آموزش ریاضی دوم · فصل ۷

کسر و احتمال، به زبان ساده

در این فصل می‌بینی یک واحد، مثل یک سانتی‌متر یا یک دستهٔ ده‌تایی، به قسمت‌های مساوی تقسیم می‌شود. یاد می‌گیری بگویی «چند قسمت از چند قسمت مساوی» رنگ شده و به آن کسر بگویی. بعد با کیسهٔ مهره و صفحهٔ چرخنده می‌فهمی احتمال یعنی چه: کدام رنگ شانس بیشتری دارد، کدام کمتر، و کی شانس‌ها برابرند.

صفحه‌های ۱۰۹ تا ۱۲۶ کتاب۴ درس۳۲ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی طول چیزی را با «سانتی‌متر و چند قسمت از ۱۰ قسمت کوچک» بگویی.
  • می‌توانی بگویی یک شکل به قسمت‌های مساوی تقسیم شده یا نه، و بنویسی چند قسمت از چند قسمت مساوی رنگ شده است.
  • می‌توانی بگویی کدام رنگ در یک کیسه یا صفحهٔ چرخنده احتمال بیشتری دارد و چرا.
  • می‌دانی که نتیجهٔ یک آزمایش را نمی‌شود از قبل گفت، اما می‌شود گفت چه چیزی شانس بیشتری دارد.

پیش‌نیاز: سانتی‌متر و میلی‌متر، دسته‌های ده‌تایی و یکی، شکل‌های هندسی ساده، و مقایسهٔ دو عدد.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (دوم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی دوم کدام درس است؟

درس ۱قسمتی از یک واحد

این درس: صفحه‌های ۱۱۰ تا ۱۱۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. یک سانتی‌متر چند میلی‌متر است؟
  2. عدد ۳۵ چند دستهٔ ده‌تایی و چند تا یکی دارد؟

جواب: ۱) ۱۰ میلی‌متر. ۲) ۳ دستهٔ ده‌تایی و ۵ تا یکی.

یک کفشدوزک روی خط‌کش#

یک کفشدوزک کنار خط‌کش ایستاده است. سرش روی صفر است. دمش از عدد ۱ رد شده، اما به ۲ نرسیده است. پس طولش از ۱ سانتی‌متر بیشتر و از ۲ سانتی‌متر کمتر است.

حالا فاصلهٔ بین ۱ و ۲ را نگاه کن. خط‌کش آن را به ۱۰ قسمت کوچکِ مساوی تقسیم کرده است. دم کفشدوزک ۴ قسمت کوچک بعد از ۱ تمام می‌شود. خانه‌های سیاه، قسمت‌هایی است که کفشدوزک پوشانده است:

پس می‌گوییم: طول کفشدوزک ۱ سانتی‌متر و ۴ قسمت از ۱۰ قسمت کوچک است.

هر قسمت کوچک یک میلی‌متر است. پس طول کفشدوزک ۱ سانتی‌متر و ۴ میلی‌متر هم هست. هر دو جمله یک چیز را می‌گویند.

واحد یعنی چه؟#

اینجا سانتی‌متر واحد ماست. واحد یعنی یک چیز کامل که با آن اندازه می‌گیریم یا می‌شماریم. وقتی چیزی از یک واحد کامل کمتر است، از قسمتی از واحد حرف می‌زنیم. میلی‌متر قسمتی از سانتی‌متر است: ۱ قسمت از ۱۰ قسمت مساوی آن.

مثال ۱. یک مداد کوچک را کنار خط‌کش گذاشته‌ایم.

اول تخمین بزن: حدوداً چند سانتی‌متر است؟ نوک مداد بعد از ۷ است و قبل از ۸. پس کمی بیشتر از ۷ سانتی‌متر.

حالا دقیق: نوک مداد ۳ قسمت کوچک بعد از ۷ است.

طول مداد ۷ سانتی‌متر و ۳ قسمت از ۱۰ قسمت کوچک است. با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی بیشتر از ۷ است.

راه دوم. همهٔ قسمت‌های کوچک را از صفر بشمار. هر سانتی‌متر ۱۰ قسمت دارد. ۷ سانتی‌متر یعنی ۷۰ قسمت، و ۳ قسمت دیگر: ۷۳ میلی‌متر. این همان ۷ سانتی‌متر و ۳ میلی‌متر است. راه اول سریع‌تر است، چون عددهای بزرگ خط‌کش را آماده داری.

🧠 ترفند: برای گفتن طول به میلی‌متر، عدد سانتی‌متر و عدد قسمت‌ها را کنار هم بنویس: ۷ سانتی‌متر و ۳ قسمت می‌شود ۷۳ میلی‌متر. دلیل: هر سانتی‌متر ۱۰ میلی‌متر است. پس سانتی‌مترها مثل ده‌تایی‌اند و قسمت‌ها مثل یکی. شرط: عدد قسمت‌ها همیشه از ۰ تا ۹ است، چون ۱۰ قسمت خودش یک سانتی‌متر کامل است.

