دربارهٔ درس و پیام#
«کار و تلاش» داستانشعری از پروین اعتصامی است، شاعر بزرگ قرن اخیر. در دیوان پروین این شعر «سعی و عمل» نام دارد و سی بیت است؛ کتاب درسی شانزده بیت آن را با نام «کار و تلاش» آورده است. شعر قصهٔ دیدار حضرت سلیمان با یک مورچه است. مورچه با زحمت بار سنگینی را میکشد و سلیمان، پادشاه بزرگ، به او پیشنهاد میکند که به قصرش بیاید و راحت زندگی کند. مورچه جوابی میدهد که پند بزرگی دارد؛ سپس شاعر خودش به ما چند اندرز میدهد.
پیام درس: کار و تلاش و قناعت ارزش دارند. جوانی فرصت کار است و کسی که در جوانی کار کند، در پیری از آن بهره میبرد؛ بردباری و تدبیر هم کار انسان را آسانتر میکند.
آنچه در کتاب آمده شانزده بیت است. هر بیت از دو مصراع ساخته شده و در این شعر، قصه از بیتی به بیت بعد ادامه پیدا میکند.
شعر و معنی#
اول شعر را آرام بخوان؛ بعد معنی هر بیت را ببین. بیتها همانطور آمدهاند که در کتاب چاپ شدهاند و دو مصراع هر بیت با «/» جدا شدهاند.
شعر و معنی
به راهی در، سلیمان دید موری / که با پای ملخ میکرد زوری
یعنیسلیمان در راهی مورچهای دید که زور میزد و پای یک ملخ را میکشید.
به زحمت، خویش را هر سو کشیدی / وزان بار گران، هر دَم خمیدی
یعنیمورچه با سختی خودش را به هر طرف میکشاند و زیر آن بار سنگین هر لحظه بیشتر خم میشد.
ز هر گَردی، برون افتادی از راه / ز هر بادی، پریدی چون پَرِ کاه
یعنیبا هر گرد و غبار کوچکی از راه بیرون میافتاد و با هر بادی مثل پر کاه به هوا میرفت.
چُنان بگرفته راه سعی در پیش / که فارغ گشته از هر کس، جز از خویش
یعنیاو چنان راه کوشش را در پیش گرفته بود که از همه بیخبر شده بود و فقط به کار خودش مشغول بود.
به تندی گفت: «کای مسکین نادان / چرایی فارغ از مُلک سلیمان؟
یعنیسلیمان با تندی گفت: ای بیچارهٔ نادان، چرا خودت را از نعمت و سفرهٔ پادشاهی من دور نگه داشتهای؟
بیا زین ره، به قصر پادشاهی / بخور در سفرهٔ ما، هر چه خواهی
یعنیاز این راه بیا و به قصر پادشاه بیا؛ در سفرهٔ ما هرچه دلت میخواهد بخور.
چرا باید چنین خونابه خوردن / تمام عمرِ خود را بار بردن
یعنیچرا باید اینقدر رنج بکشی و تمام عمرت را زیر بار بروی؟
رَه است اینجا و مردم رهگذارند / مبادا بر سرت پایی گذارند
یعنیاینجا راه است و آدمها رد میشوند؛ مبادا کسی پایش را روی سر تو بگذارد.
مکش بیهوده این بارِ گران را / میازار از برای جسم، جان را»
یعنیاین بار سنگین را بیهوده نکش و برای نگه داشتن تن، جانت را نیازار.
بگفت: «از سور، کمتر گوی با مور / که موران را، قناعت خوشتر از سور
یعنیمورچه جواب داد: دربارهٔ مهمانی و خوردنی کمتر با مورچه حرف بزن، چون برای مورچهها قناعت از مهمانی شیرینتر است.
نیفتد با کسی ما را سر و کار / که خود، هم توشه داریم و هم انبار
یعنیما با کسی کاری نداریم و کسی هم با ما کاری ندارد؛ چون خودمان هم توشه داریم و هم انبار.
مرا امّید راحتهاست زین رنج / من این پای ملخ، ندهم به صد گنج»
یعنیمن به امید آسایشهای آینده این رنج را میکشم و حتی این پای ملخ را به صد گنج هم نمیدهم.
گَرَت همواره باید کامکاری / ز مور آموز، رسم بُردباری
یعنیاگر میخواهی همیشه کامیاب باشی، از مورچه روش بردباری را یاد بگیر.
