دربارهٔ درس و پیام#
«همه چیز را همگان دانند» متنی است دربارهٔ ابوریحان بیرونی، دانشمند بزرگ ایرانی، که اسفندیار معتمدی آن را در داستان «ابوریحان و ریحانه» نوشته و کتاب درسی با کم و زیاد کردن و تغییر آورده است. در متن، ریحانه، دختر حسین خوارزمی و شاگرد ابوریحان، از او میخواهد زندگیاش را تعریف کند؛ ابوریحان هم از کودکی و مکتب و سختیها و تلاشهایش میگوید.
پیام درس: هیچ کس همهٔ چیزها را نمیداند؛ اما با پرسیدن، گوش دادن، کار کردن و خواندن میتوانیم از دیگران یاد بگیریم و به دانش برسیم. عنوان درس همین را میگوید: دانش هر کس تکهای از دانش همه است.
معنی بند به بند#
متن کتاب را اینجا نمیآوریم؛ فقط میگوییم هر صفحه چه میگوید:
- صفحهٔ ۱۳۴: درخواست ریحانه. ریحانه سالها آرزو داشته است معلمش را دوباره ببیند و با احترام در برابرش بنشیند. حالا از او میخواهد از زندگیاش بگوید و بگوید چگونه به این جایگاه ارزشمند رسیده است.
- صفحهٔ ۱۳۵: کودکی و مکتب. ابوریحان میگوید پدر و مادرش شوق آموختن را در او ساختند و او در سنین کودکی به مکتب رفت. روز اول برایش شیرین بود. مادرش بهترین لباسش را به او پوشاند و پدرش دستش را گرفت و تا مکتب همراهیاش کرد. در راه، آداب رو به رو شدن با معلم را به او یاد داد. مکتبدار پدرش را میشناخت، گرم از او استقبال کرد و جایی کنار خودش به او داد.
- صفحهٔ ۱۳۶: سختیها و آموختن از همهجا. ابوریحان هنوز مهر اولین معلمش را به یاد دارد. بعد روزهای سخت میرسد: بدگویی حسودان پدرش را از دربار خوارزمشاه بیرون میاندازد، خانواده به روستا میرود و او مدتی از مکتب دور میماند؛ در این مدت پدر خودش به او درس میدهد و بعد معلم مکتبِ همانجا او را با دانشهای تازهای مثل ستارهشناسی آشنا میکند و کتابهایش را در اختیارش میگذارد. با مرگ پدر، بار خانه بر دوش نوجوان میافتد و به کشاورزی رو میآورد، ولی یادگیری را رها نمیکند. آموزگار او فقط معلم نبود: مردم، بازار و طبیعت هم برایش کتاب بودند. از عادتهایش میگوید (کار هر روزه، سادهخوری و روزی را به خواب نگذراندن) و از سفرش به هند همراه سلطان محمود غزنوی، که زبان مردم آنجا را آموخت و فرهنگ ایران را به آنها شناساند. این صفحه با این تمام میشود که او هیچ گفتهای را بدون بررسی نمیپذیرفت.
- صفحهٔ ۱۳۷: پرسیدن. ابوریحان به جوانان میگوید پرسیدن راه خردمندانهٔ رسیدن به دانش است؛ چون خیلی چیزها را ما نمیدانیم و دیگران میدانند و برعکس. همه باید پرسشگر باشند تا سرزمین ناشناختهٔ دانش را کشف کنند. در پایان میگوید از ابوعلی سینا چند سال بزرگتر بود، ولی هوش او را باور داشت و به او احترام میگذاشت.
در این درس کتاب، ابوریحان زندگی را به آسمان مانند میکند (مانند آسمان که گاهی روشن و گاهی ابری است)؛ این یک تشبیه است. «زندگی» همان چیزی است که توصیف میشود، «آسمان» چیزی که به آن مانند شده، و «مانند» واژهٔ شباهت است. نکتهٔ این تشبیه این است که زندگی هم گاهی خوش و گاهی سخت است.
واژهها#
واژههای تازهٔ درس را در جدول ببین. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.
واژهها و معنیشان
| واژه | معنی | هممعنی | متضاد | همخانواده | املا |
|---|---|---|---|---|---|
| نشیب | سراشیبی؛ پایین رفتن زمین؛ در درس «نشیب و فراز» یعنی بالا و پایینهای زندگی | سراشیبی | فراز | — | — |
| فراز | بالا و بلندی؛ ترکیب «نشیب و فراز» یعنی خوشیها و سختیهای زندگی | بالا، بلندی | نشیب | — | — |
| مکتبخانه | جایی که در گذشته کودکان خواندن و نوشتن یاد میگرفتند؛ مدرسهٔ قدیمی | مکتب | — | کتاب، کاتب، مکتوب | — |
| پیشگاه | جایی که در برابر کسی بزرگ میایستیم؛ در درس یعنی حضور معلم | درگاه | — | — | — |
| حسود | کسی که از داشتههای دیگران ناراحت میشود و آنها را نمیخواهد | رشکورز | خیرخواه | حسد، حسادت | با «ح» و «س» نوشته میشود. |
| ناگزیر | کسی که چارهای جز انجام کاری ندارد | ناچار | — | — | با «گ» و «ز» نوشته میشود. |
| نانآور | کسی که خرج خانواده را درمیآورد | سرپرست | — | — | — |
| تحقیق | بررسی و گشتن برای فهمیدن حقیقت یک موضوع | پژوهش | — | محقق، حقیقت، حق | حرف سوم «ق» است؛ از ریشهٔ «حق». |
| پژوهش | گشتن و بررسی دقیق برای رسیدن به دانش تازه | تحقیق | — | پژوهشگر، پژوهیدن | با «ژ» نوشته میشود. |
| پرسشگر | کسی که زیاد سؤال میکند تا بفهمد | — | — | پرسش، پرسیدن | — |
| فرهنگ | آداب و رسوم، باورها و هنر یک مردم | آداب و رسوم | — | فرهنگی، فرهیخته | — |
| تمدن | پیشرفت علمی و هنری و شهرنشینی یک قوم در طول تاریخ | — | — | متمدن، مدنی، مدینه | — |
| ارجمند | با ارزش و گرامی | گرامی، باارزش | بیارزش | ارج | — |
| معرفت | شناخت و آگاهی؛ همچنین انسانیت و مهربانی | شناخت | نادانی | عارف، عرفان، معرفی | با «ع» نوشته میشود. |
| خردمندانه | از روی فکر و عقل | عاقلانه | نابخردانه | خرد، خردمند | — |
| شاگرد | کسی که نزد استاد یا معلم چیزی یاد میگیرد | دانشآموز | استاد، آموزگار | — | — |
مترادف، متضاد و همخانواده#
هممعنی (مترادف): تحقیق و پژوهش؛ ارجمند و گرامی؛ ناگزیر و ناچار؛ پیشگاه و درگاه؛ فرهنگ و آداب و رسوم (در یک معنی)؛ شاگرد و دانشآموز.
متضاد: نشیب و فراز؛ حسود و خیرخواه؛ شاگرد و استاد؛ دانایی و نادانی؛ پرسش و پاسخ.
همخانواده: «تحقیق، محقق، حقیقت»؛ «پژوهش، پژوهشگر»؛ «پرسش، پرسیدن، پرسشگر»؛ «ارج، ارجمند»؛ «خرد، خردمند، خردمندانه»؛ «عرفان، عارف، معرفت».
نکتهٔ زبانی: پرسشگری و واژههای دانش#
درس بارها از «پرسیدن»، «پژوهش» و «تحقیق» میگوید. این واژهها نزدیک هماند ولی یکی نیستند:
- پرسیدن: سؤال کردن از کسی.
- تحقیق و پژوهش: گشتن و بررسی کردن تا حقیقت یک موضوع روشن شود؛ هم با پرسیدن، هم با خواندن و آزمودن.
- پرسشگر: کسی که زیاد میپرسد تا بفهمد.
ابوریحان میگوید هر چیزی را بدون تحقیق نمیپذیرفت. یعنی هر مطلبی که میشنید، ابتدا بررسی میکرد. تو هم وقتی چیزی را در اینترنت یا از کسی میشنوی، میتوانی همین کار را بکنی: بپرس «از کجا میدانی؟» و منبع را ببین.
کلمات املایی#
- خوارزم: حرف «و» پس از «خ» نوشته میشود ولی خوانده نمیشود (مثل خواهر).
- حسود: با «ح» و «س»؛ از «حسد».
- تحقیق: با «ق»؛ از «حق».
- پژوهش: با «ژ».
- معرفت: با «ع».
- ارجمند: با «ج»؛ از «ارج».
- ناگزیر: با «گ» و «ز».
- حضور: با «ض»؛ «حضور یافتن» یعنی آمدن نزد کسی.
تمرین املا: از دوستت بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس، بعد با درس مقایسه کن:
ابوریحان با تحقیق و پرسشگری به معرفت و دانش رسید.
جواب تمرینهای کتاب#
تمرینهای این درس فقط در صفحهٔ ۱۳۷ است (بخش «درک و دریافت»)؛ صفحههای ۱۳۴ تا ۱۳۶ متناند. اول خودت جواب بده، بعد پاسخ را ببین.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۱۳۷
پرسش ۱ (درک و دریافت)عنوان این بخش، «همه چیز را همگان دانند»، چه میخواهد بگوید؟ اینترنت و فضای مجازی هم میتواند راهی برای دانستن باشد؟
پاسخ را ببین
منظور این است که دانش هر کس بخشی از دانش همهٔ انسانهاست؛ هیچ کس همه چیز را نمیداند ولی از میان همه، هر چیزی را کسی میداند. پس باید بپرسیم و از دیگران یاد بگیریم. فضای مجازی هم میتواند جایی برای یادگیری باشد، به شرط آنکه به منبعهای معتبر نگاه کنیم و هر مطلب را بررسی کنیم؛ همان کاری که ابوریحان با «تحقیق» میکرد. پاسخ تو ممکن است مثال دیگری داشته باشد، به شرط آنکه دلیل بیاوری.
پرسش ۲ (درک و دریافت)مکتبخانههای قدیم با مدرسههای امروزی چه فرقها و چه شباهتهایی دارند؟
پاسخ را ببین
یک پاسخ نمونه: در مکتبخانه معمولاً کودکان از سنین مختلف نزد یک معلم مینشستند و خواندن و نوشتن و قرآن را به شکلی ساده میآموختند. در مدرسهٔ امروز دانشآموزان در کلاسهای همسن، با کتاب درسی، آزمایشگاه، رایانه و معلمهای مختلف درس میخوانند. شباهتشان این است که هر دو جای یادگیریاند و معلم نقش مهمی دارد. پاسخ تو میتواند چیزهای دیگری هم بگوید.
پرسش ۳ (درک و دریافت)فکر میکنی رسانهها و فضای مجازی مدرسههای آینده را چطور تغییر خواهند داد؟
پاسخ را ببین
این پرسش نظر شخصی تو را میخواهد. یک پاسخ نمونه: ممکن است معلمها از فیلم و برنامههای آموزشی در کلاس استفاده کنند، دانشآموزان بتوانند دربارهٔ موضوعها بیشتر جستوجو کنند و گاهی از راه دور هم درس بخوانند. در عین حال باید یاد بگیرند هر مطلب را بررسی کنند. هر نظری که دلیل روشنی داشته باشد، درست است.
پرسش ۴ (درک و دریافت)ابوریحان چه چیزهایی را راهنمای خود در راه موفقیت میداند؟
پاسخ را ببین
ابوریحان خودش در صفحهٔ ۱۳۶ چهار چیز را راهنمای خود میشمارد: شوقی که به آموختن داشت، خاطرهٔ روز اول مکتب، رفتار خوب اولین معلمش و لطف خدا. بعد هم میگوید مردم کوچه و بازار، معلمها و طبیعت برایش مثل کتاب بودند. عادتهای دیگرش هم کمکش کرد: پرسیدن از دانایان، کار هر روزه و بررسی هر مطلب پیش از پذیرفتن.
پرسش ۵ (درک و دریافت)به گفتهٔ ابوریحان، با چه چیزی میشود به بخشهای ناشناختهٔ دانش راه پیدا کرد؟
پاسخ را ببین
با پرسیدن. ابوریحان به نوجوانان توصیه میکند همیشه پرسشگر باشند، چون هر پرسش مثل دری است که به بخشی از دانش که هنوز نمیشناسیم باز میشود. خودش هم هیچوقت از پرسیدن روی برنگرداند.
پرسش ۶ (درک و دریافت)کتاب میپرسد معنی اینکه هر جایی میتواند جای یاد گرفتن باشد چیست؛ جوابت چیست؟
پاسخ را ببین
یعنی یادگیری فقط در کلاس نیست. ابوریحان از همه کس و همه چیز میآموخت: از معلم، از کتاب، از بازار، از طبیعت و از مردم کشورهای دیگر. هر جا و هر لحظه میتوانیم چیزی بیاموزیم، به شرط آنکه چشم و گوشمان باز باشد.
بعد از دیدن پاسخها، به این فکر کن که تو در چه زمینهای میتوانی پرسشگرتر باشی. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
درک مطلب: دفتر پرسشهای آرمان
آرمان پس از ظهر به کتابخانه رفت. دربارهٔ دریا کتابی پیدا کرد، ولی یک جمله را نفهمید. به کتابدار گفت: «اینجا مینویسد جزر و مد به ماه ربط دارد، چرا؟» کتابدار قفسهای نشانش داد و گفت پرسش او از موضوعهای مهم پژوهش است. شب آرمان دفتر کوچکی برداشت و نوشت: امروز یاد گرفتم پرسیدن راه دانستن است. بعد تصمیم گرفت هر هفته سه سؤال تازه بنویسد.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهخوارزم را «خارزم» مینویسم
در «خوارزم» پس از «خ» حرف «و» نوشته میشود ولی خوانده نمیشود؛ مثل «خواهر» و «خواستن».
درستخوارزم
اشتباهتحقیق را «تحقیر» میخوانم یا مینویسم
تحقیق از «حق» میآید و یعنی بررسی. تحقیر از «حقیر» است و یعنی کوچک شمردن کسی؛ دو واژه با یک حرف فرق دارند.
درستتحقیق = بررسی؛ تحقیر = کوچک شمردن
اشتباه«همه چیز را همگان دانند» یعنی هر کس همه چیز را میداند
عکس آن درست است: هیچ کس همه چیز را نمیداند، اما دانش همهٔ آدمها جمعاً زیاد است. برای همین باید بپرسیم.
درستدانش هر کس بخشی از دانش همه است
فراتر از کتابابوریحان و کتابی دربارهٔ هندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
ابوریحان بیرونی حدود هزار سال پیش در ایران زندگی میکرد و در ریاضی و ستارهشناسی و جغرافیا و تاریخ نوشت. یکی از کتابهایش دربارهٔ سرزمین هند است که در آن دربارهٔ زبان، دانش و آداب مردم آنجا مطلب میآورد. اگر دربارهٔ او کنجکاو شدی، در دانشنامه یا کتابخانه سراغ کتابهایی بگرد که زندگی و کارهای او را شرح میدهند. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمیآید. همانطور که در درس خواندی، او هر چیز را پیش از پذیرفتن بررسی میکرد. دفعهٔ بعد که خبری شنیدی، بپرس «منبعش چیست؟» و اگر توانستی، از دو جا دربارهٔ آن بخوان.
ادامه در یادستان:چرا دوبارهخواندن کار نمیکند (و بهجایش چه کنیم)
بعد از این بخش
- آزمون فصل ۶: آزمون فصل ۶ (۱۴ سؤال، ۲۰ دقیقه)
- جزوهٔ یکصفحهای فصل ۶ برای چاپ و مرور
- آزمون نوبت دوم
- آزمون جامع پایان سال
- هر صفحهٔ فارسی پنجم دبستان کدام درس است؟