کنی و پنج‌تا پنج‌تا می‌شماری:

عقربهٔ بزرگ روی ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶
دقیقه ۵ ۱۰ ۱۵ ۲۰ ۲۵ ۳۰

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر عقربهٔ بزرگ روی ۹ باشد، چند دقیقه است؟

پنج‌تا پنج‌تا ادامه بده: بعد از ۳۰، روی ۷ می‌شود ۳۵، روی ۸ می‌شود ۴۰ و روی ۹ می‌شود ۴۵. پس ۴۵ دقیقه.

عقربهٔ بزرگ روی ۷ ۸ ۹ ۱۰ ۱۱ ۱۲
دقیقه ۳۵ ۴۰ ۴۵ ۵۰ ۵۵ ۶۰

وقتی عقربهٔ بزرگ دوباره به ۱۲ برسد، ۶۰ دقیقه گذشته است. یعنی یک ساعت کامل شده و عقربهٔ کوچک به عدد بعدی رسیده است.

ساعت را چطور بخوانیم؟ عقربهٔ کوچک وسط ساعت آرام راه می‌رود. اگر بین دو عدد باشد، عددی را بخوان که عقربه از آن گذشته است، نه عددی که هنوز به آن نرسیده. مثلاً بین ۴ و ۵ یعنی ساعت ۴. بعد دقیقه را از عقربهٔ بزرگ بخوان.

اگر عقربهٔ کوچک کمی بعد از ۷ باشد و عقربهٔ بزرگ روی ۴، ساعت ۷ و ۲۰ دقیقه است. روی ساعت دیجیتال این را می‌نویسند.

به ۳۰ دقیقه نیم هم می‌گوییم: ساعت ۳ و ۳۰ دقیقه همان ساعت ۳ و نیم است. در این وقت عقربهٔ بزرگ روی ۶ است و عقربهٔ کوچک درست وسط ۳ و ۴. به ۱۵ دقیقه هم یک ربع می‌گویند: ساعت ۳ و ۱۵ دقیقه همان ساعت ۳ و ربع است.

مثال‌ها#

مثال ۱. چند می‌شود؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۴۲ حدوداً ۴۰ است و ۳۵ حدوداً ۴۰. پس حدوداً ۸۰.

  1. ده‌تایی‌ها: .
  2. یکی‌ها: .

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۷۷ نزدیک ۸۰ است.

مثال ۲. چند می‌شود؟

اول تخمین بزن: ۲۸ حدوداً ۳۰ و ۴۴ حدوداً ۴۰. پس حدوداً ۷۰.

  1. ده‌تایی‌ها: .
  2. ۴ یکی را دو تکه کن: ۶۸ و ۲ می‌شود ۷۰، و ۲ تای دیگر ۷۲.
  3. پس .

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۷۲ نزدیک ۷۰ است.

راه دوم: ۲۸ را ۳۰ کن. ۲ تا از ۴۴ بردار و به ۲۸ بده: . این راه تندتر است، چون جمع با ۳۰ را راحت در ذهن انجام می‌دهی.

مثال ۳. ترانه ۸۲ مهره داشت. با ۳۷ تا یک گردنبند ساخت. چند مهره برایش ماند؟

گردنبند ماند
۳۷ ؟

کل نوار ۸۲ است. اول تخمین بزن: ۸۲ حدوداً ۸۰ است و ۳۷ حدوداً ۴۰. پس حدوداً .

  1. ده‌تایی‌ها: .
  2. ۷ تا را دو تکه کن: ۲ تا تا ۵۰، و ۵ تای دیگر تا ۴۵.
  3. پس مهره ماند.

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۴۵ نزدیک ۴۰ است. برای وارسی جمع کن: .

راه دوم: تفریق با فکر جمع، مثل درس ۲. بپرس: «۳۷ و چند می‌شود ۸۲؟» از ۳۷ تا ۴۰، سه قدم. از ۴۰ تا ۸۰، چهل قدم. از ۸۰ تا ۸۲، دو قدم. روی هم . جواب همان است. راه اول کوتاه‌تر است، چون فقط دو تکه دارد؛ راه دوم وقتی خوب است که دو عدد به هم نزدیک باشند، مثل .

مثال ۴. عقربهٔ کوچک بین ۲ و ۳ است و عقربهٔ بزرگ روی ۱۱. ساعت چند است؟

  1. عقربهٔ کوچک از ۲ گذشته و هنوز به ۳ نرسیده است. پس ساعت ۲ و چند دقیقه است. عقربهٔ کوچک خیلی نزدیک ۳ است، ولی تا به ۳ نرسد، ساعت ۳ نشده است.
  2. عقربهٔ بزرگ روی ۱۱ است. پنج‌تا پنج‌تا تا ۱۱ بشمار: ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰، ۲۵، ۳۰، ۳۵، ۴۰، ۴۵، ۵۰، ۵۵.
  3. پس ساعت ۲ و ۵۵ دقیقه است: . پنج دقیقهٔ دیگر ساعت ۳ می‌شود.

🧠 ترفند: برای جمع با ۱۹، ۲۹، ۳۹ و …، اول ده‌تایی بالاتر را اضافه کن و بعد یکی کم کن: . دلیل: ۱۹ درست یکی کمتر از ۲۰ است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ چند می‌شود؟
۲ چند می‌شود؟
۳ چند می‌شود؟
۴ چند می‌شود؟
۵۶۵ را به نزدیک‌ترین ده‌تایی تقریب بزن.

