فارسی پنجم دبستان · فصل ۶ · بخش ۶ از ۶

نیایش

صفحهٔ ۱۴۰ کتاب درسی

معنی شعر نیایش بیت به بیت، معنی ۱۵ واژه، جواب تمرین‌های کتاب فارسی پنجم (بخش، فصل ۶) و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

«نیایش» یعنی راز و نیاز با خدا؛ دعایی آرام و صمیمی. نیایش آخر کتاب دو بخش دارد: یک شعر دو بیتی از مولوی (جلال‌الدین محمد) در مثنوی معنوی، دفتر اول، و چند جملهٔ دعا از کتاب فیه ما فیه از همان شاعر. مولوی از بزرگ‌ترین شاعران فارسی است که حدود هشت قرن پیش زندگی می‌کرد.

پیام درس: درخت‌ها و همهٔ آفریده‌ها برای خدا سخن می‌گویند و ما هم از او می‌خواهیم مهربانی‌اش را از ما نگیرد، دل‌هایمان را روشن کند و ما را از بی‌خبری بیدار کند.

شعر و معنی#

اول شعر را آرام بخوان، بعد معنی هر بیت را ببین. بیت‌ها همان‌طور آمده‌اند که در کتاب چاپ شده‌اند و دو مصراع هر بیت با «/» جدا شده‌اند.

شعر و معنی

مولوی، مثنوی معنوی، دفتر اول
  1. این درختانند همچون خاکیان / دست‌ها بر کرده‌اند از خاکدان

    یعنیاین درخت‌ها مانند آدم‌ها هستند؛ دست‌هایشان (شاخه‌ها) را از زمین بالا برده‌اند.

  2. با زبانِ سبز و با دستِ دراز / از ضَمیرِ خاک، می‌گویند راز

    یعنیدرخت‌ها با زبان سبز (برگ‌ها) و دست بلند (شاخه‌ها) از درون خاک، رازی را بیان می‌کنند.

دعای فیه ما فیه و معنی آن#

بخش دوم نیایش چند جملهٔ دعا از کتاب فیه ما فیه مولوی است (نثر، نه شعر). متن هر جمله همان است که در کتاب چاپ شده و معنی‌اش کنارش آمده است:

  • یا رب، لطف و رحمت خود را از ما بازمگیر. خدایا، مهربانی و بخششت را از ما پس نگیر. («بازمگیر» یعنی پس نگیر.)
  • دل‌های ما را به پرتوِ معرفتِ خود، روشن دار. دل‌هایمان را با نور شناختن خودت روشن نگه دار.
  • پروردگارا، ما را بدان نوری بپرور که بندگان نیک خود را پروردی. خدایا، ما را با همان نوری پرورش بده که بندگان خوبت را با آن بزرگ کردی.
  • مَلِکا، غافلان را به لطف خود، بیدار گردان. ای پادشاه (خدا)، با مهربانی‌ات کسانی را که بی‌خبرند بیدار و آگاه کن.

واژه‌ها#

واژه‌های تازهٔ نیایش را در جدول ببین. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
خاکیانآدم‌ها، چون از خاک آفریده شده‌اند و روی خاک زندگی می‌کنندآدمیان—خاک، خاکیبا «خ» و الف نوشته می‌شود.
خاکداندنیا و جهان خاکیدنیا، گیتی—خاک—
بر کرده‌اندبالا برده‌اندبالا برده‌اندپایین آورده‌اند——
همچونواژهٔ شباهت، به معنی «مانند» و «مثل»مانند، مثل———
درازبلند و کشیدهبلندکوتاهدرازا—
ضمیردرون و دل آدم یا هر چیزدرونبیرون—با «ض» نوشته می‌شود؛ «ضمیر» با «ظمیر» اشتباه نشود.
رازچیز پنهان که همه نمی‌دانندرمزآشکاررازدار، رازدان—
رحمتمهربانی و بخشش خدامهربانیقهررحیم، رحمان، مرحومبا «ح» نوشته می‌شود.
لطفمهربانی و بخششمهربانی—لطیف، لطافت—
معرفتشناخت و آگاهی از چیزی؛ در نیایش یعنی شناختن خداشناختنادانیعارف، عرفان، معرفیبا «ع» نوشته می‌شود.
پرتوروشنایی و نوری که از چیزی می‌تابدنور، روشناییتاریکی——
بندگانکسانی که بنده و فرمانبر خدا هستند——بنده، بندگی—
ملکاای پادشاه؛ «مَلِک» یعنی پادشاه و «ـا» در آخر، خطاب است؛ در نیایش، خطاب به خداای پادشاه—مَلِک، مُلک، مالک—
غافلکسی که از چیزی بی‌خبر است یا توجه نداردبی‌خبرآگاهغفلتبا «غ» نوشته می‌شود، نه «ق».
بیدارآگاه و هوشیار؛ کسی که خواب نیستهوشیارخفتهبیداری—

