آموزش ریاضی دوم · فصل ۴

عددهای سه رقمی، به زبان ساده

در این فصل از ۹۹ به ۱۰۰ می‌رسی و می‌بینی ده دستهٔ ده‌تایی، صد تاست. با سکه‌های یکی، ده‌تایی و صدتایی کار می‌کنی، عددهای سه رقمی را در جدول ارزش مکانی می‌گذاری، می‌خوانی و می‌نویسی. بعد عددها را تقریبی می‌نویسی و آخر سر با جلو و عقب رفتن روی محور، از روی ۱۰۰ می‌پری و ده‌تایی‌ها و صدتایی‌ها را ذهنی جمع و تفریق می‌کنی.

صفحه‌های ۵۵ تا ۷۲ کتاب۴ درس۳۳ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی ارزش چند سکهٔ یکی، ده‌تایی و صدتایی را بشماری و بگویی چند سکه با یک سکهٔ بزرگ‌تر هم‌ارزش است.
  • می‌توانی یک عدد سه رقمی را در جدول ارزش مکانی بگذاری، با رقم و حروف بنویسی و باز کنی.
  • می‌توانی عدد سه رقمی را تقریبی بنویسی و بگویی به کدام عدد نزدیک‌تر است.
  • می‌توانی جمع و تفریق‌هایی را که از روی ۱۰۰ رد می‌شوند و جمع و تفریق صدتایی‌ها را ذهنی انجام دهی.

پیش‌نیاز: کافی است عددهای دو رقمی، دسته‌های ده‌تایی و یکی، و جمع و تفریق فصل‌های اول و دوم را بلد باشی.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (دوم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی دوم کدام درس است؟

درس ۱معرّفی پول

این درس: صفحه‌های ۵۶ تا ۵۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال کوتاه از فصل اول. اول خودت جواب بده.

  1. ۴ دستهٔ ده‌تایی و ۳ تا یکی، روی هم چند تاست؟
  2. بعد از ۸۹ چه عددی می‌آید؟

جواب: ۱) ۴۳ ۲) ۹۰

از ۹۰ تا ۱۰۰#

نگار مدادرنگی‌هایش را ده‌تا ده‌تا با کش بسته است. او ۹ بسته دارد. ۹ بستهٔ ده‌تایی یعنی ۹۰ مداد.

حالا نگار چند مداد تکی هم پیدا می‌کند. آن‌ها را یکی‌یکی اضافه می‌کند و می‌شمارد. این‌ها عددهای آخر شمارش او هستند:

۹۴ ۹۵ ۹۶ ۹۷ ۹۸ ۹۹ ؟

قبل از ادامه، حدس بزن: بعد از ۹۹ چه عددی می‌آید؟

عدد بعدی صد است. صد را این‌طور می‌نویسیم: ۱۰۰. وقتی ۹۹ مداد داری و یکی دیگر اضافه می‌کنی، ۱۰ مداد تکی جمع می‌شود. نگار آن‌ها را هم با کش می‌بندد. حالا ۱۰ بستهٔ ده‌تایی دارد.

ده دستهٔ ده‌تایی، صد تاست.

تعداد بستهٔ ده‌تایی چند مداد
۸ ۸۰
۹ ۹۰
۱۰ ۱۰۰

بسته‌ها را ده‌تا ده‌تا روی یک محور بشمار. هر قدم یک بسته است:

۵۰ ۶۰ ۷۰ ۸۰ ۹۰ ۱۰۰
۵ بسته ۶ بسته ۷ بسته ۸ بسته ۹ بسته ۱۰ بسته

سه جور سکه#

در مثال‌های ما سه جور سکه هست. هر کدام ارزش خودش را دارد:

سکه ارزش هم‌ارزش با
سکهٔ یکی ۱ یک سکهٔ یکی
سکهٔ ده‌تایی ۱۰ ۱۰ سکهٔ یکی
سکهٔ صدتایی ۱۰۰ ۱۰ سکهٔ ده‌تایی

سکهٔ ده‌تایی فقط یک سکه است. ولی ارزشش اندازهٔ ده سکهٔ یکی است. پس اگر ۱۰ سکهٔ یکی داشته باشی، می‌توانی آن‌ها را با یک سکهٔ ده‌تایی عوض کنی. این همان کاری است که نگار با کش کرد: ده تا یکی را یک دسته کرد.

مثال ۱. آرش ۳۰ سکهٔ یکی دارد. می‌خواهد آن‌ها را با سکهٔ ده‌تایی عوض کند. چند سکهٔ ده‌تایی می‌گیرد؟

  1. سکه‌ها را ده‌تا ده‌تا جدا کن و بشمار: ۱۰، ۲۰، ۳۰.
  2. سه دستهٔ ده‌تایی شد: .
  3. هر دسته را با یک سکهٔ ده‌تایی عوض کن. آرش ۳ سکهٔ ده‌تایی می‌گیرد.

قبل از ادامه، حدس بزن: ۱۰ سکهٔ ده‌تایی روی هم چقدر ارزش دارد؟

سکه‌ها را ده‌تا ده‌تا بشمار: ۱۰، ۲۰، ۳۰، ۴۰، ۵۰، ۶۰، ۷۰، ۸۰، ۹۰، ۱۰۰. پس ۱۰ سکهٔ ده‌تایی ارزش ۱۰۰ دارد. یعنی هم‌ارزش یک سکهٔ صدتایی است.