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

را ستونی و در دو قدم حساب کن.

چند می‌شود؟ اول تخمین بزن.

را حساب کن. یکی‌ها با هم از ۱۰ بیشتر می‌شوند.

چند می‌شود؟

سارا ۴۵ دقیقه درس خواند و ۲۸ دقیقه بازی کرد. چند دقیقه بیشتر درس خوانده است؟ اول تخمین بزن.

اشتباه‌های رایج ۵

اشتباه: «۳ و ۲ می‌شود ۵، ۸ و ۶ می‌شود ۱۴. جواب ۵۱۴.»

۱۴ یکی را کنار ده‌تایی‌ها نوشت. ولی ۱۴ یکی یعنی یک ده‌تایی و ۴ یکی؛ آن ده‌تایی باید به ده‌تایی‌ها اضافه شود.

درست، بعد ۶ تا: ۶۰ و ۶۴. پس ۶۴.

اشتباه: «۸ منهای ۲ می‌شود ۶ و ۶ منهای ۲ می‌شود ۴. جواب ۴۶.»

در یکی‌ها، ۲ را از ۸ کم کرد. ولی باید ۸ را از ۶۲ کم کند، نه برعکس.

درست، بعد ۸ تا: ۲ تا تا ۴۰ و ۶ تا تا ۳۴. پس ۳۴.

اشتباه

۳۰ را مثل ۳ یکی اضافه کرد. ولی ۳۰ یعنی ۳ ده‌تایی.

درست

اشتباه«۴۴ حدوداً ۵۰ است.»

۴۴ چهار قدم بعد از ۴۰ و شش قدم مانده به ۵۰ است. به ۴۰ نزدیک‌تر است.

درست۴۴ حدوداً ۴۰ است.

اشتباهعقربهٔ کوچک خیلی نزدیک ۳ بود و عقربهٔ بزرگ روی ۱۱. گفت: «ساعت ۳ و ۵۵ دقیقه».

عقربهٔ کوچک هنوز به ۳ نرسیده بود. ساعت ۳ وقتی می‌شود که عقربهٔ بزرگ به ۱۲ برسد.

درستعقربهٔ کوچک از ۲ گذشته است: ساعت ۲ و ۵۵ دقیقه. پنج دقیقهٔ دیگر ساعت ۳ می‌شود.

فراتر از کتابخوارزمی و جای رقم‌هابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

روشی که ما عدد می‌نویسیم، با ده رقم و «جای رقم»، از هند آمده است. حدود هزار و دویست سال پیش، ریاضی‌دان ایرانی، محمد بن موسی خوارزمی، کتابی نوشت که نشان می‌داد با این رقم‌ها چطور جمع و تفریق کنیم. آن کتاب بعدها به اروپا رسید و مردم آنجا هم این روش را یاد گرفتند. کار خوارزمی این بود که حساب را قدم‌به‌قدم بنویسد: اول این کار، بعد آن کار. امروز به هر دستورالعمل قدم‌به‌قدم الگوریتم می‌گوییم و این واژه از نام خود خوارزمی آمده است. رایانه‌ها و روبات‌ها هم با الگوریتم کار می‌کنند. همین جمع دو قدمی تو، که اول ده‌تایی‌ها و بعد یکی‌ها را اضافه می‌کند، یک الگوریتم کوچک است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۲

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

چرا همان است ولی با یک صفر؟

چون ۴۰ یعنی ۴ ده‌تایی و ۳۰ یعنی ۳ ده‌تایی. ۴ ده‌تایی و ۳ ده‌تایی می‌شود ۷ ده‌تایی، یعنی ۷۰. صفر می‌گوید یکی نداریم. این فقط وقتی درست است که هر دو عدد ده‌تایی کامل باشند.

جمع‌های دوقلو را باید حفظ کنم؟

بهتر است از بر باشی، چون با آن‌ها جمع‌های دیگر هم تند می‌شوند. اگر را بدانی، را هم فوری می‌گویی: یکی بیشتر، ۱۵.

وقتی یکی‌ها با هم بیشتر از ۱۰ می‌شوند چه کنم؟

اول ده‌تایی‌ها را اضافه کن، بعد یکی‌ها را دو تکه کن: آن‌قدر که به ده‌تایی بعدی برسی، و بقیه. برای : ، بعد ۲ تا تا ۷۰ و ۲ تای دیگر: ۷۲.

تقریب به چه درد می‌خورد؟

تقریب نشان می‌دهد جوابت حدوداً درست است یا نه. اگر حساب کنی و ۷۹ بگیری، با تقریب می‌فهمی که جوابت به درستی نزدیک است. اگر ۴۹ گرفته بودی، می‌فهمیدی جایی اشتباه کرده‌ای.

عقربهٔ بزرگ روی ۴ است. چرا ۴ دقیقه نیست؟

چون از هر عدد روی ساعت تا عدد بعدی ۵ دقیقه است. پس روی ۴، پنج‌تا پنج‌تا بشمار: ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰. یعنی ۲۰ دقیقه.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی دوم: فصل ۱، عدد و رقم، فصل ۳، اشکال هندسی، فصل ۴، عددهای سه رقمی، فصل ۵، اندازه‌گیری، فصل ۶، جمع و تفریق اعداد سه رقمی، فصل ۷، کسر و احتمال، فصل ۸، آمار و نمودار