دربارهٔ درس و پیام#
«چشمه و سنگ» شعر کوتاه و داستانگونهای از محمدتقی بهار (ملکالشعرا)، شاعر بزرگ قرن اخیر است. در دیوان بهار، این مثنوی «کوشش و امید» نام دارد و بهار آن را از روی یک قطعهٔ فرانسوی سروده است. در این شعر چشمهای کوچک از کوه راه میافتد، سر راهش به سنگی بزرگ میرسد و میخواهد از او رد شود. شعر قصهای کوتاه است: یکی نرم و مؤدب است و دیگری سخت و مغرور. در پایان، شاعر پندی هم به خواننده میدهد.
پیام درس: کسی که پایداری و امید دارد، سرانجام راه خودش را باز میکند؛ حتی اگر مشکل مثل یک سنگ بزرگ باشد. ناامیدی فقط آدم را از کار میاندازد.
کتاب هشت بیت از این شعر را آورده است؛ یک بیتِ شعرِ بهار، پیش از پند پایانی، در کتاب نیامده و کتاب جای آن را با سه نقطه بعد از بیت ششم نشان داده است. هر بیت دو مصراع دارد. این شعر یک قصه است، پس بیتها به هم گره خوردهاند و معنی بعضیشان در بیت بعد کامل میشود؛ برای همین بهتر است آن را پشت سر هم بخوانی.
شعر و معنی#
اول شعر را آرام بخوان، بعد معنی هر بیت را ببین. بیتها همانطور آمدهاند که در کتاب چاپ شدهاند و دو مصراع هر بیت با «/» جدا شدهاند.
شعر و معنی
جدا شد یکی چشمه از کوهسار / به ره گشت، ناگه به سنگی دچار
یعنیچشمهای از کوهستان جدا شد و راه افتاد؛ در راه ناگهان با سنگی بزرگ روبهرو شد.
به نرمی، چنین گفت با سنگِ سخت: / «کرمکرده، راهی ده، ای نیکبخت!»
یعنیچشمه با نرمی و مهربانی به سنگ سخت گفت: لطف کن و راه بده، ای خوشاقبال.
گران سنگِ تیرهدلِ سختسر / زدش سیلی و گفت: «دور ای پسر
یعنیسنگ سنگین، بیرحم و کلهشق به چشمه تند برخورد و او را از خود راند و گفت: دور شو، ای پسر.
نجُنبیدم از سیلِ زورآزمای / که ای تو، که پیش تو جُنبم ز جای؟»
یعنیمن حتی از آب خروشان و زورمند تکان نخوردم؛ تو که هستی که برای تو از جایم بجنبم؟
نشد چشمه از پاسخ سنگ، سرد / به کَندن در اِستاد و اِبرام کرد
یعنیچشمه از جواب سنگ دلسرد و ناامید نشد؛ ایستاد و به کندن مشغول شد و اصرار کرد.
بسی کَند و کاوید و کوشش نمود / کز آن سنگِ خارا، رهی برگشود…
یعنیخیلی کند و کاوید و تلاش کرد تا سرانجام از میان آن سنگ سخت راهی باز کرد.
برو کارگر باش و امّیدوار / که از یأس، جز مرگ، ناید به بار
یعنیشاعر به خواننده میگوید: برو اهل کار و امیدوار باش، چون از ناامیدی جز نابودی به دست نمیآید.
گَرَت پایداری است در کارها / شود سهل، پیشِ تو دشوارها
یعنیاگر در کارها پایداری داشته باشی، سختیها پیش تو آسان میشود.
واژهها#
واژههای تازهٔ شعر را در جدول ببین. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.
واژهها و معنیشان
| واژه | معنی | هممعنی | متضاد | همخانواده | املا |
|---|---|---|---|---|---|
| کوهسار | جای پر از کوه؛ کوهستان | کوهستان | — | کوه | — |
| چشمه | آبی که از زمین یا کوه بیرون میآید و جاری میشود | — | — | چشمهسار | — |
| دچار | گرفتار؛ کسی یا چیزی که به ناگاه در برابر مشکلی قرار میگیرد | گرفتار | رها | — | — |
| کرمکرده | عبارتی مؤدبانه یعنی «لطف کن» | لطف کن | — | کرم، کریم، کرامت | — |
| تیرهدل | کسی که دلش سخت و بیرحم است | سنگدل | مهربان | — | — |
| سختسر | کسی که لجباز است و حرف کسی را قبول نمیکند | لجباز، کلهشق | نرمخو | — | — |
| زورآزما | کسی یا چیزی که زور و قدرتش را امتحان میکند | — | — | زور، زورمند | — |
| نجُنبیدم | (از «جنبیدن») تکان نخوردم | تکان نخوردم | — | جنبیدن، جنبش، جنبنده | — |
| اِبرام | اصرار زیاد برای رسیدن به خواسته | اصرار | کوتاه آمدن | — | با «ا» (نه «آ») شروع میشود؛ با «ابراز» (نشان دادن احساس) اشتباه نشود. |
| کاویدن | کندن و جستوجو کردن در عمق چیزی | جستوجو کردن | — | کاوش، کاوشگر | — |
| خارا | سنگ بسیار سخت | سنگ سخت | — | — | با «خ» و الف پایانی نوشته میشود. |
| برگشود | باز کرد | باز کرد | بست | گشودن، گشایش | — |
| یأس | ناامیدی از رسیدن به چیزی | ناامیدی | امید | مأیوس | با همزه (یأ) نوشته میشود؛ «یاس» (گل) واژهٔ دیگری است. |
| پایداری | ایستادگی و ادامه دادن بدون خسته شدن | استقامت | سستی | پایدار، ناپایدار | — |
| سهل | آسان و بیدردسر | آسان | دشوار | — | با «س» و «ه» نوشته میشود. |
| دشوار | سخت و پر زحمت | سخت | آسان، سهل | دشواری | — |
مترادف، متضاد و همخانواده#
هممعنی (مترادف): کوهسار و کوهستان؛ دچار و گرفتار؛ ابرام و اصرار؛ یأس و ناامیدی؛ سهل و آسان؛ دشوار و سخت؛ برگشود و باز کرد؛ خارا و سنگ سخت.
متضاد: سهل و دشوار؛ یأس و امید؛ سخت و نرم؛ گران و سبک؛ برگشود و بست؛ پایداری و سستی.
همخانواده: «کرم، کریم، کرامت»؛ «کاویدن، کاوش، کاوشگر»؛ «گشودن، گشایش، گشاده»؛ «جنبیدن، جنبش، جنبنده»؛ «دشوار، دشواری»؛ «یأس، مأیوس».
نکتهٔ زبانی: خوانش و فهم#
هنگام خواندن شعر، لحن صدای ما باید با حال و هوای گوینده بخواند. در این شعر دو نفر حرف میزنند و لحنشان فرق دارد:
- چشمه آرام و با ادب است. وقتی میخواهد بگذرد، با «کرمکرده، راهی ده» نرم و مهربان حرف میزند؛ پس این بیت را با صدای پایین و دوستانه میخوانیم.
- سنگ مغرور است. بیت سه و چهار را با صدای بلند و بیحوصله، مثل کسی که تحقیر میکند، میخوانیم.
در بیت چهارم، «که» در «که ای تو» یعنی «چه کسی»: سنگ با تمسخر میپرسد تو کیستی که به خاطر تو از جایم تکان بخورم؟ این پرسش جواب نمیخواهد و برای کوچک شمردن چشمه است؛ پس آن را با لحن پرسشی و تحقیرآمیز میخوانیم. بیت پایانی (پند شاعر) را با صدای آرام و استوار میخوانیم، چون حکمتی را میگوید.
کلمات املایی#
- یأس: با همزه (یأ) نوشته میشود؛ «یاس» (مثل گل یاس) واژهٔ دیگری است.
- ابرام: با «ا» و کسرهٔ زیر الف خوانده میشود (اِبرام) و یعنی اصرار.
- خارا: با «خ»؛ یعنی سنگ سخت.
- سهل: با «ه» در آخر، نه «ح».
- دشوار: با «ش»؛ ضد آن «آسان» است.
- پایداری: از «پایدار»؛ دو بخش «پایدار + ی».
- زورآزما: «زور» و «آزما» و حرف «ز» در هر دو بخش.
تمرین املا: از کسی بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس، بعد با درس مقایسه کن:
چشمه با پایداری و بدون یأس، از میان سنگ راهی گشود.
جواب تمرینهای کتاب#
تمرین این شعر در صفحهٔ ۱۲۹ است (بخش «خوانش و فهم»). صفحهٔ ۱۲۸ فقط تصویر و عنوان شعر است. اول خودت جواب بده، بعد پاسخ را ببین.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۱۲۹
پرسش ۱ (خوانش و فهم)شاعر چشمه را با چه ویژگیهایی نشان داده و سنگ را با چه ویژگیهایی؟
پاسخ را ببین
چشمه نرم، مؤدب، پایدار، امیدوار و کوشا توصیف شده است: به نرمی حرف میزند، دلسرد نمیشود و میکاود تا راه باز کند. سنگ سنگین، تیرهدل و سختسر است: سنگین و سخت و مغرور است و چشمه را کوچک میشمارد. برای هر ویژگی نشانهاش را در بیتها میتوانی نشان بدهی.
پرسش ۲ (خوانش و فهم)بیت دوم و بیت چهارم را باید با دو لحن متفاوت خواند؛ فرقشان چیست و چرا؟
پاسخ را ببین
بیت دوم را آرام و نرم میخوانیم چون چشمه با ادب و خواهشگرانه حرف میزند («راهی ده، ای نیکبخت»). بیت چهارم را با صدای بلندتر و حالت تحقیرآمیز میخوانیم چون سنگ مغرور است و با پرسش «تو کیستی؟» او را کوچک میشمارد. لحن هر کس به شخصیتش بستگی دارد.
بعد از دیدن پاسخها، شعر را یک بار با لحنهای درست بلند بخوان. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
درک مطلب: سبزهای از شکاف سنگ
در کنار پلههای قدیمی مدرسه، سبزهای کوچک از شکاف سنگ بیرون آمده بود. بچهها هر روز از کنارش رد میشدند. روزی بارانی، سارا ایستاد و دید ریشههای ظریف سبزه در شکاف جا باز کردهاند. با خودش گفت: «این سبزه چقدر پایدار است.» معلمش گفت گیاه ماهها کم کم ریشه فرستاده است. سارا فهمید اگر با آرامی و پشتکار کار کنی، حتی از سنگ سخت هم رد میشوی.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهیأس را «یاس» مینویسم
یاس بدون همزه، نام یک گل خوشبوست. «یأس» با همزه و به معنی ناامیدی است؛ شکل نوشتنشان فرق دارد.
درستیأس
اشتباهابرام را «ابراز» مینویسم یا معنی میکنم
ابراز یعنی نشان دادن احساس یا نظر، اما ابرام یعنی اصرار و پافشاری برای رسیدن به خواسته؛ حرف آخر دو واژه فرق دارد.
درستابرام = اصرار؛ ابراز = نشان دادن
اشتباهچشمه سنگ را شکست و رفت
در شعر چشمه سنگ را نمیشکند؛ میکند و میکاود تا راهی از میان آن باز شود. «کندن و کاویدن» یعنی صبر و تلاش مداوم.
درستچشمه با کندن و کاویدن راهی باز کرد
فراتر از کتابوقتی چشمه و سنگ حرف میزنندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در شعر، چشمه و سنگ مثل آدمها حرف میزنند، خواهش میکنند و تحقیر میکنند. وقتی شاعر به چیزی که جان ندارد، رفتار انسان بدهد، به این کار «تشخیص» میگویند. نام این آرایه در کتابهای بالاتر میآید. حقیقت هم هیجانانگیز است: آبهای جاری در طول زمانهای خیلی دراز میتوانند حتی سنگ را فرسوده و بریده کنند و دره بسازند؛ البته نه با یک ضربه، بلکه با تکرار و صبر. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمیآید. اگر کنجکاو شدی، دفعهٔ بعد به جوی آب یا ناودانی نگاه کن و ببین آب روی سنگها چه نشانی گذاشته است.
ادامه در یادستان:چرا دوبارهخواندن کار نمیکند (و بهجایش چه کنیم)
بعد از این بخش
- آزمون فصل ۶: آزمون فصل ۶ (۱۴ سؤال، ۲۰ دقیقه)
- جزوهٔ یکصفحهای فصل ۶ برای چاپ و مرور
- آزمون نوبت دوم
- آزمون جامع پایان سال
- هر صفحهٔ فارسی پنجم دبستان کدام درس است؟
پرسشهای رایج دربارهٔ این بخش
معنی شعر «چشمه و سنگ» (جدا شد یکی چشمه از کوهسار) چیست؟
چشمهای از کوه جدا میشود و به سنگی میرسد. سنگ مغرور او را میراند، اما چشمه دلسرد نمیشود و با کندن و کاویدن راهی باز میکند. شاعر میگوید با امید و پایداری، سختیها آسان میشود. معنی هر بیت در درس «چشمه و سنگ» همینجا آمده است.