مَرو راهی که پایت را ببندند / مکن کاری که هُشیاران بخندند
یعنیبه راهی که پایت را گرفتار میکند نرو و کاری نکن که عاقلان به آن بخندند.
گِه تدبیر، عاقل باش و بینا / رهِ امروز را مسپار فردا
یعنیهنگام چارهاندیشی، خردمند و بینا باش؛ کار امروز را به فردا نینداز.
بکوش اندر بهارِ زندگانی / که شد پیرایهٔ پیری، جوانی
یعنیدر بهار زندگی، یعنی جوانی، تلاش کن؛ چون جوانی زیور و آرایش پیری میشود.
واژهها#
واژههای تازهٔ شعر را در جدول ببین. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.
واژهها و معنیشان
| واژه | معنی | هممعنی | متضاد | همخانواده | املا |
|---|---|---|---|---|---|
| مور | جانور کوچکی که دستهجمعی زندگی میکند و غذا جمع میکند | مورچه | — | — | — |
| خمیدن | کج شدن و پایین رفتن بدن زیر فشار یا بار | کج شدن | راست شدن | خمیده | — |
| گران | سنگین؛ در شعر دربارهٔ بار | سنگین | سبک | — | — |
| گرد | خاک بسیار ریز | غبار | — | — | «گَرد» (غبار) و «گِرد» (دایرهای) یکجور نوشته میشوند ولی خواندن و معنیشان فرق دارد؛ اینجا «گَرد» است. |
| فارغ | آسوده و بیخیال؛ در شعر یعنی چنان سرگرم کار خودش که به هیچکس جز خودش کاری ندارد | آسوده، رها | گرفتار | — | — |
| سعی | کوشش و تلاش برای رسیدن به هدف | کوشش، تلاش | سستی | ساعی، مساعی | سه حرف «س ع ی» دارد. |
| رهگذار | کسی که از راه میگذرد | عابر | — | گذر، گذشتن، گذرگاه | — |
| خونابه | آبِ آمیخته با خون؛ «خونابه خوردن» یعنی رنج و سختی زیاد کشیدن | — | — | — | — |
| جسم | تن و بدن آدم یا هر چیز دیدنی | تن | جان، روح | جسمانی، اجسام | با «ج» و «س» نوشته میشود. |
| سور | مهمانی بزرگ با خوراک فراوان | مهمانی، جشن | — | — | با «س» نوشته میشود؛ با «سوره» و «صور» اشتباه نشود. |
| قناعت | راضی بودن به آنچه داریم و حرص نزدن | بسندهکردن | آزمندی، طمع | قانع | با «ق» و «ع» نوشته میشود. |
| توشه | خوراک و چیزهایی که برای سفر یا روزهای سخت نگه میداریم | آذوقه، زاد | — | — | — |
| انبار | جایی که چیزها را برای وقت نیاز نگه میداریم | مخزن | — | انبارداری | — |
| بردباری | تحمل سختی با آرامی و بدون شکایت | شکیبایی | ناشکیبایی | بردبار | — |
| تدبیر | فکر کردن و برنامهریزی برای انجام درست یک کار | چارهاندیشی | بیتدبیری | مدبّر | با «د» و «ب» نوشته میشود. |
| پیرایه | زیور و چیزی که برای زیباتر شدن به کسی یا چیزی اضافه میکنیم | زیور، آرایش | — | پیراستن | — |
| کامکاری | رسیدن به آرزوها؛ موفق بودن | کامیابی | ناکامی | کام، کامیاب | — |
مترادف، متضاد و همخانواده#
هممعنی (مترادف): مور و مورچه؛ فارغ و رها؛ سعی و کوشش؛ قناعت و بسندهکردن؛ سور و مهمانی؛ توشه و آذوقه؛ رهگذار و عابر؛ بردباری و شکیبایی؛ جسم و تن.
متضاد: گران و سبک (در معنی سنگین و سبک)؛ فارغ و گرفتار؛ قناعت و آزمندی؛ بردباری و ناشکیبایی؛ جسم و جان؛ تدبیر و بیتدبیری.
همخانواده: «سعی، ساعی»؛ «بردبار، بردباری»؛ «کام، کامیاب، کامکاری»؛ «گذر، گذشتن، رهگذار»؛ «تدبیر، مدبّر».
نکتهٔ زبانی: ترتیب واژهها در جمله#
در نثر (نوشتهٔ معمولی) واژهها ترتیب سادهای دارند: معمولاً اول کسی یا چیزی که کار را میکند، بعد جایی یا چیزی که کار با آن است و آخر فعل میآید. این جمله ترتیب ساده را نشان میدهد:
مورچه در راه، بار سنگینی را میکشید.
در شعر شاعر میتواند واژهها را جابهجا کند تا وزن و قافیه درست شود و جمله زیباتر شود. مثلاً شعر داستان را اینطور شروع میکند: «به راهی در، سلیمان دید موری». در نثر میگوییم «سلیمان در راهی، موری دید». کتاب این را با چهار خانهٔ شمارهدار نشان داده است: در نثر واژهها به ترتیب ۱، ۲، ۳، ۴ میآیند، ولی در شعر ترتیبشان ممکن است مثلاً ۳، ۱، ۲، ۴ شود. اگر ببینی فعل پیش از مفعول آمده یا جای واژه عوض شده، یعنی شاعر ترتیب را تغییر داده است.
راه خوب برای فهمیدن بیت: اول فعل را پیدا کن، بعد کننده و بقیه را در ذهن به ترتیب ساده مرتب کن. با این کار معنی هر بیت روشن میشود.
نکتهٔ ادبی: تشبیه#
در بیت سوم، مورچه از وزش باد به هوا میرود و شاعر میگوید «پریدی چون پَرِ کاه». این یک تشبیه است: مورچه را به پر کاه مانند کرده است. تشبیه سه بخش دارد: آنچه میخواهیم توصیف کنیم (مور)، چیزی که به آن شبیهش میکنیم (پر کاه) و واژهٔ شباهت (چون، گاهی «مانند» یا «مثل»). پر کاه کوچک و سبک است و هر باد آن را میبرد؛ شاعر با این مانند کردن، ناتوانی مورچه در برابر باد را نشان میدهد.
کلمات املایی#
- قناعت: با «ق» و «ع»؛ یعنی با کم ساختن.
- جسم: با «ج» و «س».
- سعی: سه حرف «س ع ی»؛ یعنی کوشش.
- بردباری: از «بردبار + ی»؛ «برد» و «بار» جدا نیستند.
- تدبیر: با «د» و «ب»؛ یعنی چارهاندیشی.
- خونابه: «خون» + «آبه» (آب آمیخته با خون)؛ در ترکیب، کلاه «آ» میافتد و «خونابه» نوشته میشود.
- سور: با «س»؛ نه «صور» و نه «سوره».
تمرین املا: از کسی بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس، بعد با درس مقایسه کن:
مورچه با سعی و قناعت و بردباری، توشهٔ زمستان را در انبار جمع کرد.
نگارش و املای این درس#
تمرینهای نوشتن همین درس در کتاب «نگارش» پنجم، درس هفدهم، صفحههای ۸۹ تا ۹۲ است: پیدا کردن واژهها با حرفهای ح و ه، غ و ق، س و ص، ز و ذ؛ دستهبندی واژههای همریشه؛ مرتب کردن واژههای جملهها (همان نکتهٔ ترتیب واژهها)؛ شناخت شکل کوتاهشدهٔ واژهها مثل «ره» و «گه»؛ جدولی برای پیدا کردن بیتهایی با لحن خبری، لحن پرسشی و دو جملهٔ پیوسته با «که» (صفحهٔ ۹۱)؛ و نوشتن داستان شعر به نثر ساده (صفحهٔ ۹۲).
جواب تمرینهای کتاب#
تمرینهای این درس در صفحههای ۱۳۲ و ۱۳۳ است؛ صفحههای ۱۳۰ و ۱۳۱ شعر و تصویرند. اول خودت جواب بده، بعد پاسخ را ببین.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۱۳۲
پرسش ۱ (درست و نادرست)مورچه زیر سنگینی بارش خم شده بود؛ درست است یا نادرست؟
پاسخ را ببین
درست است. در شعر میخوانیم که مورچه هر لحظه زیر آن بار گران خم میشد؛ پس بار سنگین پشتش را خم کرده بود.
پرسش ۲ (درست و نادرست)سلیمان کار مورچه را ستود و به او آفرین گفت؛ درست است یا نادرست؟
پاسخ را ببین
نادرست است. سلیمان مورچه را «مسکین نادان» نامید و از او پرسید چرا از نعمت پادشاهی دور مانده است؛ یعنی او را سرزنش کرد و به قصر دعوتش کرد، نه تحسین.
پرسش ۳ (درست و نادرست)مورچه به کم قانع بود و سختی را با حوصله تحمل میکرد؛ درست است یا نادرست؟
پاسخ را ببین
درست است. مورچه میگوید قناعت برایش از مهمانی شیرینتر است و برای آسایش بعدی، رنج امروز را تحمل میکند؛ پس هم قانع است و هم بردبار.
پرسش ۴ (درک مطلب)سلیمان مورچه را در چه حالی دید؟
پاسخ را ببین
مورچه با زحمت پای یک ملخ را میکشید. با هر گرد و بادی از راه بیرون میافتاد، ولی دست از کار برنمیداشت.
پرسش ۵ (درک مطلب)هر کدام از بیتهای زیر از زبان کدام شخصیت داستان گفته شده است؟ «به تندی گفت: کای مسکین نادان / چرایی فارغ از مُلک سلیمان؟» و «بگفت: از سور، کمتر گوی با مور / که موران را قناعت خوشتر از سور»
پاسخ را ببین
بیت اول (کای مسکین نادان … چرایی فارغ از مُلک سلیمان) سخن سلیمان است؛ او با تندی با مورچه حرف میزند. بیت دوم (از سور کمتر گوی با مور … قناعت خوشتر از سور) جواب مورچه است. از فعلهای «به تندی گفت» و «بگفت» هم میتوانی گوینده را تشخیص بدهی.
پرسش ۶ (درک مطلب)به نظر تو جوانی چطور میتواند زیور و پیرایهٔ پیری باشد؟
پاسخ را ببین
پیرایه یعنی زیور. وقتی در جوانی با تلاش و یادگیری چیزی بسازیم، آن دانش و تجربه و سلامت، در پیری زیور زندگیمان میشود. مثال: کسی که در جوانی درس خوانده و کار کرده، در پیری با آرامش از دانستههایش لذت میبرد. پاسخ تو ممکن است نمونهٔ دیگری داشته باشد، به شرط آنکه دلیلش روشن باشد.
پرسش ۷ (درک مطلب)مورچه وقتی میگوید از این رنج امید راحتی دارد، چه منظوری دارد؟
پاسخ را ببین
مورچه میگوید این رنج امروز را به امید آسایشهای بعد تحمل میکند. او با جمع کردن توشه میداند زمستان یا روزهای سخت راحت میگذرد؛ پس سختی کار برایش ارزش دارد.
پرسش ۸ (درک مطلب)جای پرسش پنجم خالی است؛ از شعر پرسشی بساز و جوابش را بنویس.
پاسخ را ببین
جای پرسش پنجم خالی است تا خودت از متن پرسشی بسازی. نمونه: چرا مورچه پیشنهاد سلیمان را قبول نکرد؟ جواب: چون قناعت را بهتر از مهمانی میدانست و میخواست با کار خودش زندگی کند. پرسش خوب جوابش در شعر است و با «چرا» یا «چگونه» فکر را به کار میاندازد.
پرسش ۹ (واژهآموزی)چهار جملهٔ نثری را که کتاب از روی شعر ساخته بخوان و به ترتیب واژهها در آنها دقت کن.
پاسخ را ببین
در هر چهار جمله، واژهها به ترتیب عادی گفتار آمدهاند و فعل (دید، میافتاد، گرفت، بیا) در پایان جمله نشسته است؛ مثلاً «سلیمان در راهی، موری دید» با «دید» تمام میشود. این ترتیب ساده را به خاطر بسپار تا در صفحهٔ بعد با شعر مقایسه کنی.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۱۳۳
پرسش ۱ (واژهآموزی)همان واژهها را در شعر ببین؛ ترتیب آنها چه تفاوتی با نثر دارد؟
پاسخ را ببین
در شعر جای واژهها عوض شده است. «سلیمان در راهی، موری دید» در شعر شده «به راهی در، سلیمان دید موری»: «در راهی» به اول آمده و فعل «دید» پیش از «موری» نشسته است. در «ز هر گردی، برون افتادی از راه» هم «از راه» به آخر رفته است. کتاب این را با خانههای شمارهدار نشان میدهد: در نثر ترتیب ۱، ۲، ۳، ۴ است، ولی در شعر ممکن است مثلاً ۳، ۱، ۲، ۴ شود. شاعر این جابهجایی را برای وزن و قافیه میکند؛ برای فهمیدن بیت، آن را در ذهنت به ترتیب ساده برگردان.