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی (مترادف): خاکدان و دنیا؛ راز و رمز؛ پرتو و نور؛ رحمت و مهربانی؛ لطف و مهربانی؛ بندگان و آفریده‌ها (در یک معنی).

متضاد: غافل و آگاه؛ بیدار و خفته؛ دراز و کوتاه؛ نور و تاریکی؛ آشکار و راز (راز یعنی پنهان).

هم‌خانواده: «رحمت، رحیم، رحمان»؛ «غافل، غفلت»؛ «بنده، بندگان، بندگی»؛ «عارف، عرفان، معرفت»؛ «پروردن، پرورش، پروردگار».

نکتهٔ زبانی: تشبیه#

در بیت اول، مولوی درخت‌ها را به آدم‌ها مانند می‌کند و می‌گوید این درخت‌ها همچون خاکیان‌اند. هر تشبیه سه بخش دارد:

  • آنچه توصیف می‌شود: درخت‌ها
  • آنچه به آن مانند شده: خاکیان (آدمیان)
  • واژهٔ شباهت: همچون

شباهت این است که درخت هم مثل آدم از خاک بالا می‌آید و «دست» (شاخه) به آسمان می‌برد. هر جا «مانند، مثل، چون، همچون» دیدی، ببین چه چیزی به چه چیزی مانند شده است.

کلمات املایی#

  • ضمیر: با «ض»؛ یعنی درون و دل.
  • معرفت: با «ع».
  • غافل: با «غ»؛ نه «ق».
  • رحمت: با «ح».
  • خاکیان: با «خ» و الف.
  • بندگان: از «بنده» (+ ان)؛ با «ب» و «د».
  • مَلِکا: «مَلِک» یعنی پادشاه و «ـا» در آخرش یعنی «ای»: ای پادشاه.

تمرین املا: از دوستت بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس، بعد با درس مقایسه کن:

خدایا، دل ما را با پرتو معرفت روشن کن و غافلان را بیدار گردان.

جواب تمرین‌های کتاب#

صفحهٔ ۱۴۰ کتاب، یعنی خود نیایش، تمرین ندارد. پرسش‌های زیر را خودمان ساخته‌ایم (کنار هر کدام نوشته‌ایم «پرسش ما»)، تا اگر معلم دربارهٔ نیایش پرسید، آماده باشی. اول جواب بده، بعد پاسخ را ببین.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

پرسش‌های ما دربارهٔ صفحهٔ ۱۴۰

پرسش ۱ (پرسش ما (صفحهٔ ۱۴۰ در کتاب تمرین ندارد))در شعر مولوی، درخت‌ها چه کاری می‌کنند که شبیه آدم‌هاست؟

پاسخ را ببین

درخت‌ها دست‌هایشان، یعنی شاخه‌هایشان، را از زمین بالا می‌برند و رازی می‌گویند. آدم هم دست بلند می‌کند و حرف می‌زند؛ مولوی از همین شباهت برای تشبیه استفاده کرده است.

پرسش ۲ (پرسش ما (صفحهٔ ۱۴۰ در کتاب تمرین ندارد))تشبیه بیت اول سه بخش دارد؛ هر بخش را نام ببر.

