آموزش ریاضی دوم · فصل ۵

اندازه‌گیری، به زبان ساده

در این فصل طول چیزها را اول با درِ بطری، دومینو و وجب اندازه می‌گیری و می‌بینی چرا عددها فرق می‌کنند. بعد با تقسیم کردن قسمت‌ها، دقیق‌تر اندازه می‌گیری و با حدس و آزمایش عددهای ناشناخته را پیدا می‌کنی. آخر سر با خط‌کش کار می‌کنی: سانتی‌متر را می‌شناسی، از صفر اندازه می‌گیری، خط می‌کشی و با میلی‌متر اندازه‌ها را دقیق‌تر می‌گویی.

صفحه‌های ۷۳ تا ۹۰ کتاب۴ درس۳۳ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی طول یک چیز را با یک واحد ساده اندازه بگیری و بگویی «بین ۵ و ۶ واحد».
  • می‌توانی توضیح دهی چرا با واحدهای مختلف عددهای مختلف به دست می‌آید و چرا یک واحد مشترک لازم است.
  • می‌توانی با خط‌کش طول را بر حسب سانتی‌متر اندازه بگیری و یک خط با طول داده‌شده بکشی.
  • می‌توانی سانتی‌متر را به میلی‌متر و میلی‌متر را به سانتی‌متر و میلی‌متر تبدیل کنی.

پیش‌نیاز: کافی است شمارش پنج‌تا پنج‌تا و ده‌تا ده‌تا، دسته‌های ده‌تایی و جمع و تفریق دو رقمی فصل‌های قبل را بلد باشی.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (دوم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی دوم کدام درس است؟

درس ۱اندازه‌گیری طول

این درس: صفحه‌های ۷۴ تا ۷۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

یک سؤال از فصل اول و یک سؤال از فصل قبل:

  1. پنج‌تا پنج‌تا بشمار: ۵، ۱۰، ۱۵، □. جای خالی چه عددی است؟
  2. ۲۷۳ به ۲۷۰ نزدیک‌تر است یا به ۲۸۰؟

جواب: ۱) ۲۰. ۲) به ۲۷۰، چون تا آن ۳ قدم است و تا ۲۸۰، ۷ قدم.

با چه چیزی اندازه بگیریم؟#

هستی می‌خواهد بداند قاشقش چقدر بلند است. خط‌کش ندارد. چند درِ بطری دارد که همه هم‌اندازه‌اند. درها را کنار قاشق، پشت سر هم می‌چیند. اولین در را درست از سرِ قاشق شروع می‌کند.

درِ ۱ درِ ۲ درِ ۳ درِ ۴ درِ ۵ درِ ۶
⚪ ⚪ ⚪ ⚪ ⚪ ⚪
▬▬ ▬▬ ▬▬ ▬▬ ▬▬ ▬

ردیف پایین قاشق است. قاشق از ۵ در کامل رد می‌شود و وسط درِ ششم تمام می‌شود. پس هستی می‌گوید:

طول قاشق بین ۵ و ۶ درِ بطری است. یعنی از ۵ درِ بطری بیشتر است، ولی به ۶ درِ بطری نمی‌رسد.

چیزی که با آن اندازه می‌گیریم، اینجا درِ بطری، واحد اندازه‌گیری است.

قاعده‌های اندازه‌گیری#

  • اولین واحد را درست از سرِ چیزی که اندازه می‌گیری شروع کن.
  • واحدها را پشت سر هم بچین، بدون فاصله.
  • واحدها روی هم نیفتند.
  • همهٔ واحدها هم‌اندازه باشند.
  • در جواب، اسم واحد را هم بگو: «۵ درِ بطری»، نه فقط «۵».

واحد بزرگ‌تر، عدد کوچک‌تر#

مثال ۱. هستی همان قاشق را با دومینو اندازه می‌گیرد. هر دومینو از یک درِ بطری بلندتر است.

قبل از ادامه، حدس بزن: این بار عدد بیشتر می‌شود یا کمتر؟

کمتر. هر دومینو بلندتر است، پس تعداد کمتری از آن کنار قاشق جا می‌شود. هستی می‌بیند قاشق بین ۳ و ۴ دومینو است.

واحد طول قاشق
درِ بطری بین ۵ و ۶ درِ بطری
دومینو بین ۳ و ۴ دومینو

طول قاشق عوض نشده است. فقط واحد عوض شده است. برای همین عددها فرق دارند.

🧠 ترفند: اگر دو نفر یک چیز را با دو واحد اندازه گرفتند، کسی که عدد کمتری گفت، واحد بلندتری داشت. دلیل: هر واحد بلند جای بیشتری را می‌پوشاند، پس تعداد کمتری از آن لازم است. شرط: هر دو باید همان یک چیز را اندازه گرفته باشند.

مثال ۲. هستی می‌خواهد طول میز را با وجب خودش اندازه بگیرد. وجب یعنی فاصلهٔ سر انگشت شست تا سر انگشت کوچک، وقتی دست باز است.

اول تخمین بزن: حدوداً چند وجب می‌شود؟ کتاب هستی ۲ وجب است. میز به اندازهٔ ۴ کتاب پشت سر هم است. پس حدود وجب.

  1. هستی دستش را از لبهٔ میز شروع می‌کند.
  2. وجب‌ها را پشت سر هم، بدون فاصله، می‌گذارد و می‌شمارد.
  3. میز از ۷ وجب بیشتر است، ولی به ۸ وجب نمی‌رسد. پس طول میز بین ۷ و ۸ وجب است.

با حدسمان می‌خواند؟ بله، نزدیک ۸ وجب است.

حالا پدر هستی همان میز را با وجب خودش اندازه می‌گیرد: بین ۴ و ۵ وجب. وجب پدر بزرگ‌تر است، پس عددش کمتر شد. اینجا یک مشکل پیدا می‌شود: اگر هر کس با وجب خودش اندازه بگیرد، همه یک جواب نمی‌گیرند. در درس‌های بعد راه حل این مشکل را می‌بینی.

یک واحد بزرگ از واحدهای کوچک#

مثال ۳. هستی ۵ درِ بطری را پشت سر هم روی یک مقوا می‌چسباند. اسمش را می‌گذارد «ردیف پنج‌تایی». با آن، طول یک فرش کوچک را اندازه می‌گیرد: ۳ ردیف پنج‌تایی و ۲ درِ بطری. فرش چند درِ بطری است؟

ردیف ۱ ردیف ۲ ردیف ۳ در در
۵ ۱۰ ۱۵ ۱۶ ۱۷
  1. ردیف‌ها را پنج‌تا پنج‌تا بشمار: ۵، ۱۰، ۱۵.
  2. درهای تکی را یکی‌یکی ادامه بده: ۱۶، ۱۷.
  3. طول فرش ۱۷ درِ بطری است.

راه دوم: همهٔ درها را یکی‌یکی بشمار: ۱، ۲، ۳، … تا ۱۷. جواب همان است. ولی راه اول تندتر است، چون هر ردیف را یک‌جا ۵ می‌شماری.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱طول یک چنگال از ۴ قاشق چای‌خوری بیشتر است، ولی به ۵ قاشق چای‌خوری نمی‌رسد. طولش را چطور می‌گوییم؟
۲نیما طول یک میز را با وجب خودش ۸ وجب و بیشتر اندازه گرفت. پدرش همان میز را ۵ وجب و بیشتر اندازه گرفت. چرا عددها فرق دارند؟
۳هر «ردیف پنج‌تایی» ۵ درِ بطری است. طول یک تخته ۴ ردیف پنج‌تایی و ۳ درِ بطری است. طول تخته چند درِ بطری است؟
۴کدام اندازه‌گیری درست انجام شده است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

سینا ۷ دکمهٔ هم‌اندازه را کنار یک قلم‌مو چیده است. قلم‌مو از ۶ دکمهٔ کامل رد شده و وسط دکمهٔ هفتم تمام شده است. طول قلم‌مو را بنویس.

هر نوار ۵ مربع کاغذی دارد. طول یک کمربند ۴ نوار و ۱ مربع است. کمربند چند مربع است؟

طول یک راهرو ۱۲ قدم سارا و ۹ قدم پدرش است. قدم کدام بلندتر است؟ چرا؟

علی میز خودش را با وجبش اندازه گرفت: ۶ وجب. مادرش میز دیگری را با وجب خودش اندازه گرفت: آن هم ۶ وجب. وجب مادر از وجب علی بلندتر است. کدام میز بلندتر است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهدرها را با فاصله کنار قاشق چیده و گفته «قاشق ۴ درِ بطری است».

فاصله‌ها هم جزو طول قاشق‌اند، ولی شمرده نشده‌اند. برای همین عدد کم شده است.

درستدرها را بدون فاصله بچین. قاشق بین ۵ و ۶ درِ بطری است.

اشتباه«میز من ۸ وجب است و میز تو ۵ وجب، پس میز من بلندتر است.» (هر کس با وجب خودش)

وقتی واحدها یکی نیستند، عددها را نمی‌شود با هم مقایسه کرد.

درستهر دو میز را با یک واحد اندازه بگیرید، بعد عددها را مقایسه کنید.

اشتباه«طول قاشق ۵ است.»

معلوم نیست ۵ تا از چه. ۵ درِ بطری با ۵ وجب خیلی فرق دارد.

درستاسم واحد را هم بگو: «طول قاشق بین ۵ و ۶ درِ بطری است».

فراتر از کتابذرع و ارش، واحدهای قدیمیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

مردم قدیم هم مثل هستی با بدنشان اندازه می‌گرفتند. یکی از واحدهای قدیمی «ارش» بود: از آرنج تا سر انگشت‌ها. «وجب» و «قدم» هم واحدهای قدیمی‌اند. در بازارهای قدیم پارچه را با «ذرع» می‌فروختند که از ارش بلندتر بود.

مشکلی که هستی و پدرش دیدند، مشکل مردم قدیم هم بود. ارش یک نفر بلندتر از ارش نفر دیگر بود. برای همین گاهی خریدار و فروشنده سر اندازه اختلاف پیدا می‌کردند. در بعضی شهرهای دنیا یک اندازهٔ رسمی، مثلاً یک میله، در بازار یا روی دیوار می‌گذاشتند تا مردم اندازهٔ خود را با آن بسنجند.

بعدها دانشمندان کشورهای مختلف قرار گذاشتند همه یک واحد را به کار ببرند. سانتی‌متر یکی از همین واحدهاست. در درس‌های بعد با آن آشنا می‌شوی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲اندازه‌گیری دقیق‌تر

این درس: صفحه‌های ۷۷ تا ۸۱ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از درس قبل و فصل اول:

  1. طول یک کتاب بین ۶ و ۷ دکمه است. کتاب از ۶ دکمه بیشتر است یا کمتر؟
  2. چند می‌شود؟

جواب: ۱) بیشتر. ۲) ۱۷.

روبانِ قسمت‌قسمت#

ترانه یک روبان بلند دارد. روی آن، با ماژیک، قسمت‌های مساوی علامت زده است. هر کدام از این قسمت‌ها را «قسمت بزرگ» می‌نامیم. ترانه با این روبان طول جامدادی‌اش را اندازه می‌گیرد: بین ۳ و ۴ قسمت بزرگ.

ترانه راضی نیست. «بین ۳ و ۴» یعنی چقدر؟ کمی بیشتر از ۳؟ نزدیک ۴؟

قبل از ادامه، حدس بزن: ترانه چه کار کند تا جوابش دقیق‌تر شود؟

ترانه هر قسمت بزرگ را به ۵ قسمت کوچکِ مساوی تقسیم می‌کند. حالا دوباره اندازه می‌گیرد:

بزرگ ۱ بزرگ ۲ بزرگ ۳ بزرگ ۴
▫▫▫▫▫ ▫▫▫▫▫ ▫▫▫▫▫ ▫▫▫▫▫
■■■■■ ■■■■■ ■■■■■ ■■

ردیف پایین جامدادی است. جامدادی ۳ قسمت بزرگ کامل را می‌پوشاند و از قسمت چهارم، ۲ قسمت کوچک.

طول جامدادی ۳ قسمت بزرگ و ۲ قسمت کوچک است.

این جواب از «بین ۳ و ۴» دقیق‌تر است، چون می‌گوید آن تکهٔ اضافه دقیقاً چقدر است.

همه را با قسمت کوچک بشمار#

مثال ۱. طول جامدادی روی هم چند قسمت کوچک است؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۳ قسمت بزرگ یعنی قسمت کوچک. ۲ تای دیگر هم هست. پس کمی بیشتر از ۱۵.

  1. هر قسمت بزرگ ۵ قسمت کوچک است.
  2. سه قسمت بزرگ: .
  3. با ۲ قسمت کوچک: .

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۱۷ کمی بیشتر از ۱۵ است.

قسمت‌ها هرچه کوچک‌تر باشند، اندازه‌گیری دقیق‌تر می‌شود. ولی شمردنشان هم بیشتر طول می‌کشد.

روبان هر کس فرق دارد#

مانی، دوست ترانه، هم یک روبان قسمت‌قسمت ساخته است. ولی قسمت‌های روبان او بزرگ‌تر است. مانی همان جامدادی را اندازه می‌گیرد: ۲ قسمت بزرگ و ۳ قسمت کوچک. جامدادی یکی است، ولی دو جواب داریم! چون قسمت‌های دو روبان هم‌اندازه نیستند. اگر همه یک روبانِ یکسان داشته باشند، همه یک جواب می‌گیرند. درس بعد دربارهٔ همین روبانِ یکسان است.

حدس و آزمایش#

گاهی برای پیدا کردن یک عدد، حدس می‌زنیم و آزمایش می‌کنیم. اگر جواب درست نبود، از نتیجه یاد می‌گیریم و حدس بهتری می‌زنیم.

مثال ۲. چه عددی جای خالی را پر می‌کند؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۱۸ نزدیک ۲۰ است. . پس جواب حدود ۲۵ است.

حدس آزمایش نتیجه
۲۰ کمتر از ۴۵ شد. حدس بعدی بزرگ‌تر باشد.
۳۰ بیشتر از ۴۵ شد. حدس بعدی کوچک‌تر باشد.
۲۷ درست است.

جمع آخر را مثل فصل ۲ تکه‌تکه حساب کن: اول ۱۰ تا، بعد ۸ تا را با ۳ و ۵: ، ، .

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۲۷ نزدیک ۲۵ است.

راه دوم: از ۱۸ جلو برو تا به ۴۵ برسی. از ۱۸ تا ۲۰، دو تا. از ۲۰ تا ۴۰، بیست تا. از ۴۰ تا ۴۵، پنج تا. روی هم . این راه تندتر است، چون یک بار حساب می‌کنی و چند حدس لازم نیست.

🧠 ترفند: اگر حاصلِ حدست چند تا کم آمد، همان‌قدر به حدست اضافه کن. اگر چند تا زیاد آمد، همان‌قدر کم کن. مثلاً حدس ۲۰: ، تا ۴۵ هفت تا کم است. پس حدس بعدی . دلیل: هر یکی که به جای خالی اضافه کنی، حاصل هم یکی بیشتر می‌شود. شرط: فقط در جمعی مثل که جای خالی با یک عدد جمع شده است.

مثال ۳. در حیاط ۵ دوچرخه و سه‌چرخه هست. روی هم ۱۲ چرخ دارند. چند دوچرخه هست؟ (هر دوچرخه ۲ چرخ دارد و هر سه‌چرخه ۳ چرخ.)

حدس چرخ‌ها نتیجه
۲ دوچرخه و ۳ سه‌چرخه یکی زیاد است. سه‌چرخه کمتر باشد.
۳ دوچرخه و ۲ سه‌چرخه درست است.

جواب: ۳ دوچرخه (و ۲ سه‌چرخه).

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱روی یک روبان، هر قسمت بزرگ ۵ قسمت کوچک دارد. طول یک مداد ۴ قسمت بزرگ و ۲ قسمت کوچک است. طول مداد روی هم چند قسمت کوچک است؟
۲ترانه و مانی یک کتاب را با روبان‌های خودشان اندازه گرفتند و دو عدد متفاوت گفتند. چرا؟
۳با حدس و آزمایش، عدد جای خالی را پیدا کن:
۴کدام جواب دقیق‌تر است؟
۵برای حدس زدی ۱۵ و دیدی . حدس بعدی‌ات چطور باشد؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

روی یک روبان، هر قسمت بزرگ ۵ قسمت کوچک دارد. طول یک مسواک ۲ قسمت بزرگ و ۴ قسمت کوچک است. طول مسواک چند قسمت کوچک است؟

با حدس و آزمایش، عدد جای خالی را پیدا کن:

در حیاط ۶ دوچرخه و سه‌چرخه هست. روی هم ۱۵ چرخ دارند. چند دوچرخه و چند سه‌چرخه هست؟

نیما هر قسمت بزرگ روبانش را به ۱۰ قسمت کوچک تقسیم کرد. طول یک چوب ۳ قسمت بزرگ و ۷ قسمت کوچک است. طول چوب چند قسمت کوچک است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«۲ قسمت بزرگ و ۳ قسمت کوچک، روی هم ۵ قسمت است.»

قسمت بزرگ و قسمت کوچک هم‌اندازه نیستند. نمی‌شود آن‌ها را مثل هم شمرد.

درستاگر هر قسمت بزرگ ۵ قسمت کوچک باشد: قسمت کوچک.

اشتباهروبان را به قسمت‌های نامساوی تقسیم کرده و با آن اندازه گرفته است.

اگر قسمت‌ها هم‌اندازه نباشند، «۳ قسمت» هر بار یک طول دیگر است.

درستقسمت‌ها را مساوی بساز، مثلاً با تا کردن روبان از وسط.

اشتباهبرای حدس زده ۳۰، دیده ، و حدس بعدی را ۳۵ گرفته است.

۴۸ از ۴۵ بیشتر شده است. با حدس بزرگ‌تر، حاصل باز هم بزرگ‌تر می‌شود.

درستحدس بعدی کوچک‌تر از ۳۰ باشد: ۲۷، چون .

فراتر از کتابدقیق‌تر و دقیق‌تربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

ترانه هر قسمت را به ۵ قسمت کوچک تقسیم کرد و جوابش دقیق‌تر شد. دانشمندان قرن‌هاست همین کار را می‌کنند: قسمت‌ها را کوچک و کوچک‌تر می‌کنند.

ساعت‌سازها چرخ‌دنده‌هایی می‌سازند که از دانهٔ برنج کوچک‌ترند. کسانی که تراشه‌های کامپیوتر می‌سازند، با اندازه‌هایی کار می‌کنند که با هیچ خط‌کشی دیده نمی‌شوند. آن‌ها دستگاه‌های خیلی دقیقی دارند که مثل روبان ترانه کار می‌کنند، فقط با قسمت‌هایی خیلی خیلی ریزتر.

ربات‌ها هم برای اینکه به دیوار نخورند، فاصله را اندازه می‌گیرند. هرچه حسگر ربات دقیق‌تر اندازه بگیرد، ربات بهتر از کنار وسایل رد می‌شود.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳واحد سانتی‌متر

این درس: صفحه‌های ۸۲ تا ۸۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

یک سؤال از درس قبل و یک سؤال از فصل دوم:

  1. چرا ترانه و مانی با روبان‌های خودشان برای یک جامدادی دو عدد متفاوت گفتند؟
  2. چند می‌شود؟

جواب: ۱) چون قسمت‌های روبانشان هم‌اندازه نبود. ۲) ۳۷.

یک واحد برای همه#

نیلوفر می‌خواهد یک قفسه بخرد که کنار تختش جا شود. اگر جای خالی را با وجب خودش اندازه بگیرد و فروشنده قفسه را با وجب خودش، عددها به درد نمی‌خورند.

برای همین مردم یک واحد مشترک دارند: سانتی‌متر. روی خط‌کش، فاصلهٔ هر دو عدد کنار هم یک سانتی‌متر است. روی خیلی از خط‌کش‌ها کنار صفر نوشته‌اند cm؛ این یعنی سانتی‌متر.

همهٔ خط‌کش‌ها سانتی‌مترِ یکسان دارند. پس اگر نیلوفر و فروشنده هر دو با خط‌کش اندازه بگیرند، یک جواب می‌گیرند.

چطور با خط‌کش اندازه بگیریم؟#

مثال ۱. نیلوفر یک کلید را اندازه می‌گیرد. سرِ کلید را روبه‌روی صفر می‌گذارد. سرِ دیگرش روبه‌روی ۶ است.

۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷
■ ■ ■ ■ ■ ■

هر خانهٔ این جدول یک سانتی‌متر است: خانهٔ ۱ از صفر تا ۱، خانهٔ ۲ از ۱ تا ۲، و همین‌طور تا آخر. ردیف پایین کلید است. کلید ۶ تا از فاصله‌های یک سانتی‌متری را پوشانده است. پس طول کلید ۶ سانتی‌متر است.

قدم‌های اندازه‌گیری با خط‌کش:

  1. سرِ چیز را روبه‌روی صفر بگذار، نه روبه‌روی لبهٔ خط‌کش.
  2. خط‌کش را صاف و چسبیده کنار آن نگه دار.
  3. عددِ روبه‌روی سرِ دیگر را بخوان.
  4. اسم واحد را هم بنویس: «۶ سانتی‌متر».

اگر سرِ دیگر بین دو عدد بود، مثلاً بین ۱۲ و ۱۳، می‌گوییم: «طولش بین ۱۲ و ۱۳ سانتی‌متر است».

اگر از صفر شروع نکنیم#

مثال ۲. مداد شمعیِ رضا روی خط‌کش از ۳ شروع شده و تا ۱۱ رفته است.

قبل از ادامه، حدس بزن: طول مداد شمعی ۱۱ سانتی‌متر است؟

نه. مداد از صفر شروع نشده است. باید فاصله‌های یک سانتی‌متری را از ۳ تا ۱۱ بشمری: ۳ تا ۴، ۴ تا ۵، … تا ۱۰ تا ۱۱. این ۸ فاصله است. پس طول مداد شمعی ۸ سانتی‌متر است.

راه دوم: . این راه تندتر است. شمردن فاصله‌ها هم خوب است، چون نشان می‌دهد چرا تفریق می‌کنیم.

🧠 ترفند: اگر چیزی از صفر شروع نشده بود، عددِ سرِ آخر را منهای عددِ سرِ اول کن. دلیل: عدد سرِ آخر، سانتی‌مترها را از صفر شمرده است؛ تکهٔ صفر تا عدد شروع جزو آن چیز نیست، پس آن را کم می‌کنیم. شرط: هر دو سر درست روی خطِ یک عدد باشند، نه بین دو عدد.

بریدن یک تکه#

مثال ۳. رضا یک نوار کاغذی ۱۵ سانتی‌متری دارد. ۶ سانتی‌متر از آن را می‌بُرد. چند سانتی‌متر می‌ماند؟ یک نوار بکش. کل نوار ۱۵ سانتی‌متر است و دو تکه دارد:

تکه‌ای که می‌ماند تکه‌ای که بریده شد
؟ ۶
  1. دو تکه با هم ۱۵ سانتی‌متر است.
  2. تکهٔ «؟»: .
  3. وارسی: . پس ۹ سانتی‌متر می‌ماند.

اول تخمین، بعد اندازه#

عرض انگشت کوچک تو حدود ۱ سانتی‌متر است؛ شاید کمی کمتر یا کمی بیشتر. یک بار با خط‌کش امتحانش کن. بعد می‌توانی با آن، قبل از اندازه‌گیری، تخمین بزنی.