دستهٔ ده‌تایی هم یک واحد است#

یک دستهٔ ده‌تایی را هم می‌توانی یک واحد بگیری. هر یکی، ۱ قسمت از ۱۰ قسمت آن است. عدد ۲۳ را ببین:

دو دستهٔ کامل و ۳ تا از دستهٔ سوم. پس ۲۳ یعنی ۲ ده‌تایی و ۳ قسمت از ۱۰ قسمت.

مثال ۲. عدد ۵۸ یعنی ۵ ده‌تایی و ۸ قسمت از ۱۰ قسمت. عدد ۶ یعنی هیچ ده‌تایی و ۶ قسمت از ۱۰ قسمت.

قسمت‌ها باید مساوی باشند#

یک کاغذ را از وسط تا کن. دو تکه درست روی هم می‌افتند. پس کاغذ به ۲ قسمت مساوی تقسیم شده است.

قبل از ادامه، حدس بزن: یک نان را به ۴ تکه بریده‌ایم. دو تکه بزرگ است و دو تکه کوچک. آیا نان به ۴ قسمت مساوی تقسیم شده است؟

نه. قسمت‌ها وقتی مساوی‌اند که درست هم‌اندازه باشند. اگر یک تکه را روی تکهٔ دیگر بگذاری، باید کاملاً رویش بیفتد. تکهٔ بزرگ روی تکهٔ کوچک نمی‌افتد. پس این ۴ قسمت مساوی نیستند.

■ ■
■ ■

این مربع به ۴ قسمت مساوی تقسیم شده است، چون هر چهار خانه هم‌اندازه‌اند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱طول یک کرم ۳ سانتی‌متر و ۵ میلی‌متر است. یعنی طولش:
۲عدد ۶۸ یعنی ۶ ده‌تایی و چند قسمت از ۱۰ قسمت؟
۳کدام به قسمت‌های مساوی تقسیم شده است؟
۴یک خط از صفر شروع می‌شود و ۷ قسمت کوچک بعد از عدد ۵ تمام می‌شود. طولش ۵ سانتی‌متر و چند میلی‌متر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

یک گیرهٔ کاغذ کنار خط‌کش است. یک سرش روی صفر است و سر دیگرش ۳ قسمت کوچک بعد از عدد ۴. جمله را کامل کن: «طول گیره … سانتی‌متر و … قسمت از ۱۰ قسمت کوچک است.»

این عددها را با «ده‌تایی و قسمت از ۱۰ قسمت» بگو: ۲۵، ۹۰، ۷

یک نوار ۱۰ قسمت مساوی دارد. ۶ قسمت آن آبی است و بقیه سفید. جمله‌ها را کامل کن: «… قسمت از ۱۰ قسمت آبی است» و «… قسمت از ۱۰ قسمت سفید است».

علی یک نان را به ۴ تکه بریده است: دو تکهٔ بزرگ و دو تکهٔ کوچک. او می‌گوید: «هر تکه ۱ قسمت از ۴ قسمت مساوی نان است.» درست می‌گوید؟ چرا؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهخط‌کش را از عدد ۱ گذاشته و گفته: «مداد ۸ سانتی‌متر است»، در حالی که نوکش روی ۸ است.

اندازه‌گیری از صفر شروع می‌شود. از ۱ تا ۸ فقط ۷ سانتی‌متر است.

درستسر مداد را روی صفر بگذار، یا از ۸ عدد ۱ را کم کن: ۷ سانتی‌متر.

اشتباهیک کیک ۴ تکهٔ نامساوی شده و گفته: «هر تکه ۱ قسمت از ۴ قسمت مساوی است.»

شمردن تکه‌ها کافی نیست. تکه‌ها باید هم‌اندازه باشند.

درستفقط وقتی کیک به ۴ تکهٔ هم‌اندازه بریده شود، هر تکه ۱ قسمت از ۴ قسمت مساوی است.

اشتباهطول کفشدوزک را «۴ سانتی‌متر و ۱ قسمت» گفته است.

جای عدد سانتی‌متر و عدد قسمت‌های کوچک را عوض کرده است.

درست۱ سانتی‌متر کامل و ۴ قسمت از ۱۰ قسمت کوچک.