پاسخ را ببین

آنچه توصیف می‌شود: درخت‌ها؛ آنچه به آن مانند شده: خاکیان (آدم‌ها)؛ واژهٔ شباهت: «همچون». یعنی درخت‌ها به آدم‌ها مانند شده‌اند، چون مثل آدم «دست» (شاخه) بالا برده‌اند.

پرسش ۳ (پرسش ما (صفحهٔ ۱۴۰ در کتاب تمرین ندارد))در دعای فیه ما فیه، خدا چه چیزی را از ما نگیرد؟

پاسخ را ببین

لطف و رحمتش را. یعنی دعا می‌کنیم مهربانی خدا همیشه با ما بماند و از ما گرفته نشود.

پرسش ۴ (پرسش ما (صفحهٔ ۱۴۰ در کتاب تمرین ندارد))«غافلان» یعنی چه کسانی و دعا چه می‌خواهد برایشان؟

پاسخ را ببین

غافلان کسانی‌اند که از چیزی بی‌خبرند یا توجه ندارند. دعا می‌خواهد خدا با مهربانی‌اش آن‌ها را بیدار و آگاه کند.

بعد از دیدن پاسخ‌ها، نیایش را یک بار دیگر بخوان و ببین با معنی‌ها هماهنگ است یا نه. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«غافل» یعنی چه؟
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳هر واژه را به متضادش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴جای خالی را پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

درخت‌ها خاکیان‌اند؛ یعنی مانند آدم‌ها.

۵واژهٔ شباهت را در جمله بزن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶درخواست‌های دعای فیه ما فیه را به ترتیب متن بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۷کدام واژه درست نوشته شده است؟
۸پیام اصلی نیایش کدام است؟
۹«بندگان» از کدام واژه ساخته شده است؟

درک مطلب: نهال حیاط مدرسه

نیما و دوستانش در حیاط مدرسه نهالی کاشتند. هر روز نیما آب می‌داد و نگاه می‌کرد. بعد از چند هفته جوانه‌ای سبز، مثل دست کوچکی، از خاک بیرون آمد. نیما به دوستش گفت انگار نهال با زبان سبزش دارد از خاک چیزی می‌گوید. معلم لبخند زد و گفت اگر آرام ببینی، خواهی فهمید طبیعت همیشه چیزی برای گفتن دارد.

۱نیما و دوستانش چه کاشتند؟
۲جوانه در این متن به چه چیزی مانند شده است؟
۳این متن به کدام بیت درس نزدیک است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهضمیر را «زمیر» می‌نویسم

حرف اول این واژه «ض» است. «ض» و «ز» هم‌صدایند و املای واژه را باید به خاطر سپرد.

درستضمیر

اشتباهدر تشبیه بیت اول، «خاکیان» همان چیزی است که توصیف می‌شود

توصیف دربارهٔ «درخت‌ها»ست؛ «خاکیان» چیزی است که درخت‌ها به آن مانند شده‌اند. پرسش کلیدی این است: شاعر دربارهٔ چه چیزی حرف می‌زند؟

درستدرخت‌ها مانند خاکیان‌اند، نه برعکس

اشتباهغافل را «قافل» می‌نویسم

حرف اول «غ» است؛ «ق» و «غ» در برخی لهجه‌ها نزدیک شنیده می‌شوند ولی نوشتنشان فرق دارد.

درستغافل

فراتر از کتابدرخت‌هایی که سخن می‌گویندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در این شعر درخت‌ها «دست» و «زبان» دارند و رازی می‌گویند. وقتی شاعر به چیزی که جان ندارد، ویژگی آدم بدهد، به آن «تشخیص» می‌گویند و نام این آرایه را در سال‌های بالاتر می‌آموزی. مولوی شش دفتر مثنوی نوشته که به آن «مثنوی معنوی» می‌گویند و شعر امروز از دفتر اول آن گرفته شده است. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. اگر کنجکاو شدی، دفعهٔ بعد که زیر درختی نشستی، چشم‌هایت را ببند و به صدای برگ‌ها گوش بده. بعد با خودت فکر کن اگر درخت سخن می‌گفت، چه رازی را از خاک برایت تعریف می‌کرد.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۶: علم و عمل

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون