فارسی پنجم دبستان · فصل ۶ · بخش ۱ از ۶

درس شانزدهم: وقتی بوعلی کودک بود

صفحه‌های ۱۲۲ تا ۱۲۷ کتاب درسی

معنی ۱۹ واژهٔ درس شانزدهم وقتی بوعلی کودک بود فارسی پنجم با هم‌معنی و متضاد، جواب تمرین‌های کتاب و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

این درس داستان کودکی ابوعلی سینا است که مردم او را «بوعلی» هم می‌گویند. در داستان او با نام «حسین» صدا زده می‌شود. متن از کتاب «مرد هزار ساله» نوشتهٔ رضا حجت گرفته شده و کتاب درسی آن را کوتاه کرده، تغییر داده و چیزهایی به آن افزوده است. در این خانه سه نفر را می‌شناسیم: پدر (عبدالله)، مادر (ستاره) که تازه از بیماری بهتر شده، و حسین که هنوز کودک است ولی پرسش‌هایش تمامی ندارد.

پیام درس: دانایی از دیدن و گوش دادن و پرسیدن شروع می‌شود. کسی که پشتکار دارد و از پرسش کردن خسته نمی‌شود، کم‌کم به دانش می‌رسد. بیماری هم دوره‌ای دارد که باید بگذرد و برای بهتر شدن، هم باید تلاش کرد و هم صبر داشت.

معنی بند به بند#

متن کتاب را اینجا نمی‌آوریم؛ فقط می‌گوییم هر صفحه چه می‌گوید و با چه نظمی پیش می‌رود:

  • صفحهٔ ۱۲۲: شکر بعد از بیماری. ماجرا در خانه‌ای شروع می‌شود که بیماری مادر تازه از آن رفته است. پدر برای این بهبود خدا را شکر می‌کند و می‌خواهد نذرشان را ادا کنند تا سهمی به نیازمندان برسد. بعد یادش می‌افتد که پسرش از صبح زود سرگرم کتاب است و منتظر جواب پرسش‌هایش.
  • صفحهٔ ۱۲۳: کودکی که از پدر و مادرش جلو زده است. مادر نگران است که پسرش کم بازی می‌کند. پدر توضیح می‌دهد که دانسته‌های خودشان دیگر برای حسین بس نیست و او معلم لازم دارد؛ چون در همین چند ماهِ بیماری مادر، خواندن و نوشتن را خوب یاد گرفته و حالا می‌خواهد معنی قرآن را هم بفهمد. مادر باورش نمی‌شود و از شادی گریه می‌کند.
  • صفحهٔ ۱۲۴: پدر خاطره‌ای تعریف می‌کند. پدر راز این پیشرفت را در روزهای بیماری مادر می‌بیند. آن روزها حسین را از اتاق مادر دور نگه داشته بودند و او با پرسش‌های پشت‌سرهم سراغ طبیب رفته بود: علت بیماری چیست و چرا نباید نزد مادرش برود. جواب‌های کوتاه و بچگانه قانعش نکرد. آن‌وقت طبیب از راه شناختن بیماری‌ها گفت: سال‌ها درس و تجربه، و پیش از همه دقت در دیدن و شنیدن و فکر کردن. حسین امیدوار شد که روزی خودش هم بیماری‌ها را بشناسد.
  • صفحهٔ ۱۲۵: آیندهٔ حسین. طبیب از آینده‌ای روشن برای حسین گفت و دلش را دربارهٔ مادر آرام کرد: هر بیماری زمانی دارد که باید سپری شود. شنیدن این خاطره حال مادر را بهتر می‌کند. پدر نتیجه می‌گیرد که پسرشان راهش را پیدا کرده و جواب دادن به پرسش‌هایش از توان آن‌ها بیرون است، پس باید زود برایش استاد پیدا کنند. داستان با شکر و دعای مادر برای فرزندش تمام می‌شود.

متن این درس را از کتاب خودت بخوان؛ آنچه در بالا آمد فقط خلاصهٔ هر صفحه است.