فراتر از کتابقسمت‌های خیلی کوچکبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

میلی‌متر قسمتی از سانتی‌متر است. اما می‌شود میلی‌متر را هم باز به قسمت‌های کوچک‌تر تقسیم کرد. یک چاپگر سه‌بعدی چیزها را لایه‌لایه می‌سازد. هر لایه معمولاً از یک میلی‌متر هم نازک‌تر است، مثلاً ۲ قسمت از ۱۰ قسمت مساوی یک میلی‌متر. برای همین سطح چیزی که می‌سازد صاف دیده می‌شود. ابزاری به نام کولیس هم هست که مکانیک‌ها با آن اندازه‌های خیلی دقیق می‌گیرند. فکر همهٔ این‌ها یکی است: یک واحد را به قسمت‌های مساوی تقسیم کن تا اندازه را دقیق‌تر بگویی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲آشنایی با کسر

این درس: صفحه‌های ۱۱۳ تا ۱۱۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. یک نوار ۱۰ قسمت مساوی دارد و ۶ قسمتش رنگ شده است. چند قسمت از چند قسمت رنگ شده است؟
  2. مربع چند ضلع دارد؟

جواب: ۱) ۶ قسمت از ۱۰ قسمت مساوی. ۲) ۴ ضلع.

تا کردن یک دستمال#

یک دستمال مربعی برمی‌داری. آن را از وسط تا می‌کنی. دو قسمت مساوی می‌شود. دوباره از وسط تا می‌کنی. حالا باز کن. دستمال به ۴ قسمت مساوی تقسیم شده است. یک قسمت را رنگ می‌کنی:

■ □
□ □

می‌گوییم: ۱ قسمت از ۴ قسمت مساوی رنگ شده است.

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر دستمال تاشده را یک بار دیگر هم از وسط تا کنی، وقتی بازش کنی چند قسمت مساوی دارد؟

۸ قسمت. هر کدام از ۴ قسمت، با تای تازه دو قسمت می‌شود. پس .

🧠 ترفند: هر بار که کاغذ تاشده را دوباره از وسط تا کنی، تعداد قسمت‌ها دو برابر می‌شود: ۲، ۴، ۸. دو برابر یعنی عدد با خودش جمع شود: . دلیل: تای تازه هر قسمت قبلی را از وسط دو قسمت می‌کند. شرط: باید هر بار همهٔ کاغذ تاشده را با هم از وسط تا کنی.

کسر چیست؟#

در ریاضی به جمله‌ای مثل «۳ قسمت از ۸ قسمت مساوی» یک کسر می‌گوییم. برای یک کسر دو چیز لازم است:

  • یک چیز کامل که به قسمت‌های مساوی تقسیم شده باشد.
  • چند تا از آن قسمت‌ها که درباره‌شان حرف می‌زنیم.

مثال ۱. این شکل ۸ خانهٔ مساوی دارد و ۳ خانه‌اش رنگ شده است:

■ ■ ■ □
□ □ □ □

اول تخمین بزن: کمتر از نصف شکل رنگ شده یا بیشتر؟ نصف یعنی ۱ قسمت از ۲ قسمت مساوی. نصف این شکل یک ردیف کامل است، یعنی ۴ خانه. رنگی‌ها از یک ردیف کمترند. پس کمتر از نصف.

حالا دقیق بشمار: ۳ خانه رنگ شده است. ۳ قسمت از ۸ قسمت مساوی رنگ شده است. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۳ از ۴ کمتر است.

مثال ۲. این نوار ۶ قسمت مساوی دارد:

۵ قسمت از ۶ قسمت مساوی رنگ شده است. و ۱ قسمت از ۶ قسمت مساوی رنگ نشده است.

راه دوم برای شمردن. گاهی شمردنِ قسمت‌های سفید سریع‌تر است. در مثال ۲ فقط یک قسمت سفید است. پس رنگی‌ها هستند. هر کدام کمتر بود، همان را بشمار.

کسر روی محور#

روی این محور، فاصلهٔ هر دو عدد یک واحد است. هر واحد به ۲ قسمت مساوی تقسیم شده است. نقطهٔ ▲ را ببین:

۰ · ۱ · ۲ · ۳
▲

نقطه ۲ واحد کامل جلو رفته و بعد ۱ قسمت از ۲ قسمت مساوی واحد بعدی. پس می‌گوییم: ۲ واحد و ۱ قسمت از ۲ قسمت مساوی.

این بار هر واحد به ۴ قسمت مساوی تقسیم شده است:

۱ · · · ۲
▲

نقطه بعد از ۱ است و ۳ قسمت جلوتر. پس ۱ واحد و ۳ قسمت از ۴ قسمت مساوی.

دو روبان هم‌اندازه#

دو روبان هم‌اندازه داریم. اولی ۴ قسمت مساوی دارد و ۱ قسمتش رنگی است. دومی ۸ قسمت مساوی دارد و ۳ قسمتش رنگی است. کدام بیشتر رنگ شده؟

هر قسمتِ روبان اول را با یک خط از وسط دو قسمت کن. روبان اول هم ۸ قسمت می‌شود. ۱ قسمت رنگی‌اش ۲ قسمت کوچک می‌شود:

حالا با هم مقایسه کن: ۲ قسمت در برابر ۳ قسمت. پس روبان دوم بیشتر رنگ شده است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱یک شکل ۶ خانهٔ مساوی دارد: دو ردیف، هر ردیف ۳ خانه. ۲ خانه رنگ شده است. کدام جمله درست است؟
۲یک نوار ۹ قسمت مساوی دارد و ۴ قسمتش رنگ شده است. چند قسمت رنگ نشده است؟
۳کدام یک کسر است؟
۴روی یک محور، هر واحد به ۴ قسمت مساوی تقسیم شده است. یک نقطه بعد از عدد ۱ است و ۳ قسمت جلوتر. این نقطه کجاست؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

یک شکل ۱۰ خانهٔ مساوی دارد: دو ردیف، هر ردیف ۵ خانه. ۴ خانه رنگ شده است. (الف) چند قسمت از چند قسمت مساوی رنگ شده است؟ (ب) چند قسمت از چند قسمت مساوی رنگ نشده است؟

یک کاغذ مستطیلی را سه بار پشت سر هم از وسط تا می‌کنی و بعد بازش می‌کنی. ۳ قسمت را رنگ می‌کنی. چند قسمت از چند قسمت مساوی رنگ شده است؟

روی یک محور، هر واحد به ۲ قسمت مساوی تقسیم شده است. یک نقطه ۳ واحد کامل و یک قسمت دیگر جلو رفته است. جای نقطه را با جمله بگو. این نقطه بین کدام دو عدد است؟

دو نوار هم‌اندازه داریم. نوار اول ۴ قسمت مساوی دارد و ۳ قسمتش رنگی است. نوار دوم ۸ قسمت مساوی دارد و ۵ قسمتش رنگی است. کدام نوار بیشتر رنگ شده است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه۳ خانه رنگی و ۵ خانه سفید است. نوشته: «۳ قسمت از ۵ قسمت رنگ شده است.»

عدد دوم باید همهٔ قسمت‌ها باشد، نه فقط سفیدها.

درستهمه قسمت است. پس ۳ قسمت از ۸ قسمت مساوی.

اشتباهروی محوری که هر واحد ۲ قسمت دارد، نقطهٔ وسط ۲ و ۳ را «۵ قسمت» خوانده و تمام کرده است.

همهٔ قسمت‌ها را از صفر شمرده و واحدهای کامل را جدا نکرده است.

درستاول واحدهای کامل: ۲. بعد قسمتِ اضافه: ۱ قسمت از ۲ قسمت مساوی.

اشتباهظرفی را با یک خط کج به دو تکهٔ نامساوی تقسیم کرده و یکی را «۱ قسمت از ۲ قسمت مساوی» نامیده است.

تکه‌ها هم‌اندازه نیستند، پس این کسر نیست.

درستخط را درست از وسط بکش تا دو قسمت هم‌اندازه شوند.

فراتر از کتابساعت هم کسر داردبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

صفحهٔ ساعت را چهار قسمت مساوی کن: از ۱۲ تا ۳، از ۳ تا ۶، از ۶ تا ۹، و از ۹ تا ۱۲. وقتی عقربهٔ بزرگ از ۱۲ به ۳ می‌رود، ۱ قسمت از ۴ قسمت مساوی صفحه را دور زده است. به این زمان «یک ربع» می‌گوییم. «ربع» یعنی یک قسمت از چهار قسمت مساوی. وقتی عقربهٔ بزرگ از ۱۲ به ۶ برسد، ۲ قسمت از ۴ قسمت را رفته است، یعنی نیم ساعت. در کلاس‌های بعد، کسرها را با عدد هم می‌نویسی: یک عدد بالا، یک خط، و یک عدد پایین.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳مفهوم احتمال

این درس: صفحه‌های ۱۱۸ تا ۱۲۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. در یک جعبه ۳ مهرهٔ قرمز و ۵ مهرهٔ آبی هست. کدام رنگ بیشتر است؟ چند تا بیشتر؟
  2. چند می‌شود؟

جواب: ۱) آبی، ۲ تا بیشتر، چون . ۲) ۸.

یک کیسه، بدون نگاه کردن#

در یک کیسهٔ پارچه‌ای ۶ مهرهٔ سبز و ۱ مهرهٔ زرد هست. داخل کیسه را نمی‌بینی.

سبز سبز سبز سبز سبز سبز زرد

دستت را داخل کیسه می‌بری و یک مهره درمی‌آوری.

  • می‌توانی از قبل بگویی چه رنگی می‌آید؟ نه. چون نمی‌بینی دستت به کدام مهره می‌خورد.
  • ممکن است چه رنگی بیاید؟ سبز یا زرد. فقط همین دو رنگ در کیسه هست.
  • ممکن است قرمز بیاید؟ نه. در کیسه مهرهٔ قرمز نیست. وقتی چیزی اصلاً نمی‌تواند پیش بیاید، می‌گوییم ممکن نیست.
  • کدام رنگ شانس بیشتری دارد؟ سبز. چون مهره‌های سبز خیلی بیشترند. دستت به احتمال بیشتر به یک مهرهٔ سبز می‌خورد.

اگر همهٔ مهره‌های کیسه سبز بودند چه؟ آن وقت از قبل می‌دانستیم: مهره حتماً سبز است.

به همین «شانس»، احتمال هم می‌گوییم. احتمال آمدن سبز از احتمال آمدن زرد بیشتر است.

آزمایش کن#

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر ۱۰ بار یک مهره دربیاوری و هر بار آن را به کیسه برگردانی، حتماً یک بار زرد می‌آید؟

نه. ممکن است بیاید و ممکن است نیاید. نمی‌شود از قبل گفت. اما این را می‌شود گفت: بیشتر بارها سبز می‌آید.

اول تخمین بزن: در ۱۰ بار، حدوداً چند بار سبز می‌آید؟ چون ۶ مهره از ۷ مهره سبز است، بیشتر بارها.

سارا این کار را کرد. هر بار رنگ را نوشت و مهره را برگرداند. نتیجهٔ سارا این شد:

رنگ تعداد بارها
سبز ۹
زرد ۱

با حدسمان می‌خواند؟ بله، بیشتر بارها سبز آمده است. اگر سارا دوباره ۱۰ بار امتحان کند، شاید جدولش کمی فرق کند. شاید این بار ۸ سبز و ۲ زرد بیاید. اما باز هم سبز بیشتر می‌آید.

سه رنگ#

مثال ۱. در یک جعبه ۲ مهرهٔ قرمز، ۵ مهرهٔ آبی و ۱ مهرهٔ سبز هست. بدون نگاه کردن یک مهره برمی‌داریم.

  • آبی بیشترین شانس را دارد، چون ۵ مهره دارد.
  • سبز کمترین شانس را دارد، چون فقط ۱ مهره دارد.
  • قرمز بین این دو است.

شانس برابر#

مثال ۲. در یک کیسه ۴ مهرهٔ قرمز و ۴ مهرهٔ آبی هست. هر دو رنگ به یک اندازه مهره دارند. پس شانس قرمز و آبی برابر است.

🧠 ترفند: برای مقایسهٔ شانس دو رنگ، فقط تعداد مهره‌های همان دو رنگ را مقایسه کن. رنگ‌های دیگرِ کیسه در این مقایسه مهم نیستند. دلیل: شانس هر رنگ به تعداد مهره‌های خودش بستگی دارد. شرط: هر دو رنگ در یک کیسه باشند و فقط یک مهره برداری.

یک کارت جایزه در جعبه‌های مختلف#

سه جعبهٔ کارت داریم. در هر جعبه فقط یک کارت ستاره‌دار هست و بقیهٔ کارت‌ها ساده‌اند. بدون نگاه کردن یک کارت برمی‌داری.

جعبه همهٔ کارت‌ها کارت ستاره‌دار
کوچک ۴ ۱
متوسط ۱۲ ۱
بزرگ ۳۰ ۱

از کدام جعبه شانس برداشتن کارت ستاره‌دار بیشتر است؟ از جعبهٔ کوچک. آنجا کارت ستاره‌دار فقط بین ۳ کارت ساده است. در جعبهٔ بزرگ، بین ۲۹ کارت ساده گم می‌شود.

راه دوم برای فکر کردن. به‌جای کارت ستاره‌دار، به کارت‌های ساده نگاه کن. هر جا کارت‌های ساده بیشترند، شانس ستاره‌دار کمتر است. کارت‌های ساده در جعبهٔ بزرگ از همه بیشترند. پس شانس ستاره‌دار آنجا از همه کمتر است. هر دو راه یک جواب دارند. راه اول سریع‌تر است، چون فقط یک عدد را در هر جعبه نگاه می‌کنی.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱در یک کیسه ۷ مهرهٔ آبی و ۲ مهرهٔ قرمز هست. بدون نگاه کردن یک مهره درمی‌آوریم. شانس کدام رنگ بیشتر است؟
۲در یک جعبه فقط مهرهٔ زرد و سبز هست. بدون نگاه کردن یک مهره برمی‌داریم. ممکن است قرمز باشد؟
۳سه جعبه داریم. در هر جعبه فقط یک توپ زرد هست و بقیه توپ سبزند. جعبهٔ اول ۳ توپ دارد، دومی ۱۵ و سومی ۴۰. شانس برداشتن توپ زرد در کدام جعبه بیشتر است؟
۴در یک کیسه ۶ مهرهٔ زرد و ۶ مهرهٔ سبز هست. کدام درست است؟
۵در یک کیسه ۷ مهرهٔ آبی و ۳ مهرهٔ قرمز هست. ریحانه ۵ بار مهره درآورد و برگرداند. هر ۵ بار آبی آمد. بار ششم چه می‌آید؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

در یک جعبه ۳ مهرهٔ قرمز، ۶ مهرهٔ سبز و ۲ مهرهٔ آبی هست. بدون نگاه کردن یک مهره برمی‌داریم. (الف) شانس کدام رنگ بیشتر است؟ (ب) شانس کدام رنگ کمتر است؟ (پ) ممکن است زرد بیاید؟

یک کیسه بساز که ۸ مهره داشته باشد و شانس آمدن قرمز از آبی بیشتر باشد. یک جواب بنویس.

نیما از یک کیسه ۱۰ بار مهره درآورد و هر بار برگرداند. ۸ بار سبز آمد و ۲ بار زرد. فکر می‌کنی در کیسه کدام رنگ بیشتر است؟ آیا مطمئنی؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«دو بار پشت سر هم قرمز آمد، پس این بار حتماً آبی می‌آید.»

وقتی مهره برمی‌گردد، کیسه همان کیسهٔ قبلی است. آمدن‌های قبلی، بعدی را تعیین نمی‌کنند.

درستهر بار، شانس هر رنگ به تعداد مهره‌های همان رنگ در کیسه بستگی دارد.

اشتباه«در کیسه ۸ مهرهٔ قرمز و ۱ مهرهٔ آبی هست. چون دو رنگ داریم، شانسشان برابر است.»

تعداد رنگ‌ها مهم نیست؛ تعداد مهره‌های هر رنگ مهم است.

درستقرمز ۸ مهره دارد و آبی ۱. شانس قرمز خیلی بیشتر است.

اشتباه«در جعبهٔ بزرگ‌تر کارت‌های بیشتری هست، پس شانس برداشتن تنها کارت ستاره‌دار آنجا بیشتر است.»

کارت ستاره‌دار در هر دو جعبه فقط یکی است. در جعبهٔ بزرگ‌تر بین کارت‌های سادهٔ بیشتری گم می‌شود.

درستشانس برداشتن تنها کارت ستاره‌دار در جعبهٔ کوچک‌تر بیشتر است.

فراتر از کتاباحتمال بارش بارانبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

گاهی در خبر هواشناسی می‌شنوی: «فردا احتمال بارش باران زیاد است.» هواشناس‌ها از قبل نمی‌دانند فردا حتماً باران می‌آید یا نه. مثل تو که نمی‌دانی چه مهره‌ای از کیسه بیرون می‌آید. اما آن‌ها هوای امروز را اندازه می‌گیرند و از روزهای زیادی در گذشته هم کمک می‌گیرند. مثلاً می‌بینند وقتی ابرها و باد این‌طور بوده‌اند، بیشتر وقت‌ها باران آمده است. برنامه‌های هوش مصنوعی هم همین کار را می‌کنند. چیزهای زیادی را می‌بینند و می‌گویند چه چیزی شانس بیشتری دارد. اما گاهی اشتباه می‌کنند، چون «شانس بیشتر» یعنی «حتماً» نیست.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴احتمال و کسر

این درس: صفحه‌های ۱۲۱ تا ۱۲۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. یک شکل ۸ قسمت مساوی دارد و ۳ قسمتش رنگ شده است. چند قسمت رنگ نشده است؟
  2. در کیسه ۶ مهرهٔ سبز و ۱ مهرهٔ زرد هست. شانس کدام رنگ بیشتر است؟

جواب: ۱) ، یعنی ۵ قسمت از ۸ قسمت مساوی. ۲) سبز، چون مهره‌های سبز بیشترند.

صفحهٔ چرخنده#

یک صفحهٔ گرد داریم که به ۸ قسمت مساوی تقسیم شده است. یک عقربه وسط آن است. عقربه را می‌چرخانیم. بعد از مدتی می‌ایستد و روی یک رنگ قرار می‌گیرد. ۵ قسمت صفحه نارنجی است و ۳ قسمت بنفش. اگر هشت قسمت را جدا کنیم و در دو ردیف بچینیم، این‌طور می‌شود:

نارنجی نارنجی نارنجی نارنجی
نارنجی بنفش بنفش بنفش

یعنی: ۵ قسمت از ۸ قسمت مساوی صفحه نارنجی است و ۳ قسمت از ۸ قسمت مساوی بنفش است.

قبل از ادامه، حدس بزن: عقربه به احتمال بیشتر روی کدام رنگ می‌ایستد؟

روی نارنجی. نارنجی قسمت‌های بیشتری از صفحه را گرفته است. عقربه جای بیشتری برای ایستادن روی نارنجی دارد.

قانون#

وقتی قسمت‌ها مساوی هستند:

  • رنگی که قسمت‌های بیشتری دارد، احتمال بیشتری دارد.
  • رنگی که قسمت‌های کمتری دارد، احتمال کمتری دارد.
  • اگر دو رنگ به یک اندازه قسمت داشته باشند، احتمالشان برابر است.