مثال ۲. در کیف سمیرا ۴ سکهٔ ده‌تایی و ۶ سکهٔ یکی هست. روی هم چقدر ارزش دارد؟

ده‌تایی یکی
۴ ۶

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۴ سکهٔ ده‌تایی یعنی ۴۰. سکه‌های یکی کمتر از ۱۰ تا هستند. پس جواب بین ۴۰ و ۵۰ است.

  1. سکه‌های ده‌تایی را ده‌تا ده‌تا بشمار: ۱۰، ۲۰، ۳۰، ۴۰.
  2. سکه‌های یکی را یکی‌یکی ادامه بده: ۴۱، ۴۲، ۴۳، ۴۴، ۴۵، ۴۶.
  3. روی هم ۴۶.

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۴۶ بین ۴۰ و ۵۰ است.

حواست باشد: تعداد سکه‌ها با ارزش سکه‌ها فرق دارد. سمیرا ۱۰ سکه دارد، ولی ارزششان ۴۶ است.

تا صد چقدر مانده؟#

مثال ۳. پویا ۷ سکهٔ ده‌تایی دارد، یعنی ۷۰. می‌خواهد به ۱۰۰ برسد. چقدر دیگر لازم دارد؟

۷۰ ۸۰ ۹۰ ۱۰۰
شروع قدم ۱ قدم ۲ قدم ۳
  1. از ۷۰ ده‌تا ده‌تا جلو برو: ۸۰، ۹۰، ۱۰۰.
  2. سه قدمِ ده‌تایی رفتی. یعنی ۳۰.
  3. پس . برعکسش هم درست است: .

راه دوم: به ده‌تایی‌ها فکر کن. ۷۰ یعنی ۷ تا ده‌تایی. ۱۰۰ یعنی ۱۰ تا ده‌تایی. تو می‌دانی . پس ۳ تا ده‌تایی کم است، یعنی ۳۰. راه دوم تندتر است، چون فقط یک جمع کوچک را به یاد می‌آوری و قدم‌ها را نمی‌شماری.

🧠 ترفند: دو عددی که با هم ۱۰ می‌شوند، اگر ده‌تایی باشند، با هم ۱۰۰ می‌شوند. چون است، هم هست. دلیل: ۴ ده‌تایی و ۶ ده‌تایی روی هم ۱۰ ده‌تایی است، و ۱۰ ده‌تایی همان ۱۰۰ است. شرطش این است که هر دو عدد ده‌تایی کامل باشند، مثل ۲۰ و ۸۰.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱۱۰ سکهٔ ده‌تایی روی هم چقدر ارزش دارد؟
۲آیدا ۵ سکهٔ ده‌تایی و ۸ سکهٔ یکی دارد. روی هم چقدر ارزش دارد؟
۳چه عددی جای خالی را پر می‌کند؟
۴کدام با یک سکهٔ صدتایی هم‌ارزش است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

سارا ۷ سکهٔ ده‌تایی و ۱۲ سکهٔ یکی دارد. اول ۱۰ تا از سکه‌های یکی را با یک سکهٔ ده‌تایی عوض کن. بعد بگو همهٔ سکه‌ها روی هم چقدر ارزش دارند.

از ۹۵ شروع کن و یکی‌یکی تا عدد بعد از ۹۹ بشمار. عددها را بنویس.

مهدی ۴۰ دارد، همه با سکهٔ ده‌تایی. چند سکهٔ ده‌تایی دیگر لازم دارد تا روی هم ۱۰۰ شود؟

پویا ۹ سکهٔ ده‌تایی دارد. چند سکهٔ یکی لازم دارد تا روی هم ارزش ۱۰۰ شود؟ یک راه دیگر هم بگو که با یک سکه به ۱۰۰ برسد.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه۳ سکهٔ ده‌تایی و ۴ سکهٔ یکی: «روی هم ۷ است.»

اینجا تعداد سکه‌ها شمرده شده است. هر سکهٔ ده‌تایی ۱۰ ارزش دارد، نه ۱.

درستده‌تایی‌ها: ۱۰، ۲۰، ۳۰. بعد یکی‌ها: ۳۱، ۳۲، ۳۳، ۳۴. جواب ۳۴.

اشتباه«بعد از ۹۹، عدد ۹۱۰ می‌آید.»

بعد از ۹، عدد ۱۰ را چسبانده است. ولی وقتی ۱۰ تا یکی کامل شود، یک ده‌تایی تازه ساخته می‌شود. ۱۰ ده‌تایی یعنی صد.

درستبعد از ۹۹، عدد ۱۰۰ می‌آید.

اشتباه

درست است، ولی اینجا ده‌تایی‌ها جمع شده‌اند. ۱۰ تا ده‌تایی، ۱۰ نیست.

درست۷ ده‌تایی و ۳ ده‌تایی، ۱۰ ده‌تایی است: .

فراتر از کتابچرا ده‌تا ده‌تا می‌شماریم؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

دست‌هایت را ببین: ۱۰ انگشت داری. خیلی از دانشمندان فکر می‌کنند آدم‌ها به همین دلیل ده‌تا ده‌تا شمردن را انتخاب کردند. هر بار که انگشت‌ها تمام می‌شد، یک «دسته» کامل شده بود.

ولی همهٔ مردم دنیا همیشه ده‌تا ده‌تا نشمرده‌اند. بعضی مردم قدیم بیست‌تا بیست‌تا می‌شمردند؛ شاید چون انگشت‌های پا را هم حساب می‌کردند. مردم بابل، هزاران سال پیش، شصت‌تا شصت‌تا می‌شمردند. هنوز هم ردّ آن را می‌بینی: هر ساعت ۶۰ دقیقه است و هر دقیقه ۶۰ ثانیه.

کامپیوترها هم روش خودشان را دارند. آن‌ها فقط دو حالت را می‌شناسند: روشن و خاموش. برای همین دوتا دوتا دسته می‌سازند. ولی ایدهٔ اصلی همان است که تو یاد گرفتی: وقتی یک دسته پر شد، یک دستهٔ بزرگ‌تر می‌سازیم.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲معرّفی عددهای سه رقمی

این درس: صفحه‌های ۵۹ تا ۶۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

یک سؤال از درس قبل و یک سؤال از فصل اول:

  1. یک سکهٔ صدتایی هم‌ارزش چند سکهٔ ده‌تایی است؟
  2. عدد ۶۷ چند دستهٔ ده‌تایی و چند تا یکی دارد؟

جواب: ۱) ۱۰ سکهٔ ده‌تایی. ۲) ۶ دستهٔ ده‌تایی و ۷ تا یکی.

جعبه، ورق و برچسب تکی#

در فروشگاه مدرسه برچسب می‌فروشند. برچسب‌ها سه جورند:

  • ورق ده‌تایی: روی هر ورق ۱۰ برچسب است.
  • جعبهٔ صدتایی: در هر جعبه ۱۰ ورق است، یعنی ۱۰۰ برچسب.
  • برچسب تکی: فقط یک برچسب.

کیان ۲ جعبه، ۵ ورق و ۳ برچسب تکی خرید. او چند برچسب دارد؟

برای جواب دادن، یک جدول می‌کشیم. به آن جدول ارزش مکانی می‌گویند. هر خانه برای یک جور دسته است:

صدگان دهگان یکان
۲ ۵ ۳
  • یکان خانهٔ یکی‌هاست.
  • دهگان خانهٔ ده‌تایی‌هاست.
  • صدگان خانهٔ صدتایی‌هاست.

حالا عدد را از جدول بیرون بیاور. رقم‌ها را به همان ترتیب کنار هم بنویس: ۲۵۳. این یک عدد سه رقمی است، چون سه رقم دارد. آن را این‌طور می‌خوانیم: دویست و پنجاه و سه.

کوچک‌ترین عدد سه رقمی ۱۰۰ است و بزرگ‌ترین ۹۹۹.

اسم صدتایی‌ها#

عدد به حروف
۱۰۰ صد
۲۰۰ دویست
۳۰۰ سیصد
۴۰۰ چهارصد
۵۰۰ پانصد
۶۰۰ ششصد
۷۰۰ هفتصد
۸۰۰ هشتصد
۹۰۰ نهصد

هر رقم، یک ارزش#

در عدد ۲۵۳، رقم ۲ در صدگان است. پس ارزشش ۲۰۰ است. رقم ۵ در دهگان است، پس ۵۰. رقم ۳ در یکان است، پس ۳. عدد را می‌شود باز کرد:

مثال ۱. در کلاس یک چرتکه هست. چرتکه سه میله دارد: میلهٔ صدگان، میلهٔ دهگان و میلهٔ یکان. روی میله‌ها این مهره‌ها هست:

صدگان دهگان یکان
●●●● ● ●●●●●●●●
  1. مهره‌های هر میله را بشمار: صدگان ۴، دهگان ۱، یکان ۸.
  2. رقم‌ها را کنار هم بنویس: ۴۱۸.
  3. باز شده: .
  4. به حروف: چهارصد و هجده.

وقتی یک خانه خالی است#

مثال ۲. رها ۴ سکهٔ صدتایی و ۶ سکهٔ یکی دارد. سکهٔ ده‌تایی ندارد.

قبل از ادامه، حدس بزن: می‌شود ارزش سکه‌های رها را ۴۶ نوشت؟

نه. ۴۶ یعنی ۴ تا ده‌تایی، ولی رها ۴ تا صدتایی دارد. خانهٔ دهگان خالی است، پس در آن صفر می‌گذاریم:

صدگان دهگان یکان
۴ ۰ ۶

عدد ۴۰۶ است: چهارصد و شش. صفر می‌گوید «اینجا ده‌تایی نداریم» و رقم ۴ را سر جای صدگان نگه می‌دارد.

مثال ۳. ارزش ۳ سکهٔ صدتایی، ۱ سکهٔ ده‌تایی و ۸ سکهٔ یکی چقدر است؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۳ سکهٔ صدتایی یعنی ۳۰۰. بقیهٔ سکه‌ها روی هم کمتر از ۱۰۰ هستند. پس جواب بین ۳۰۰ و ۴۰۰ است.