واژه‌ها#

واژه‌های تازهٔ داستان را با معنی، هم‌معنی، متضاد و هم‌خانواده‌شان در جدول ببین. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
نذرکاری یا چیزی که کسی برای خوب شدن حال خودش یا دیگری، خودش بر عهده می‌گیرد؛ در درس، گوسفندی که برای بهبود بیمار نذر شده بود——نذریبا «ذ» نوشته می‌شود؛ «نظر» (با «ظ») واژهٔ دیگری است.
نیازمندکسی که چیزی لازم دارد و خودش نمی‌تواند فراهمش کندمحتاج، بی‌چیزبی‌نیازنیاز، نیازمندی—
شکرانهکاری که برای سپاس از یک نعمت انجام می‌دهیمسپاس—شکر، شاکر، مشکور—
آسودهبی‌نگرانی؛ کسی که دلش آرام استراحت، آرامناراحت، نگرانآسایش، آسودگیبا الف مد «آ» شروع می‌شود.
طبیبکسی که بیماری را تشخیص می‌دهد و درمان می‌کندپزشک—طب، طبابتبا «ط» نوشته می‌شود؛ «تبیب» غلط است.
درمانراه و کاری که بیماری را خوب می‌کندمداوا—درمانگاه، درمانی—
شفابهبود پیدا کردن از بیماریبهبودیبیماریشفاخانهبا «ف» و الف پایانی نوشته می‌شود.
ناگهانیچیزی که بدون انتظار و خیلی زود اتفاق می‌افتد——ناگهانبا «گ» و «ه» نوشته می‌شود (ناگهان + ی).
دلبستگیعلاقهٔ زیاد به کسی یا چیزیعلاقهبی‌علاقگیدل‌بسته—
شوقشادی و هیجان زیاد؛ در درس «اشک شوق» یعنی اشکی که از شادی می‌ریزد؛ همچنین میل و علاقهٔ شدید به کاریمیل، علاقهبی‌میلیمشتاق، اشتیاق—
آموزگارکسی که در مدرسه درس می‌دهدمعلم—آموزش، آموختن—
حیرت‌آورچیزی که آدم را شگفت‌زده می‌کندشگفت‌انگیز—حیرت، حیران«حیرت» با «ح» نوشته می‌شود.
تجربهچیزی که از انجام دادن و آزمودن کاری یاد می‌گیریم——تجربی، مجرّببا «ج» نوشته می‌شود، نه «چ».
داناییدانستن و فهمیدن چیزها؛ آگاه بودنآگاهی، خردنادانیدانا، دانش، دانشمند—
نامدارکسی که نامش در همه‌جا شنیده می‌شودمشهورگمنامنام، نامور—
پزشککسی که برای درمان بیماری‌ها درس خوانده استطبیب—پزشکی—
سپیده‌دماول صبح، وقتی هوا تازه روشن می‌شودسحر، بامدادشامگاهسپیده—
بالینکنار بستر بیمار، جایی که سرش روی آن است؛ «به بالین کسی رفتن» یعنی کنار بسترش رفتنکنار بستر———
کنجکاوکسی که دوست دارد چیزهای تازه را بداند و دربارهٔ آن‌ها بپرسدجست‌وجوگربی‌اعتناکنجکاوی—

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی (مترادف): طبیب و پزشک؛ درمان و مداوا؛ شفا و بهبودی؛ ناگهانی و غیرمنتظره؛ دلبستگی و علاقه؛ آسوده و راحت؛ دانایی و آگاهی؛ نامدار و مشهور.

متضاد: دانایی و نادانی؛ آسوده و ناراحت؛ نامدار و گمنام؛ شوق و بی‌میلی؛ شفا و بیماری.

هم‌خانواده: «دانا، دانش، دانشمند»؛ «آموزگار، آموزش، آموختن»؛ «طب، طبیب، طبابت»؛ «حیرت، حیران، حیرت‌آور»؛ «نیاز، نیازمند، نیازمندی»؛ «شکر، شکرانه، شاکر»؛ «تجربه، تجربی، مجرّب».

نکتهٔ زبانی: خوب دیدن#

کتاب پیش‌تر از «خوب گوش دادن» گفته بود؛ این‌جا راه دیگری برای یاد گرفتن را نشان می‌دهد. دیدن فقط باز کردن چشم نیست؛ خوب دیدن یعنی با دقت نگاه کردن و به جزئیات توجه کردن. فرق «نگاه کردن» و «خوب دیدن» را با یک نمونه ببین:

نگاه کردن خوب دیدن
از پنجره به خیابان نگاه می‌کنی. می‌بینی چند ماشین قرمز رد شدند و کدام چراغ سبز بود.
به برگ درخت نگاه می‌کنی. رگ‌برگ‌ها و رنگ دو طرف برگ را مقایسه می‌کنی.