مثال ۴. نیلوفر می‌خواهد پاک‌کنش را اندازه بگیرد.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ پاک‌کن به اندازهٔ ۴ انگشت کوچک کنار هم است. پس حدود ۴ سانتی‌متر.

  1. سرِ پاک‌کن را روبه‌روی صفر می‌گذارد.
  2. سرِ دیگر روبه‌روی ۵ است.
  3. طول پاک‌کن ۵ سانتی‌متر است.

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۵ به ۴ نزدیک است. تخمین قرار نیست دقیق باشد؛ فقط باید نزدیک باشد.

کشیدن خط و نقطهٔ وسط#

برای کشیدن یک خط ۷ سانتی‌متری، نوک مداد را روبه‌روی صفر بگذار. کنار خط‌کش خط بکش تا روبه‌روی ۷.

مثال ۵. نقطهٔ وسط یک خط ۱۰ سانتی‌متری کجاست؟ نقطهٔ وسط، خط را به دو تکهٔ هم‌اندازه تقسیم می‌کند. چون ، هر تکه ۵ سانتی‌متر است. خط‌کش را از صفر بگذار و روبه‌روی ۵ یک نقطه بزن.

برای چیزهای بلند یا خمیده، مثل دور سر یا قد، از متر خیاطی کمک می‌گیرند. متر خیاطی یک نوار نرم است که روی آن سانتی‌مترها را علامت زده‌اند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱وقتی با خط‌کش اندازه می‌گیری، سرِ چیز را روبه‌روی کدام عدد می‌گذاری؟
۲یک گیرهٔ سر روی خط‌کش از ۴ شروع شده و تا ۱۱ رفته است. طولش چند سانتی‌متر است؟
۳یک سرِ مداد روبه‌روی صفر است و سرِ دیگرش بین ۱۴ و ۱۵. طول مداد را چطور می‌گوییم؟
۴دو مداد ۸ سانتی‌متری و ۹ سانتی‌متری را سر به سر، پشت سر هم، می‌گذاریم. روی هم چند سانتی‌متر می‌شوند؟
۵کدام به ۲ سانتی‌متر نزدیک‌تر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

یک خط ۸ سانتی‌متری بکش. کارهایت را قدم‌به‌قدم بنویس.

یک مداد شمعی روی خط‌کش از ۲ شروع شده و تا ۱۰ رفته است. طولش چند سانتی‌متر است؟

یک نوار چسب ۱۴ سانتی‌متری داری. ۵ سانتی‌متر از آن را می‌بُری. چقدر می‌ماند؟

نقطهٔ وسط یک خط ۱۶ سانتی‌متری روبه‌روی کدام عدد خط‌کش است؟ (خط از صفر شروع شده است.)

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهسرِ مداد را روبه‌روی ۱ گذاشته، سرِ دیگر روی ۹ بوده، و نوشته «۹ سانتی‌متر».

از ۱ شروع کرده است، پس یک سانتی‌متر کمتر از ۹ است.

درستاز ۱ تا ۹، هشت فاصله است: ۸ سانتی‌متر. بهتر است از صفر شروع کنی.

اشتباهخط‌های کوچک روی خط‌کش را شمرده: «از ۰ تا ۳ چهار خط هست، پس ۴ سانتی‌متر».

سانتی‌متر فاصلهٔ بین دو خط است، نه خودِ خط. چهار خط سه فاصله دارند.

درستفاصله‌ها را بشمار: از ۰ تا ۳، سه سانتی‌متر.

اشتباهلبهٔ خط‌کش را سرِ چیز گذاشته، در حالی که صفر کمی جلوتر بوده است.

شمارش از صفر شروع می‌شود، نه از لبه. آن تکهٔ کوچک قبل از صفر حساب نمی‌شود و جواب کمی کمتر از اندازهٔ واقعی می‌شود.

درستسرِ چیز را دقیقاً روبه‌روی خط صفر بگذار.

فراتر از کتابسانتی‌متر از کجا آمد؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

بیش از دویست سال پیش، در فرانسه، دانشمندان تصمیم گرفتند واحدی بسازند که مال همه باشد، نه وجب یا قدم یک نفر. آن‌ها واحدی به اسم «متر» ساختند و یک میلهٔ فلزی دقیق از آن درست کردند.

سانتی‌متر یک تکهٔ کوچک از متر است: صد تا سانتی‌متر پشت سر هم یک متر می‌شود. امروز تقریباً همهٔ کشورهای دنیا با همین واحدها اندازه می‌گیرند.

ولی یک میلهٔ فلزی همیشه دقیقاً یک اندازه نمی‌ماند؛ مثلاً در گرما کمی بلندتر می‌شود. برای همین امروز متر را با سرعت نور تعریف می‌کنند که همیشه یکی است. ولی خط‌کش تو هنوز همان کار ساده را می‌کند: به همه یک جواب می‌دهد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴واحد میلی‌متر

این درس: صفحه‌های ۸۵ تا ۹۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از فصل‌های قبل:

  1. ۱۰ تا یکی، چند ده‌تایی است؟
  2. عدد ۴۷ چند ده‌تایی و چند یکی دارد؟

جواب: ۱) یک ده‌تایی. ۲) ۴ ده‌تایی و ۷ یکی.

وقتی سانتی‌متر هم بزرگ است#

سهیل یک پیچ کوچک را با خط‌کش اندازه می‌گیرد. سرِ پیچ روی صفر است و سرِ دیگرش بین ۳ و ۴. پس طول پیچ بین ۳ و ۴ سانتی‌متر است. سهیل می‌خواهد دقیق‌تر بداند. یادت هست ترانه با روبانش چه کرد؟ هر قسمت بزرگ را به قسمت‌های کوچک تقسیم کرد.

روی خط‌کش هم همین کار را کرده‌اند. هر سانتی‌متر به ۱۰ قسمت کوچکِ مساوی تقسیم شده است. به هر قسمت کوچک یک میلی‌متر می‌گویند. این تصویرِ یک سانتی‌متر است، با ۱۱ خط و ۱۰ فاصلهٔ کوچک:

۱ سانتی‌متر = ۱۰ میلی‌متر

میلی‌متر خیلی کوچک است. ضخامت یک سکه فقط حدود یک تا دو میلی‌متر است.

مثال ۱. سهیل دوباره نگاه می‌کند. سرِ پیچ از خط ۳ رد شده و ۴ قسمت کوچک جلوتر رفته است.

  1. سانتی‌مترهای کامل: ۳.
  2. قسمت‌های کوچک بعد از آن: ۴.
  3. طول پیچ: ۳ سانتی‌متر و ۴ میلی‌متر.

این جواب از «بین ۳ و ۴ سانتی‌متر» دقیق‌تر است.

همه را با میلی‌متر بگو#

قبل از ادامه، حدس بزن: ۱ سانتی‌متر بلندتر است یا ۱۰ میلی‌متر؟

هیچ‌کدام. هر دو یک اندازه‌اند. ۱ سانتی‌متر همان ۱۰ میلی‌متر است، فقط با واحد دیگری گفته شده است.

پس طول پیچ را با میلی‌متر هم می‌شود گفت. سه سانتی‌متر یعنی میلی‌متر. با ۴ میلی‌متر دیگر: میلی‌متر.

با میلی‌متر با سانتی‌متر و میلی‌متر
۱۰ میلی‌متر ۱ سانتی‌متر
۱۳ میلی‌متر ۱ سانتی‌متر و ۳ میلی‌متر
۲۰ میلی‌متر ۲ سانتی‌متر
۲۷ میلی‌متر ۲ سانتی‌متر و ۷ میلی‌متر
۳۴ میلی‌متر ۳ سانتی‌متر و ۴ میلی‌متر

مثال ۲. طول یک پاک‌کن ۴۲ میلی‌متر است. آن را با سانتی‌متر و میلی‌متر بنویس.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۴۰ میلی‌متر یعنی ۴ سانتی‌متر. پس ۴۲ میلی‌متر کمی بیشتر از ۴ سانتی‌متر است.

  1. ده‌تا ده‌تا جدا کن: ۱۰، ۲۰، ۳۰، ۴۰. چهار تا ده‌تایی، یعنی ۴ سانتی‌متر.
  2. می‌ماند: ۲ میلی‌متر.
  3. جواب: ۴ سانتی‌متر و ۲ میلی‌متر.

با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی بیشتر از ۴ سانتی‌متر است.

راه دوم: روی خط‌کش، قسمت‌های کوچک را یکی‌یکی از صفر بشمار تا ۴۲. جواب همان است، ولی راه اول خیلی تندتر است، چون هر سانتی‌متر را یک‌جا ۱۰ می‌شماری.

مثال ۳. طول یک برگ ۶ سانتی‌متر و ۵ میلی‌متر است. آن را فقط با میلی‌متر بنویس.

  1. شش سانتی‌متر: ۱۰، ۲۰، ۳۰، ۴۰، ۵۰، ۶۰ میلی‌متر.
  2. با ۵ میلی‌متر: ۶۵ میلی‌متر.
  3. پس طول برگ را به دو شکل می‌شود گفت: «۶ سانتی‌متر و ۵ میلی‌متر» یا «۶۵ میلی‌متر».

🧠 ترفند: سانتی‌متر مثل ده‌تایی است و میلی‌متر مثل یکی. وقتی اندازه‌ای را با میلی‌متر داری، رقم یکان میلی‌مترها را می‌گوید و بقیهٔ عدد سانتی‌مترها را: ۵۶ میلی‌متر = ۵ سانتی‌متر و ۶ میلی‌متر. دلیل: هر سانتی‌متر ۱۰ میلی‌متر است، درست مثل هر ده‌تایی که ۱۰ تا یکی است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱یک سانتی‌متر چند میلی‌متر است؟
۲۵ سانتی‌متر و ۴ میلی‌متر، چند میلی‌متر است؟
۳۶۰ میلی‌متر چقدر است؟
۴۳۸ میلی‌متر برابر است با ۳ سانتی‌متر و چند میلی‌متر؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

طول یک سنجاق ۴۷ میلی‌متر است. آن را با سانتی‌متر و میلی‌متر بنویس.

طول یک مداد کوچک ۸ سانتی‌متر و ۳ میلی‌متر است. آن را فقط با میلی‌متر بنویس.

طول یک پاک‌کن ۳ سانتی‌متر و ۶ میلی‌متر است و طول یک تراش ۲ سانتی‌متر و ۸ میلی‌متر. کدام بلندتر است؟ چند میلی‌متر بلندتر است؟

یک خط ۱۰ سانتی‌متری چند میلی‌متر است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«۵ سانتی‌متر و ۴ میلی‌متر = ۹ میلی‌متر»

۵ سانتی‌متر را مثل ۵ میلی‌متر شمرده است. ولی هر سانتی‌متر ۱۰ میلی‌متر است.

درست میلی‌متر.

اشتباه«۳۰ میلی‌متر = ۳۰ سانتی‌متر»

فقط اسم واحد را عوض کرده است. ولی میلی‌متر خیلی کوچک‌تر از سانتی‌متر است.

درست۳۰ میلی‌متر، ۳ تا ده‌تایی است: ۳ سانتی‌متر.

اشتباه«طول مداد ۴ سانتی‌متر و ۱۲ میلی‌متر است.»

۱۰ تا از آن ۱۲ میلی‌متر یک سانتی‌متر کامل می‌سازند. میلی‌مترها باید کمتر از ۱۰ تا باشند.

درست۴ سانتی‌متر و ۱۲ میلی‌متر = ۵ سانتی‌متر و ۲ میلی‌متر.

فراتر از کتابمیلی‌متر در دنیای واقعیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

میلی‌متر کوچک است، ولی خیلی جاها مهم است. نوک مداد، پیچ‌های عینک و دانه‌های تسبیح را با میلی‌متر اندازه می‌گیرند. باران را هم با میلی‌متر می‌سنجند: «امروز ۵ میلی‌متر باران آمد» یعنی اگر آب باران جایی نرود، روی زمین یک لایه به بلندی ۵ میلی‌متر درست می‌شود.

چاپگرهای سه‌بعدی چیزها را لایه‌لایه می‌سازند. هر لایه معمولاً از یک میلی‌متر هم نازک‌تر است. ماشین با روی هم گذاشتن صدها لایهٔ نازک، یک اسباب‌بازی یا یک قطعهٔ ربات می‌سازد. اگر دوست داری ببینی چطور، دورهٔ لایه دربارهٔ همین چاپگرهاست.

دفعهٔ بعد که خط‌کش را برداشتی، خط‌های کوچک بین دو عدد را بشمار: همیشه ۱۰ فاصله است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۵

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

چرا با وجب اندازه نمی‌گیریم؟ وجب که همیشه همراه ماست.

برای تخمین خوب است. ولی وجب هر کس فرق دارد، پس دو نفر برای یک میز دو عدد مختلف می‌گویند. سانتی‌متر برای همه یکی است و همه یک جواب می‌گیرند.

سانتی‌متر و میلی‌متر چه فرقی دارند؟

میلی‌متر کوچک‌تر است: هر سانتی‌متر ۱۰ میلی‌متر است. برای چیزهای کوچک یا وقتی جواب دقیق می‌خواهی، میلی‌متر به کار می‌آید.

اگر خط‌کشم شکسته باشد و صفر نداشته باشد چه کنم؟

از یک عدد دیگر شروع کن، مثلاً ۲. بعد فاصله‌های یک سانتی‌متری را تا سرِ دیگر بشمار. یا عدد آخر را منهای عدد شروع کن: از ۲ تا ۹، می‌شود ۷ سانتی‌متر.

متر خیاطی برای چیست؟

یک نوار نرم است که روی آن سانتی‌مترها را علامت زده‌اند. با آن چیزهای خمیده یا خیلی بلند را اندازه می‌گیرند، مثل دور سر، دور کمر یا قد.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی دوم: فصل ۱، عدد و رقم، فصل ۲، جمع و تفریق اعداد دو رقمی، فصل ۳، اشکال هندسی، فصل ۴، عددهای سه رقمی، فصل ۶، جمع و تفریق اعداد سه رقمی، فصل ۷، کسر و احتمال، فصل ۸، آمار و نمودار