  1. در جدول: صدگان ۳، دهگان ۱، یکان ۸.
  2. عدد: ۳۱۸، یعنی سیصد و هجده.

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۳۱۸ بین ۳۰۰ و ۴۰۰ است.

راه دوم: ارزش‌ها را جمع کن: . جدول تندتر است، چون فقط رقم‌ها را کنار هم می‌نویسی. راه جمع کمک می‌کند ارزش هر رقم را ببینی.

ساختن عدد با کارت‌های رقم#

مثال ۴. سه کارت داری: ۱، ۶ و ۸. با هر سه کارت، چند عدد سه رقمی می‌شود ساخت؟ هر کارت فقط یک بار به کار می‌رود.

  1. اول کارت ۱ را در صدگان بگذار: ۱۶۸ و ۱۸۶.
  2. حالا کارت ۶ را در صدگان بگذار: ۶۱۸ و ۶۸۱.
  3. حالا کارت ۸ را در صدگان بگذار: ۸۱۶ و ۸۶۱.
  4. روی هم ۶ عدد ساخته شد. کوچک‌ترین ۱۶۸ است و بزرگ‌ترین ۸۶۱.

اگر یکی از کارت‌ها صفر باشد، کار فرق می‌کند. صفر در صدگان نمی‌نشیند، چون آن‌وقت عدد دو رقمی می‌شود. با کارت‌های ۵، ۰ و ۲ فقط این‌ها سه رقمی‌اند: ۵۰۲، ۵۲۰، ۲۰۵، ۲۵۰. یعنی ۴ عدد.

🧠 ترفند: برای خواندن یک عدد سه رقمی، اول رقم صدگان را با اسم صدتایی‌اش بخوان (۷ → هفتصد). بعد دو رقم آخر را مثل یک عدد دو رقمی بخوان: ۷۴۲ → هفتصد و چهل و دو. دلیل: دو رقم آخر همان دهگان و یکان هستند که از قبل بلدی. اگر دو رقم آخر هر دو صفر باشند، فقط اسم صدتایی را بگو: ۷۰۰ → هفتصد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱۵ صدتایی، هیچ ده‌تایی و ۷ یکی، کدام عدد است؟
۲«هشتصد و چهل و یک» را با رقم بنویس.
۳در عدد ۶۳۹، رقم ۳ چه ارزشی دارد؟
۴حاصل را بنویس:
۵سه کارت داری: ۳، ۷ و ۹. با هر سه کارت چند عدد سه رقمی می‌شود ساخت؟ (هر کارت یک بار)

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

عدد ۷۰۳ را در جدول ارزش مکانی بگذار، به حروف بنویس و باز کن.

مینا ۹۶۵ برچسب دارد. چند جعبهٔ صدتایی، چند ورق ده‌تایی و چند برچسب تکی؟ عدد را به حروف هم بنویس.

با کارت‌های ۰، ۴ و ۸ همهٔ عددهای سه رقمی را بساز. کوچک‌ترین آن‌ها کدام است؟

زهره ۲ سکهٔ صدتایی، ۱۳ سکهٔ ده‌تایی و ۵ سکهٔ یکی دارد. ارزش همه چقدر است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«سیصد و پنج» را ۳۵ می‌نویسد.

خانهٔ دهگان خالی است، ولی جایش را نگه نداشته است. ۳۵ یعنی ۳ ده‌تایی، نه ۳ صدتایی.

درستدر دهگان صفر بگذار: ۳۰۵.

اشتباه«در ۵۷۲، رقم ۷ یعنی هفت.»

ارزش هر رقم به خانه‌اش بستگی دارد. ۷ در دهگان است.

درسترقم ۷ در ۵۷۲ یعنی ۷ ده‌تایی، یعنی ۷۰.

اشتباهبا کارت‌های ۰، ۴ و ۸ عدد ۰۴۸ را هم سه رقمی حساب می‌کند.

صفرِ جلوی عدد چیزی نمی‌گوید. ۰۴۸ همان ۴۸ است و دو رقمی است.

درستفقط عددهایی که در صدگان ۴ یا ۸ دارند: ۴۰۸، ۴۸۰، ۸۰۴، ۸۴۰.

فراتر از کتابچرتکه، ماشین حساب قدیمیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

چرتکه وسیلهٔ خیلی قدیمی است و صدها سال است که مردم از آن استفاده می‌کنند. مردم چین، ایران، روسیه و ژاپن هر کدام چرتکهٔ خودشان را داشتند. فروشنده‌ها با آن، تند و بی‌کاغذ حساب می‌کردند.

راز چرتکه همان چیزی است که امروز یاد گرفتی: هر میله یک ارزش دارد. یک مهره روی میلهٔ یکان یعنی ۱. همان مهره روی میلهٔ صدگان یعنی ۱۰۰. مهره عوض نشده، جایش عوض شده است.

هنوز هم در بعضی کشورها بچه‌ها با چرتکه حساب ذهنی تمرین می‌کنند. بعد از مدتی، چرتکه را در ذهنشان تصور می‌کنند و بدون آن حساب می‌کنند. ماشین حساب و کامپیوتر هم با همین فکر کار می‌کنند: جای هر رقم، ارزشش را تعیین می‌کند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳تقریب اعداد سه رقمی

این درس: صفحه‌های ۶۴ تا ۶۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از درس قبل:

  1. عدد ۳۸۶ چند صدتایی، چند ده‌تایی و چند یکی دارد؟
  2. ۱۰ تا ده‌تایی روی هم چند است؟

جواب: ۱) ۳ صدتایی، ۸ ده‌تایی، ۶ یکی. ۲) ۱۰۰.

ده‌تا ده‌تا جلو برو#

علی در کتابخانهٔ مدرسه ۳۴۶ کتاب شمرده است. یک قفسهٔ تازه با ۱۰ کتاب می‌آورند. چند کتاب می‌شود؟ یک قفسهٔ دیگر هم با ۱۰ کتاب؟

در جدول ارزش مکانی ببین. هر بار فقط رقم دهگان یکی بیشتر می‌شود:

صدگان دهگان یکان عدد
۳ ۴ ۶ ۳۴۶
۳ ۵ ۶ ۳۵۶
۳ ۶ ۶ ۳۶۶

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر به ۳۹۰ ده تا اضافه کنیم، چه عددی می‌شود؟

۳۹۰ یعنی ۳ صدتایی و ۹ ده‌تایی. یک ده‌تایی دیگر بیاید، ۱۰ ده‌تایی می‌شود. ۱۰ ده‌تایی یک صدتایی است. پس دهگان صفر می‌شود و صدگان یکی بیشتر: ۴۰۰.

صدتا صدتا جلو برو#

اگر هر بار ۱۰۰ اضافه کنی، فقط رقم صدگان یکی بیشتر می‌شود: ۴۲۰، ۵۲۰، ۶۲۰، ۷۲۰. صدتایی‌های کامل را روی یک محور ببین:

۳۰۰ ۴۰۰ ۵۰۰ ۶۰۰ ۷۰۰ ۸۰۰ ۹۰۰

«تقریب» یعنی چه؟#

گاهی عدد دقیق لازم نیست. مثلاً می‌گوییم «در این سالن سینما حدود ۳۰۰ صندلی هست». کسی صندلی‌ها را یکی‌یکی نشمرده است. به عددی که «حدوداً» درست است، عدد تقریبی می‌گوییم. به پیدا کردن عدد تقریبی هم تقریب یا تقریب زدن می‌گوییم.

در فصل ۲ هم تقریب زدی. آنجا هر عدد دو رقمی را به نزدیک‌ترین ده‌تایی بردی: ۳۸ حدوداً ۴۰ بود. حالا عددها سه رقمی‌اند. اول یک راه تند یاد می‌گیری. بعد دوباره سراغ «نزدیک‌ترین» می‌رویم.

تقریب با صفر گذاشتن#

راه تند این است: رقم‌های آخر را برمی‌داری و جایشان صفر می‌گذاری. این کار دو جور است:

راه چه می‌کنیم مثال
۱ رقم یکان را برمی‌داریم و جایش صفر می‌گذاریم. ۴۶۸ ← ۴۶۰
۲ رقم‌های یکان و دهگان را برمی‌داریم و جایشان صفر می‌گذاریم. ۴۶۸ ← ۴۰۰

مثال ۱. عدد ۵۸۲ را به دو راه تقریبی بنویس.

  1. راه ۱: یکان (۲) را بردار و صفر بگذار: ۵۸۰.
  2. راه ۲: یکان و دهگان (۸ و ۲) را بردار و صفر بگذار: ۵۰۰.
  3. هر دو عدد از ۵۸۲ کمی کمترند. ۵۸۰ به ۵۸۲ خیلی نزدیک است، ولی ۵۰۰ دورتر است.

مثال ۲. در یک جعبه ۳۲۷ گیره هست. حدوداً چند گیره در جعبه است؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ رقم صدگان ۳ است. پس بیشتر از ۳۰۰ و کمتر از ۴۰۰ گیره داریم.

  1. با راه ۲: یکان و دهگان را صفر کن: ۳۰۰.
  2. پس «حدود ۳۰۰ گیره».

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۳۰۰ همان صدتایی است که گفتیم عدد از آن کمی بیشتر است.

نزدیک‌ترین ده‌تایی#

یک سؤال دیگر هم هست: «۴۱۸ به ۴۱۰ نزدیک‌تر است یا به ۴۲۰؟» ۴۱۰ و ۴۲۰ دو ده‌تایی دو طرف ۴۱۸ هستند. برای جواب، قدم‌ها را بشمار.

مثال ۳.

  1. از ۴۱۰ تا ۴۱۸ جلو برو: ۴۱۱، ۴۱۲، … تا ۴۱۸. این ۸ قدم است.
  2. از ۴۱۸ تا ۴۲۰ جلو برو: ۴۱۹، ۴۲۰. این ۲ قدم است.
  3. ۲ قدم کمتر از ۸ قدم است. پس ۴۱۸ به ۴۲۰ نزدیک‌تر است.
از کجا تا کجا چند قدم
از ۴۱۰ تا ۴۱۸ ۸
از ۴۱۸ تا ۴۲۰ ۲

پس ۴۱۸ به نزدیک‌ترین ده‌تایی، ۴۲۰ است. این همان کار فصل ۲ است. قرار فصل ۲ هم سر جایش است: اگر رقم یکان ۵ باشد، مثل ۴۱۵، فاصله تا ۴۱۰ و ۴۲۰ یکی است. آن را به ده‌تایی بالاتر می‌بریم: ۴۲۰.

نزدیک‌ترین صدتایی#

مثال ۴. ۳۷۲ به ۳۰۰ نزدیک‌تر است یا به ۴۰۰؟

وسطِ ۳۰۰ و ۴۰۰، عدد ۳۵۰ است. جای ۳۷۲ را روی محور ببین:

۳۰۰ … ۳۵۰ ۳۷۲ ۴۰۰
صدتایی وسط عدد ما صدتایی
  1. ۳۷۲ از ۳۵۰ جلوتر است. یعنی از وسط رد شده است.
  2. پس به ۴۰۰ نزدیک‌تر است.
  3. ۳۷۲ به نزدیک‌ترین صدتایی، ۴۰۰ است.

برای فهمیدنش رقم دهگان را نگاه کن. اگر ۵ یا بیشتر باشد، عدد به وسط رسیده یا از آن رد شده است. مثل قرار فصل ۲، آن را به صدتایی بالاتر می‌بریم. اگر کمتر از ۵ باشد، به صدتایی پایین‌تر می‌رود: ۳۲۴ حدوداً ۳۰۰ است.

حواست باشد: تقریب با صفر گذاشتن همیشه عدد کوچک‌تر را می‌دهد (۴۱۸ ← ۴۱۰). ولی «نزدیک‌ترین» گاهی عدد بزرگ‌تر را می‌دهد (۴۱۸ ← ۴۲۰). این دو، دو سؤال جدا هستند. هر سؤال را همان‌طور که پرسیده‌اند جواب بده.

راه دوم برای ده‌تا ده‌تا جلو رفتن: به‌جای شمردن یکی‌یکی (۳۴۷، ۳۴۸، …)، فقط رقم دهگان را یکی بیشتر کن. این تندتر است، چون یک ده‌تایی یعنی یک رقم در خانهٔ دهگان.

🧠 ترفند: برای اینکه ۱۰ تا به یک عدد سه رقمی اضافه کنی، فقط رقم دهگان را یکی بیشتر کن. اگر دهگان ۹ بود، صفر می‌شود و صدگان یکی بیشتر می‌شود. دلیل: ۱۰ تا یعنی یک ده‌تایی، و ۱۰ ده‌تایی یک صدتایی است. مثال: ۵۷۳ ← ۵۸۳، و ۲۹۴ ← ۳۰۴.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱عدد ۳۸۷ را با برداشتن رقم یکان و گذاشتن صفر به جای آن تقریبی بنویس.
۲عدد ۶۴۲ را با برداشتن رقم‌های یکان و دهگان و گذاشتن صفر به جای آن‌ها تقریبی بنویس.
۳عدد ۵۲۸ به کدام نزدیک‌تر است؟
۴الگو را ادامه بده: ۴۷۰، ۴۸۰، ۴۹۰، □

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

از ۵۶۰ شروع کن و ده‌تا ده‌تا تا ۶۲۰ بنویس.

عدد ۷۴۹ را به دو راه تقریبی بنویس.

در یک باغ ۲۸۶ درخت هست. سارا می‌گوید «حدود ۲۰۰ درخت». نیما می‌گوید «حدود ۲۸۰ درخت». حرف کدام به عدد واقعی نزدیک‌تر است؟

۸۹۲ به ۸۹۰ نزدیک‌تر است یا به ۹۰۰؟ با شمردن قدم‌ها جواب بده.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهتقریب ۴۶۸ با صفر کردن یکان: «۴۶»

رقم یکان برداشته شده، ولی صفر جایش نیامده است. ۴۶ خیلی کوچک‌تر از ۴۶۸ است.

درستجای یکان صفر بگذار: ۴۶۰.

اشتباه«بعد از ۲۹۰، ده‌تا جلو: ۲۱۰۰»

بعد از ۹ ده‌تایی، ۱۰ را کنار ۲ چسبانده است. ولی ۱۰ ده‌تایی یک صدتایی می‌سازد.

درست۲۹۰ و یک ده‌تایی دیگر: ۳۰۰.

اشتباه«۳۶۲ به ۳۷۰ نزدیک‌تر است، چون ۳۷۰ بزرگ‌تر است.»

بزرگ‌تر بودن ربطی به نزدیک‌تر بودن ندارد. باید فاصله را با قدم شمرد.

درستاز ۳۶۰ تا ۳۶۲: ۲ قدم. از ۳۶۲ تا ۳۷۰: ۸ قدم. پس ۳۶۲ به ۳۶۰ نزدیک‌تر است.

فراتر از کتابچه کسی دقیق می‌خواهد، چه کسی حدودی؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

بعضی وقت‌ها عدد دقیق مهم است و بعضی وقت‌ها نه. اگر داروساز دارو می‌دهد، باید دقیق بشمارد. ولی اگر خبرنگار می‌گوید «حدود ۹۰۰ نفر در مسابقه دویدند»، عدد تقریبی کافی است.

ماهواره‌ها و هواپیماهای بدون سرنشین از بالا عکس می‌گیرند. برنامه‌های هوش مصنوعی در این عکس‌ها درخت‌ها، گوسفندها یا پرنده‌ها را می‌شمارند. این برنامه‌ها گاهی یکی دو تا را جا می‌اندازند. برای همین جوابشان «حدودی» است. ولی برای اینکه بدانیم یک جنگل کوچک‌تر شده یا نه، همین عدد حدودی هم خیلی به کار می‌آید.

دفعهٔ بعد که عددی شنیدی، از خودت بپرس: این عدد دقیق است یا حدودی؟

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴آمادگی برای جمع و تفریق

این درس: صفحه‌های ۶۷ تا ۷۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از جمع و تفریق فصل اول:

  1. چند می‌شود؟
  2. چند می‌شود؟

جواب: ۱) ۱۲. ۲) ۸.

از روی صد بپر#

نازنین برای گردنبندش ۹۶ مهره نخ کرده است. ۶ مهرهٔ دیگر هم نخ می‌کند. حالا چند مهره روی نخ است؟

قبل از ادامه، حدس بزن: جواب بیشتر از ۱۰۰ است یا کمتر؟

بیشتر. ۹۶ فقط ۴ تا با ۱۰۰ فاصله دارد و نازنین ۶ مهره اضافه کرده است. پس از ۱۰۰ رد می‌شود.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۹۶ نزدیک ۱۰۰ است. پس جواب کمی بیشتر از ۱۰۰ است.

مثال ۱. را با جلو رفتن روی محور حساب کن. هر قدم یکی است:

۹۶ ۹۷ ۹۸ ۹۹ ۱۰۰ ۱۰۱ ۱۰۲
شروع قدم ۱ قدم ۲ قدم ۳ قدم ۴ قدم ۵ قدم ۶
  1. از ۹۶ شروع کن. خودِ ۹۶ قدم نیست.
  2. شش قدم جلو برو: ۹۷، ۹۸، ۹۹، ۱۰۰، ۱۰۱، ۱۰۲.
  3. پس .

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۱۰۲ کمی بیشتر از ۱۰۰ است.

راه دوم: ۶ را دو تکه کن: ۴ و ۲. اول ۴ تا برو تا به ۱۰۰ برسی: . بعد ۲ تای دیگر: . این راه تندتر است، چون ۱۰۰ یک عدد گرد است و رسیدن به آن و رد شدن از آن آسان است.

برای تفریق، عقب برو#

مثال ۲. در کتابخانهٔ کلاس ۱۰۳ کتاب هست. بچه‌ها ۵ کتاب را امانت می‌برند. چند کتاب می‌ماند؟ یعنی .

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۱۰۳ کمی بیشتر از ۱۰۰ است و ۵ تا کم می‌کنیم. پس جواب کمی کمتر از ۱۰۰ است.

۹۸ ۹۹ ۱۰۰ ۱۰۱ ۱۰۲ ۱۰۳
قدم ۵ قدم ۴ قدم ۳ قدم ۲ قدم ۱ شروع
  1. از ۱۰۳ شروع کن و رو به عقب برو.
  2. پنج قدم: ۱۰۲، ۱۰۱، ۱۰۰، ۹۹، ۹۸.
  3. پس .

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۹۸ کمی کمتر از ۱۰۰ است.

یک مدل نواری#

مسئلهٔ کتابخانه را با یک نوار هم می‌شود دید. کل نوار ۱۰۳ کتاب است. نوار دو تکه دارد: کتاب‌هایی که می‌ماند و کتاب‌های امانتی.

کتاب‌هایی که می‌ماند کتاب‌های امانتی
؟ ۵

دو تکه با هم ۱۰۳ می‌شوند. پس تکهٔ «؟» همان است. وارسی: .

ده‌تایی و صدتایی را مثل یکی جمع کن#

تو می‌دانی . حالا ببین:

یکی ده‌تایی صدتایی

چرا؟ ۴۰ یعنی ۴ ده‌تایی و ۳۰ یعنی ۳ ده‌تایی. روی هم ۷ ده‌تایی، یعنی ۷۰. همین‌طور ۴۰۰ یعنی ۴ صدتایی، و با ۳ صدتایی می‌شود ۷ صدتایی، یعنی ۷۰۰.

مثال ۳. چند است؟

  1. ۸۰۰ یعنی ۸ صدتایی. ۵۰۰ یعنی ۵ صدتایی.
  2. . پس ۳ صدتایی می‌ماند.
  3. جواب: ۳۰۰.

روی محور صدتایی‌ها هم می‌بینی: از ۸۰۰ پنج قدم صدتایی به عقب برو.

۳۰۰ ۴۰۰ ۵۰۰ ۶۰۰ ۷۰۰ ۸۰۰
قدم ۵ قدم ۴ قدم ۳ قدم ۲ قدم ۱ شروع

جمع حدودی#

گاهی فقط می‌خواهیم بدانیم جمع دو عدد بزرگ حدوداً چقدر است. مثال ۴. مدرسه ۴۱۲ دفتر آبی و ۳۷۵ دفتر قرمز دارد. حدوداً چند دفتر دارد؟

  1. هر عدد را با صفر کردن یکان و دهگان تقریبی بنویس: ۴۱۲ ← ۴۰۰ و ۳۷۵ ← ۳۰۰.
  2. عددهای تقریبی را جمع کن: .
  3. پس مدرسه حدود ۷۰۰ دفتر دارد. عدد دقیق کمی بیشتر است، چون یکان‌ها و دهگان‌ها را کنار گذاشتیم.