چشمی که آرام و با حوصله نگاه می‌کند، چیزهایی پیدا می‌کند که نگاه عجولانه از کنارشان می‌گذرد. دانشمندان هم کارشان را با همین تماشای دقیق و ساختن پرسش شروع می‌کنند؛ درست مثل طبیب درس که حسین را به دقت در دیدن راهنمایی کرد. کتاب این بخش را با مَثَل «شنیدن، کی بُوَد مانند دیدن؟» تمام می‌کند: آنچه خودت با چشم ببینی، از چیزی که فقط دربارهٔ آن شنیده‌ای مطمئن‌تر است. کتاب برای تمرین این مهارت، «تصویرخوانی» را آورده که در جواب‌ها (صفحهٔ ۱۲۷) می‌بینی.

کلمات املایی#

  • نذر: با «ذ» نوشته می‌شود؛ «نظر» (با «ظ») واژهٔ دیگری است.
  • شفا: با «ف» و الف پایانی.
  • طبیب: با «ط»؛ هم‌ریشهٔ «طب» و «طبابت».
  • حیرت: با «ح».
  • تجربه: با «ج»، نه «چ».
  • ناگهانی: با «گ» و «ه» (ناگهان + ی).
  • شکرانه: از «شکر»؛ «ک» دارد.
  • آسوده: با «آ» (الف مد) شروع می‌شود.

تمرین املا: از دوستت بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس، بعد با این صفحه مقایسه کن:

طبیب با تجربهٔ زیاد گفت: دانایی از دقت و پرسش شروع می‌شود.

نگارش و املای این درس#

تمرین‌های نوشتن همین درس در کتاب «نگارش» پنجم، درس شانزدهم، صفحه‌های ۸۴ تا ۸۸ است: نوشتن بندی با واژه‌های «لطف، حفظ، شوق، دل‌خوشی»؛ پیدا کردن واژه از روی راهنمای حرف‌ها؛ نوشتن مثال برای «نگاه کردن» و «خوب دیدن»؛ تکمیل متن با «که، تا، و، اما»؛ و نوشتن گزارشی از یک تحقیق دربارهٔ موضوعی مثل پیشگیری از بیماری، منابع آب آشامیدنی یا نقش دانشمندان.

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش‌های این درس در صفحه‌های ۱۲۶ و ۱۲۷ است؛ صفحه‌های دیگرِ درس تمرین ندارند. اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را باز کن.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۲۶

پرسش ۱ (درست و نادرست)حسین با جواب‌های کوتاه و ساده‌ای که شنید قانع شد و دیگر چیزی نپرسید؛ درست است یا نادرست؟

پاسخ را ببین

نادرست است. طبیب می‌کوشید با پاسخ‌های ساده و کودکانه او را آرام کند، ولی حسین دست از پرسیدن برنمی‌داشت و باز هم می‌پرسید. پس پاسخ ساده او را قانع نمی‌کرد.

پرسش ۲ (درست و نادرست)طبیب سعی داشت با جواب‌های ساده و بچگانه پسر را آرام کند؛ درست است یا نادرست؟

پاسخ را ببین

درست است. طبیب از این‌همه پرسش پشت‌سرهم تعجب کرده بود و اول خواست با جواب‌های کوتاه و کودکانه حسین را آرام کند؛ فقط وقتی دید او دست‌بردار نیست، جواب جدی‌تری داد.

پرسش ۳ (درست و نادرست)حسین حتی در روزهایی که مادرش بیمار بود هم پیشرفت چشمگیری داشت؛ درست است یا نادرست؟

پاسخ را ببین

درست است. پدر می‌گوید حسین در همین ماه‌های بیماری مادر، خواندن و نوشتن را خوب یاد گرفته و حالا دربارهٔ معنی آیه‌ها می‌پرسد؛ پس کوشش او در آن روزها هم به چشم می‌آمد.

پرسش ۴ (درک مطلب)به گفتهٔ طبیب، دانایی از کجا شروع می‌شود؟

پاسخ را ببین

طبیب می‌گفت سرآغاز دانایی سه چیز است: خوب دیدن، خوب گوش دادن و فکر کردن. یعنی ابتدا باید با دقت ببینیم و بشنویم، بعد دربارهٔ آنچه دیده و شنیده‌ایم بیندیشیم.

پرسش ۵ (درک مطلب)عبدالله چه دلیلی برای جهش ناگهانی حسین در یادگیری می‌آورد؟

پاسخ را ببین

عبدالله حدس می‌زند دو چیز با هم این جهش را ساخته‌اند: ناخوشی ناگهانی مادر و علاقهٔ خیلی زیاد پسر به او. حسین که نمی‌توانست کنار مادر باشد، برای فهمیدن علت بیماری پشت سر هم از طبیب پرسید و همین پرسیدن‌ها او را جلو برد. پس نگرانی و محبت، انگیزهٔ پیشرفتش شد.

پرسش ۶ (درک مطلب)از متن چه برمی‌آید که حسین چه جور کودکی بود؟ برای نظرت از درس نشانه بیاور.

پاسخ را ببین

حسین کودکی کنجکاو، پرسشگر، پیگیر و آرزومند بود. نشانه‌اش در صفحهٔ ۱۲۴ است: وقتی طبیب با پاسخ ساده می‌خواهد او را آرام کند، حسین دست برنمی‌دارد و به پرسیدن ادامه می‌دهد؛ و وقتی می‌شنود با دقت و دانش می‌تواند بیماری‌ها را بشناسد، چشمانش از شوق برق می‌زند. پاسخ تو می‌تواند با کمی تفاوت باشد، به شرط آن‌که از متن دلیل بیاوری.

پرسش ۷ (درک مطلب)طبیب گفت هر بیماری و دردی زمانی دارد که باید سپری شود؛ منظورش چه بود؟

پاسخ را ببین

یعنی خوب شدن از بیماری وقت می‌خواهد و یک‌شبه اتفاق نمی‌افتد. طبیب این را می‌گوید تا حسین نگران نباشد: پزشک و بیمار کارشان را می‌کنند و از خدا کمک می‌خواهند و بقیه‌اش صبر است. این حرف در صفحهٔ ۱۲۵ از زبان طبیب آمده و پدر آن را برای ستاره تعریف می‌کند.

پرسش ۸ (درک مطلب)جای پرسش پنجم خالی است؛ پرسشی از متن بساز و جوابش را بنویس.

پاسخ را ببین

جای پرسش پنجم خالی است تا خودت از متن پرسشی بسازی. نمونه: چرا حسین دربارهٔ بیماری مادرش این‌قدر پرسید؟ جواب: چون می‌خواست علت بیماری را بفهمد و بداند چگونه می‌شود کمک کرد. پرسش خوب این است که جوابش در متن باشد و با «چرا» یا «چگونه» به فکر کردن برساند.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۲۷

پرسش ۱ (تصویرخوانی و صندلی صمیمیت)گام اول، خوب دیدن: تصویر صفحه را با دقت نگاه کن؛ چه جزئیاتی در آن هست؟

پاسخ را ببین

زیر سایبانی که دیوارهایش از نی بافته شده، چند زن روی زمین نشسته‌اند و با پشم و نخ کار می‌کنند؛ بیرون سایبان گوسفندی ایستاده و هوا روشن و آفتابی است. هرچه جزئیات بیشتری ببینی (رنگ لباس‌ها، ابزار دستشان، جای گوسفند)، حرفت در گام‌های بعد پربارتر می‌شود.

پرسش ۲ (تصویرخوانی و صندلی صمیمیت)گام دوم، اندیشیدن: اجزای تصویر چه ربطی به هم دارند؟

پاسخ را ببین

گوسفند پشم می‌دهد و زن‌ها همان پشم را به نخ تبدیل می‌کنند؛ سایبان نی‌ای نشان می‌دهد که این زندگی ساده و نزدیک به طبیعت است، شاید زندگی عشایر یا روستا. یعنی همه‌چیز در تصویر به کار روزانهٔ این خانواده وصل است.

پرسش ۳ (تصویرخوانی و صندلی صمیمیت)گام سوم، یافتن: موضوع صحبتت دربارهٔ این تصویر چه باشد؟

پاسخ را ببین

یک موضوع نمونه: «کار گروهی در زندگی عشایر» یا «از پشم گوسفند تا نخ». موضوع تو ممکن است فرق کند؛ فقط باید از چیزهایی بیاید که در خود تصویر دیدی.

پرسش ۴ (تصویرخوانی و صندلی صمیمیت)گام چهارم، گفتن: روی صندلی معلم بنشین و دربارهٔ موضوعت برای همکلاسی‌ها حرف بزن.

پاسخ را ببین

چند جمله آماده کن: اول بگو تصویر چه نشان می‌دهد، بعد ارتباط اجزایش را توضیح بده و آخر نتیجه‌ات را بگو (مثلاً این‌که کارها به هم وابسته‌اند و هر کس سهمی دارد). آرام، رسا و رو به شنونده‌ها حرف بزن. این بخش کار خودت است و جمله‌های ما فقط نمونه‌اند.

پرسش ۵ (تصویرخوانی و صندلی صمیمیت)گام پنجم، سنجیدن: نظرت را دربارهٔ حرف‌هایی که شنیدی در سه بخش بگو: خوبی‌ها، کاستی‌ها و پیشنهاد.

پاسخ را ببین

برای هر سخنرانی کوتاه همکلاسی‌ات این سه قدم را بردار: اول بگو چه چیزی خوب بود (مثلاً «موضوعش را روشن گفتی»)؛ بعد با ادب بگو چه چیزی می‌توانست بهتر باشد (مثلاً «صدایت کمی آهسته بود»)؛ آخر پیشنهادی بده (مثلاً «دفعهٔ بعد یک بار تمرین کن»). این پاسخ تو خودت است و جملات ما فقط نمونه‌اند.

بعد از دیدن پاسخ‌ها، متن درس را یک بار دیگر بخوان و ببین کدام جواب‌هایت با متن هماهنگ بود. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«شفا» در این درس یعنی چه؟
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

طبیب گفت: برای شناختن بیماری، سال‌ها باید درس خواند و اندوخت.

۴واژهٔ متضاد «دانایی» را در جمله پیدا کن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۵رویدادها را به همان ترتیبی که در متن درس آمده‌اند بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۶کدام املا در این جمله درست است؟ مادربزرگ ___ کرده بود که اگر نوه‌اش خوب شود، به همسایه‌ها غذا بدهد.
۷طبیب سرآغاز دانایی را در چه چیزی می‌دانست؟
۸کدام ردیف دو واژهٔ هم‌خانواده است؟
۹کدام جمله با پیام درس می‌خواند؟

درک مطلب: پرسش‌های مینا

مینا در باغ، سوسکی دید که با دانهٔ گندمی بزرگ‌تر از خودش می‌جنگید. ایستاد و با دقت تماشا کرد. با خودش گفت: «سوسک چطور این بار سنگین را می‌کشد؟» عصر، سؤالش را از پدربزرگ پرسید. پدربزرگ لبخند زد و گفت اول باید خوب ببینی، بعد فکر کنی. فردا مینا دفتر کوچکی برداشت و هر چه می‌دید، می‌نوشت. بعد از چند روز از دانسته‌هایش خوشحال بود.

۱مینا در باغ چه چیزی دید؟
۲پدربزرگ برای دانا شدن چه راهی را پیشنهاد کرد؟
۳این متن به کدام شخصیت درس نزدیک‌تر است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهنذر را «نزر» می‌نویسم

این واژه از ریشهٔ عربی «نذر» است و با «ذ» نوشته می‌شود. «ذ» و «ز» هم‌صدایند و باید املای واژه را به خاطر سپرد.

درستنذر

اشتباهتجربه را «تچربه» می‌نویسم

حرف دوم این واژه «ج» است. «چ» در عربی وجود ندارد و «تجربه» واژه‌ای عربی است.

درستتجربه

اشتباه«نگاه کردن» و «خوب دیدن» یک معنی دارند

نگاه کردن فقط چشم را به چیزی دوختن است؛ خوب دیدن یعنی با دقت و توجه به جزئیات نگاه کردن و بعد فکر کردن دربارهٔ آنچه دیده‌ای.

درستخوب دیدن = نگاه همراه با دقت و فکر

فراتر از کتابابوعلی سینا و کتاب «قانون»برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

ابوعلی سینا حدود هزار سال پیش در ایران زندگی می‌کرد و هم پزشک بود و هم فیلسوف. مهم‌ترین کتاب پزشکی او «قانون» نام دارد. مدت‌ها این کتاب در دانشگاه‌های بسیاری از کشورها، از جمله در اروپا، خوانده می‌شد. اگر کنجکاو شدی بدانی او چه نوشته است، به کتابخانه یا مقالهٔ دانشنامه‌ای دربارهٔ او نگاه کن. در این درس خواندی که طبیب کودک را به «خوب دیدن» راهنمایی کرد. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. دفعهٔ بعد که چیزی را دیدی، یک بار با دقت نگاهش کن و بپرس «چرا این‌طور است؟»؛ همین پرسش شروع کار هر دانشمند است.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

پرسش‌های رایج دربارهٔ این بخش

چرا درس «وقتی بوعلی کودک بود» را کامل ننوشته‌اید؟

این متن نوشتهٔ نویسنده‌ای امروزی است و حق نشرش محفوظ است. ما فقط خلاصه و معنی آن را به زبان خودمان می‌گوییم و واژه‌ها را یاد می‌دهیم؛ متن را از کتابت بخوان. شعرهای «چشمه و سنگ»، «کار و تلاش» و «نیایش»، چون شاعرانشان بیش از هفتاد سال پیش درگذشته‌اند، با معنی همین‌جا آمده‌اند.

بخش‌های دیگر فصل ۶: علم و عمل

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون