دربارهٔ درس و پیام#
«حکایت» یعنی قصهٔ کوتاهی که پندی در آن است. حکایت «جوان و راهزن» را جامی، شاعر بزرگ قرن نهم، در کتاب سُبحة الابرار (یکی از هفت مثنوی «هفت اورنگ») نوشته است. کتاب درسی آن را به نثر ساده بازگفته است. ما هم اینجا ماجرا را با زبان خودمان و با ترتیب دیگری تعریف میکنیم.
پیام درس: راستگویی حتی وقتی خطرناک به نظر میرسد، درست است و گاهی دل دیگران را هم عوض میکند. دروغ نگفتن، قدر و ارزش آدم را بالا میبرد.
حکایت به زبان ما#
مردی که کارش بستن راه بر مسافران بود، آن روز هم در بیابان چشم به راه نشسته بود. از دور جوانی پیدا شد که تنها میآمد. مرد سر راهش را گرفت و خواست بگوید چقدر پول همراه دارد.
جوان مسافر حج بود. سالها دلش میخواست به زیارت خانهٔ خدا برود، اما مادرش را آنقدر دوست داشت که حاضر نشده بود او را تنها بگذارد. حالا که مادر از دنیا رفته بود، پولی کنار گذاشته و راه افتاده بود. او بیآنکه چیزی را پنهان کند، مقدار درست پولش را گفت: پنجاه دینار، که خرج سفرش بود.
راهزن کیسه را گرفت و سکهها را یکییکی شمرد: درست پنجاه تا بود. این راستیِ بیترس او را به فکر برد و از کاری که سالها میکرد خجالت کشید. همهٔ سکهها را پس داد، با خودش عهد کرد که دیگر راهزنی نکند و اسبش را هم به جوان پیشکش کرد تا به سفرش برسد.
راهزن میخواست همسفر جوان شود و جوان پذیرفت. از آن روز آن دو سالها با هم ماندند و دوستانی یکدل شدند. تنها چیزی که جوان در برابر راهزن داشت، راستی بود؛ و همین راستی زندگی راهزن را عوض کرد.
معنی حکایت صفحه به صفحه#
- صفحهٔ ۱۳۸: عنوان و تصویر. در تصویر، جوانی با لباس سبز به زانو نشسته و کیسهٔ پولش را به سوار نقابدار میدهد. این صحنه همان لحظهٔ پرسیدن مقدار پول است.
- صفحهٔ ۱۳۹: خود حکایت و بخش «کدام مَثَل؟». حکایت را کتاب با نثر آورده و پایانش نام کتاب و شاعر را دارد: سُبحة الابرار، جامی.
واژهها#
واژههای تازهٔ حکایت را در جدول ببین. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.
واژهها و معنیشان
| واژه | معنی | هممعنی | متضاد | همخانواده | املا |
|---|---|---|---|---|---|
| راهزن | کسی که در راه به مسافران حمله میکند و مالشان را میبرد | دزد گردنه | — | راهزنی | با «ز» نوشته میشود (راه + زن). |
| حج | سفر زیارتی به خانهٔ خدا در مکه در ماههای معین | — | — | حاجی، حجاج | با «ح» نوشته میشود. |
| درگذشت | مرد (برای گفتن محترمانهٔ «مُرد») | فوت کرد | — | — | — |
| فراهم | آماده و جمع شده | آماده، مهیا | — | — | — |
| ترک | رها کردن و رفتن از جایی یا کنار گذاشتن کاری | رها کردن | ماندن | متروک | — |
| صادق | کسی که همیشه راست میگوید | راستگو | دروغگو | صدق، صداقت | با «ص» نوشته میشود، نه «س». |
| دینار | سکهٔ طلا یا نقرهٔ قدیمی | — | — | — | — |
| توشه | خوراک و چیزهایی که برای سفر برمیداریم | آذوقه، زاد | — | — | — |
| شرمنده | کسی که از کار بد خودش خجالت میکشد | خجل | سربلند | شرم، شرمساری | — |
| ناپسند | چیزی که خوب و قابل قبول نیست | زشت | پسندیده | پسند | — |
| راستگویی | درست گفتن و دروغ نگفتن | صداقت | دروغگویی | راستگو | — |
| صمیمی | یکدل و نزدیک و بیریا | یکدل | بیگانه | صمیمیت | با «ص» نوشته میشود. |
| همنشین | کسی که کنار ما مینشیند و با ما وقت میگذراند | همدم، همراه | — | — | — |
| همراه | کسی که با ما در یک مسیر یا سفر است | همسفر | — | — | — |
مترادف، متضاد و همخانواده#
هممعنی (مترادف): صادق و راستگو؛ شرمنده و خجل؛ ناپسند و زشت؛ همراه و همسفر؛ صمیمی و یکدل؛ همنشین و همدم؛ ترک و رها کردن.