🧠 ترفند: برای جمع کردن یک عدد با ۹، اول ۱۰ اضافه کن و بعد ۱ کم کن. مثلاً : اول ، بعد . دلیل: ۱۰ تا اضافه کردن و ۱ تا کم کردن، روی هم همان ۹ تا اضافه کردن است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل را بنویس:
۲حاصل را بنویس:
۳حاصل کدام است؟
۴حاصل را حدودی حساب کن: هر عدد را با صفر کردن یکان و دهگان تقریبی بنویس و بعد جمع کن.
۵حاصل را بنویس:

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل را حساب کن:

حاصل را حساب کن:

باغچهٔ مدرسه ۹۹ گلدان دارد. بچه‌ها ۶ گلدان دیگر می‌آورند. بعد ۸ گلدان را به کلاس‌ها می‌برند. آخر کار چند گلدان در باغچه است؟

این سه تفریق را حساب کن. چه الگویی می‌بینی؟ و و

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

را کنار ۹ نوشته است. ولی ۱۲ یعنی یک ده‌تایی و ۲ تا. آن ده‌تایی به ۹ ده‌تایی اضافه می‌شود و ۱۰ ده‌تایی، یعنی ۱۰۰، می‌سازد.

درست

اشتباه

۴ صدتایی و ۳ صدتایی، ۷ صدتایی است، نه ۷ ده‌تایی.

درست

اشتباه: «۱۰۳، ۱۰۲، ۱۰۱، ۱۰۰، ۹۹. جواب ۹۹.»

عدد شروع را هم یک قدم شمرده است. قدم یعنی رفتن از یک عدد به عدد بعدی.

درستاز ۱۰۳ پنج قدم عقب: ۱۰۲، ۱۰۱، ۱۰۰، ۹۹، ۹۸. جواب ۹۸.

فراتر از کتابماشین حساب در ذهن توبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

وقتی را با «اول تا ۱۰۰ برو» حساب می‌کنی، کاری می‌کنی که خیلی از حسابدارها و فروشنده‌ها هر روز در ذهنشان انجام می‌دهند. به آن «حساب ذهنی» می‌گویند.

جالب است بدانی ماشین حساب‌ها این‌طور حساب نمی‌کنند. آن‌ها رقم به رقم، از یکان شروع می‌کنند. ولی ذهن آدم عددهای گرد مثل ۱۰، ۱۰۰ و ۱۰۰۰ را دوست دارد. برای همین، رسیدن به عدد گرد برای ما تندتر است.

در فصل‌های بعد، جمع و تفریق عددهای سه رقمی را کامل یاد می‌گیری. آن‌وقت همین جمع حدودی کمک می‌کند جوابت را وارسی کنی: اگر جواب دقیقت از جواب حدودی خیلی دور بود، یک جای کار اشتباه است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۴

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

چرا در ۴۰۶ صفر می‌گذاریم؟ صفر که چیزی نیست.

صفر می‌گوید «در این خانه چیزی نیست» و جای رقم‌های دیگر را نگه می‌دارد. بدون صفر، ۴۰۶ می‌شد ۴۶، و ۴ از صدگان به دهگان می‌رفت. یعنی ۴ صدتایی به ۴ ده‌تایی تبدیل می‌شد.

سکهٔ ده‌تایی یک سکه است؛ چرا ۱۰ حساب می‌شود؟

ارزش سکه با تعداد سکه فرق دارد. یک سکهٔ ده‌تایی را می‌شود با ۱۰ سکهٔ یکی عوض کرد. برای همین هر سکهٔ ده‌تایی را ۱۰ می‌شماریم: ۱۰، ۲۰، ۳۰.

تقریبی نوشتن با «به کدام نزدیک‌تر است» چه فرقی دارد؟

در تقریب با صفر گذاشتن، رقم یکان (یا یکان و دهگان) را صفر می‌کنی؛ جواب همیشه کمی کمتر از خود عدد یا برابر آن است. در «به کدام نزدیک‌تر است» قدم‌ها را تا دو عدد می‌شماری و هر کدام فاصلهٔ کمتری داشت، جواب است. سؤال را بخوان و ببین کدام را خواسته است.

بعد از ۹۹۹ چه عددی می‌آید؟

هزار، یعنی ۱۰۰۰. ده صدتایی یک هزارتایی می‌سازد، درست مثل ده ده‌تایی که یک صدتایی می‌سازد. عددهای چهار رقمی را در سال‌های بعد یاد می‌گیری.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی دوم: فصل ۱، عدد و رقم، فصل ۲، جمع و تفریق اعداد دو رقمی، فصل ۳، اشکال هندسی، فصل ۵، اندازه‌گیری، فصل ۶، جمع و تفریق اعداد سه رقمی، فصل ۷، کسر و احتمال، فصل ۸، آمار و نمودار