پرسش ۲ (نمایش)چهار مرحلهٔ نمایش دادن داستان «کار و تلاش» در کلاس چیست و هر مرحله چه میخواهد؟
پاسخ را ببین
۱) صحنهپردازی: جایی در کلاس را مثل راه بیابان و قصر بچین. ۲) انتخاب نقش: مثلاً یک نفر سلیمان، یک نفر مورچه و یک نفر راوی باشد. ۳) اجرا: هر کس با لحن شخصیتش حرف بزند (سلیمان تند و از بالا، مورچه آرام و استوار). ۴) نقد و بررسی: بعد از نمایش با هم صحبت کنید که نقشها چطور اجرا شد و چه چیزی را میشد بهتر کرد.
بعد از دیدن پاسخها، شعر را یک بار دیگر بخوان و ببین هر بیت را با ترتیب ساده میتوانی بگویی یا نه. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
درک مطلب: کارگاه سارا
سارا هر روز بعد از مدرسه کمی در کارگاه کوچک پدرش کار میکرد. روزی که خسته بود، با خودش گفت: «کاش بازی میکردم.» پدرش لبخند زد و گفت اگر امروز تمرین کنی، فردا کارت زیباتر میشود. سارا ماهها پایداری نشان داد و کمکم دستهایش ماهر شد. روز نمایشگاه مدرسه، میز کوچکی را که ساخته بود به همه نشان داد و فهمید زحمتش به نتیجه رسیده است.
اشتباههای رایج ۴
اشتباهقناعت یعنی تنبلی و کار نکردن
قناعت یعنی راضی بودن به آنچه داریم و حرص نزدن. مورچهٔ شعر هم قانع است و هم سخت کار میکند؛ پس قناعت با کار کردن جمع میشود.
درستقناعت = رضایت، همراه با کار
اشتباه«خونابه خوردن» یعنی واقعاً خون خوردن
این یک عبارت است و معنی ظاهری ندارد؛ یعنی رنج بسیار کشیدن.
درستخونابه خوردن = رنج زیاد کشیدن
اشتباهسور را «سوره» یا «صور» مینویسم
سور یعنی مهمانی و با «س» نوشته میشود. سوره بخشی از کتاب است و صور حرف دیگری دارد.
درستسور
اشتباهدر شعر هر جمله مثل نثر مرتب است
شاعر برای وزن و قافیه جای واژهها را عوض میکند. اگر بخواهی بیت را بفهمی، باید آن را به ترتیب ساده مرتب کنی.
درستترتیب را مرتب کن؛ بعد معنی کن
فراتر از کتابمورچه، بزرگ و کوچکبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در این شعر دو شخصیت در تضاد قرار میگیرند: یکی پادشاهی بزرگ و دیگری مورچهای کوچک. وقتی شاعر دو چیز روبهرو و ضد هم را کنار هم میگذارد، به این کار «تضاد» میگویند و نام این آرایه را در کلاسهای بالاتر میآموزی. شاعر با این تضاد نشان میدهد که ارزش آدم به بزرگی و قدرتش نیست، به کار و قناعتش است. مورچهها واقعاً میتوانند چند برابر وزن خودشان را حمل کنند و دستهجمعی غذا ذخیره میکنند. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمیآید. اگر کنجکاو شدی، چند دقیقه بیرون خانه یا در حیاط مورچهای را نگاه کن و ببین چهطور بار میکشد.
ادامه در یادستان:چرا دوبارهخواندن کار نمیکند (و بهجایش چه کنیم)
بعد از این بخش
- آزمون فصل ۶: آزمون فصل ۶ (۱۴ سؤال، ۲۰ دقیقه)
- جزوهٔ یکصفحهای فصل ۶ برای چاپ و مرور
- آزمون نوبت دوم
- آزمون جامع پایان سال
- هر صفحهٔ فارسی پنجم دبستان کدام درس است؟