این همان قانون کیسهٔ مهره‌هاست. هر قسمت صفحه مثل یک مهره در کیسه است.

آزمایش#

اول تخمین بزن: اگر عقربه را ۸ بار بچرخانیم، حدوداً چند بار روی نارنجی می‌ایستد؟ نارنجی ۵ قسمت از ۸ قسمت است. پس بیشتر از نصف بارها، یعنی بیشتر از ۴ بار.

مینا ۸ بار چرخاند. نتیجه:

رنگ تعداد بارها
نارنجی ۶
بنفش ۲

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۶ بیشتر از ۴ است. اگر دوباره بچرخاند، شاید ۵ و ۳ بیاید، یا ۴ و ۴. نتیجه هر بار کمی فرق می‌کند.

هدف تیراندازی#

مثال ۱. یک هدف مربعی ۹ خانهٔ مساوی دارد. ۵ خانه قرمز است و ۴ خانه سفید:

قرمز سفید قرمز
سفید قرمز سفید
قرمز سفید قرمز

۵ قسمت از ۹ قسمت مساوی قرمز است. ۴ قسمت از ۹ قسمت مساوی سفید است. اگر تیر بدون نشانه‌گیری به هدف بخورد، احتمال اینکه روی قرمز بخورد بیشتر است.

مثال ۲. یک صفحهٔ چرخنده ۴ قسمت مساوی دارد: ۲ قسمت سبز، ۱ قسمت قرمز و ۱ قسمت آبی. سبز احتمال بیشتری دارد. احتمال قرمز و آبی برابر است، چون هر کدام ۱ قسمت دارند.

راه دوم. گاهی شمردنِ قسمت‌های رنگ دیگر سریع‌تر است. در یک صفحهٔ ۱۰ قسمتی، اگر فقط ۲ قسمت زرد باشد و بقیه سبز، بدون شمردن سبزها می‌دانی سبز ۸ قسمت است. پس سبز احتمال بیشتری دارد.

اگر قسمت‌ها مساوی نباشند#

یک صفحهٔ چرخنده را ببین: نصف صفحه یک تکهٔ بزرگ قرمز است. نصف دیگر به ۳ تکهٔ کوچک آبی تقسیم شده است. اگر فقط تکه‌ها را بشماری، می‌گویی «آبی ۳ تکه دارد و قرمز ۱ تکه». اما تکه‌ها مساوی نیستند. قرمز و آبی هر کدام نصف صفحه را گرفته‌اند. پس احتمالشان برابر است. برای همین، اول ببین قسمت‌ها مساوی‌اند یا نه.

بازی منصفانه#

دو نفر با یک صفحهٔ چرخنده بازی می‌کنند. رنگ یکی قرمز است و رنگ دیگری آبی. هر کس رنگش بیاید، یک امتیاز می‌گیرد. اگر قرمز و آبی به یک اندازه قسمت داشته باشند، شانس دو نفر برابر است. به چنین بازی‌ای منصفانه می‌گوییم. اگر قرمز ۵ قسمت داشته باشد و آبی ۳ قسمت، بازی منصفانه نیست. نفرِ قرمز شانس بیشتری دارد.

🧠 ترفند: وقتی صفحه فقط دو رنگ دارد، قسمت‌های یک رنگ را با نصف همهٔ قسمت‌ها مقایسه کن. اگر بیشتر از نصف بود، آن رنگ احتمال بیشتری دارد. مثلاً نارنجی ۵ قسمت از ۸ قسمت است. نصف ۸ قسمت ۴ قسمت است، چون . و ۵ از ۴ بیشتر است. دلیل: اگر یک رنگ بیشتر از نصف را بگیرد، برای رنگ دیگر کمتر از نصف می‌ماند. شرط: قسمت‌ها مساوی باشند و صفحه فقط دو رنگ داشته باشد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱یک صفحهٔ چرخنده ۶ قسمت مساوی دارد. ۴ قسمت آبی است و بقیه زرد. چند قسمت از ۶ قسمت مساوی زرد است؟
۲در همان صفحه (۴ قسمت آبی و ۲ قسمت زرد)، عقربه به احتمال بیشتر روی کدام رنگ می‌ایستد؟
۳یک هدف ۹ خانهٔ مساوی دارد: ۵ خانه قرمز و ۴ خانه سفید. اگر تیر بدون نشانه‌گیری به هدف بخورد، احتمال خوردن به کدام بیشتر است؟
۴یک صفحهٔ چرخنده ۱۰ قسمت مساوی دارد: ۴ قسمت سبز، ۴ قسمت قرمز و ۲ قسمت آبی. کدام جمله درست است؟
۵نصف یک صفحهٔ چرخنده یک تکهٔ بزرگ زرد است. نصف دیگرش ۴ تکهٔ کوچک سبز است. کدام درست است؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

یک صفحهٔ چرخنده ۱۰ قسمت مساوی دارد. ۶ قسمت زرد است و ۴ قسمت سبز. (الف) جمله‌ها را کامل کن: «… قسمت از ۱۰ قسمت مساوی زرد است» و «… قسمت از ۱۰ قسمت مساوی سبز است». (ب) عقربه به احتمال بیشتر روی کدام رنگ می‌ایستد؟

یک صفحهٔ چرخنده با ۴ قسمت مساوی طراحی کن که احتمال قرمز از همه بیشتر باشد و رنگ آبی هم داشته باشد.

دو هدف داریم که هر کدام ۱۲ خانهٔ مساوی دارد. در هدف اول ۶ خانه زرد و ۶ خانه قرمز است. در هدف دوم ۷ خانه قرمز و ۵ خانه زرد است. در هر هدف، احتمال خوردن تیر به کدام رنگ بیشتر است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«صفحه سه رنگ دارد، پس احتمال هر رنگ برابر است.»

تعداد رنگ‌ها مهم نیست؛ تعداد قسمت‌های مساوی هر رنگ مهم است.

درستقسمت‌های هر رنگ را بشمار. رنگی که قسمت بیشتری دارد، احتمال بیشتری دارد.

اشتباهیک صفحه ۸ قسمت مساوی دارد: ۳ آبی و ۵ سفید. نوشته: «۳ قسمت از ۵ قسمت آبی است.»

عدد دوم باید همهٔ قسمت‌های صفحه باشد.

درست۳ قسمت از ۸ قسمت مساوی آبی است.

اشتباهدر صفحه‌ای با یک تکهٔ بزرگ قرمز و سه تکهٔ کوچک آبی، گفته: «آبی ۳ تکه دارد، پس احتمالش بیشتر است.»

تکه‌ها مساوی نیستند. باید ببینی هر رنگ چقدر از صفحه را گرفته است.

درستاگر تکهٔ قرمز نصف صفحه باشد و سه تکهٔ آبی نصف دیگر، احتمالشان برابر است.

فراتر از کتاببازی منصفانهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

سازنده‌های بازی‌های فکری صفحه‌های چرخنده را با دقت می‌سازند. اگر بازی برای دو نفر است و هر کدام یک رنگ دارند، دو رنگ باید به یک اندازه از صفحه را بگیرند. وگرنه یک نفر شانس بیشتری می‌برد و بازی منصفانه نیست. در بعضی بازی‌ها هم عمداً یک جایزهٔ بزرگ فقط یک قسمت کوچک از صفحه را دارد، تا کمتر پیش بیاید. برنامه‌نویس‌های بازی‌های کامپیوتری هم همین کار را با عددها می‌کنند. به هر اتفاق بازی یک مقدار شانس می‌دهند تا بازی نه خیلی ساده باشد و نه خیلی سخت.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۷

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

کسر یعنی چه؟

وقتی یک چیز کامل را به قسمت‌های مساوی تقسیم می‌کنیم و از چند تا از آن قسمت‌ها حرف می‌زنیم، یک کسر داریم. مثلاً «۳ قسمت از ۸ قسمت مساوی». شرط مهمش این است که قسمت‌ها هم‌اندازه باشند.

چرا قسمت‌ها باید مساوی باشند؟

چون اگر یک تکه بزرگ و یکی کوچک باشد، «یک قسمت» معنی روشنی ندارد. تکهٔ بزرگ از تکهٔ کوچک بیشتر است. برای همین در کسر و در صفحهٔ چرخنده، اول نگاه می‌کنیم قسمت‌ها مساوی‌اند یا نه.

اگر رنگی شانس بیشتری داشته باشد، حتماً می‌آید؟

نه. شانس بیشتر یعنی بیشتر وقت‌ها می‌آید، نه همیشه. در کیسه‌ای با ۶ مهرهٔ سبز و ۱ مهرهٔ زرد، گاهی زرد هم می‌آید. فقط وقتی همهٔ مهره‌ها یک رنگ باشند، جواب حتمی است.

چرا جدول آزمایش من با جدول دوستم یکی نیست؟

چون هر بار که بدون نگاه کردن مهره برمی‌داری یا عقربه را می‌چرخانی، نتیجه از قبل معلوم نیست. اما اگر کیسه‌ها یکی باشند، در هر دو جدول بیشتر وقت‌ها همان رنگی می‌آید که مهره‌های بیشتری دارد.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی دوم: فصل ۱، عدد و رقم، فصل ۲، جمع و تفریق اعداد دو رقمی، فصل ۳، اشکال هندسی، فصل ۴، عددهای سه رقمی، فصل ۵، اندازه‌گیری، فصل ۶، جمع و تفریق اعداد سه رقمی، فصل ۸، آمار و نمودار