متضاد: راستگویی و دروغگویی؛ صادق و دروغگو؛ ناپسند و پسندیده؛ ترک کردن و ماندن؛ دوستی و دشمنی.
همخانواده: «صدق، صادق، صداقت»؛ «شرم، شرمنده، شرمساری»؛ «پسند، پسندیده، ناپسند»؛ «صمیم، صمیمی، صمیمیت»؛ «راه، راهزن، راهزنی».
نکتهٔ زبانی: ضربالمثل و پیام حکایت#
مَثَل یا ضربالمثل جملهٔ کوتاهی است که تجربهٔ مردم را در چند واژه میگوید. هر حکایت پیامی دارد و گاهی یک مَثَل همان پیام را کوتاهتر میگوید. برای پیدا کردن مَثَل مناسب این سه کار را بکن:
- حکایت را خلاصه کن: چه شد؟
- پیام را بگو: چه درسی دادند؟
- هر مَثَل را معنی کن و ببین با پیام هماهنگ است یا نه.
با این روش، در صفحهٔ ۱۳۹ مَثَل مناسب را پیدا میکنی؛ جواب را در بخش «جواب تمرینها» میبینی.
حکایت یک تشبیه هم دارد: کتاب در پایان، همراهی آن دو مرد را به همراهی دوستانی صمیمی و یکدل مانند میکند. آنچه توصیف میشود همراهی دو مرد است، آنچه به آن مانند شده دوستان صمیمیاند و واژهٔ شباهت «مانند» است؛ این مانند کردن نشان میدهد رابطهٔ راهزنِ دیروز و جوان چقدر گرم و نزدیک شد.
کلمات املایی#
- صادق: با «ص»؛ از «صدق» به معنی راستی.
- صمیمی: با «ص»، نه «س».
- راهزن: «راه» + «زن» (از «زدن»)؛ با «ز».
- شرمنده: با «ش» و «ر»؛ از «شرم».
- ناپسند: «نا» + «پسند»؛ با «پ» و «س» (سین) نوشته میشود.
- حج: با «ح».
- ترک: با «ت»، نه «ط»؛ یعنی رها کردن.
تمرین املا: از دوستت بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس، بعد با این صفحه مقایسه کن:
جوان صادق راست گفت و راهزن شرمنده شد.
جواب تمرینهای کتاب#
تمرین این حکایت در صفحهٔ ۱۳۹ است. صفحهٔ ۱۳۸ فقط عنوان و تصویر دارد. اول خودت جواب بده.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۱۳۹
پرسش ۱ (حکایت: کدام مَثَل با آن میخواند؟)کتاب هفت مَثَل پیشنهاد کرده است؛ کدام یک با این حکایت پیوند دارد و چرا بقیه نه؟
پاسخ را ببین
مَثَل درست «راستی، راه نجات است» است؛ یعنی کسی که راست میگوید، سرانجام از گرفتاری رها میشود. در حکایت، جوان در خطر بود و میتوانست برای نگه داشتن پولش دروغ بگوید، ولی راست گفت؛ همین راستی هم پولش را به او برگرداند و هم راهزن را از راه بد نجات داد. مَثَلهای دیگر به این حکایت نمیخورند: «تا تنور گرم است نان را بچسبان» یعنی فرصت را تا هست غنیمت بدان، ولی حکایت دربارهٔ فرصت نیست. «سنگ مفت، گنجشک مفت» یعنی کاری که هزینهای ندارد امتحانش ضرری ندارد، حتی اگر امید نتیجه کم باشد؛ جوان چیزی را امتحان نکرد. «بادآورده را باد میبرد» یعنی مالی که بیزحمت به دست آمده زود از دست میرود؛ پول جوان حاصل زحمت خودش بود و از دستش هم نرفت. «داشتم داشتم حساب نیست، دارم دارم حساب است» یعنی به آنچه روزی داشتهای ننازی، چیزی که الان داری به کار میآید؛ حکایت دربارهٔ دارایی گذشته نیست. «تُهی پای رفتن، بِه از کفش تنگ» یعنی بیچیز بودن بهتر از داشتن چیزی است که آزارت بدهد؛ این هم ربطی به راستگویی ندارد. «تنبل نرو به سایه، سایه خودش میآید» تنبلی را مسخره میکند؛ در حکایت کسی تنبل نیست.
بعد از دیدن پاسخ، معنی چند مَثَل دیگر را هم برای خودت بگو. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
درک مطلب: صادق و باغبان
صادق در باغ همسایه توپش را گم کرد. وقتی به در رسید، دید باغبان توپ را در دست دارد و اخم کرده است. صادق از ترس میخواست بگوید از آنجا رد شده، ولی نگفت. راست گفت که توپ را او شوت کرده و شیشهٔ گلخانه شکسته است. باغبان لبخند زد و گفت راست گفتی، پس دلخور نیستم. او توپ را پس داد و صادق قول داد پول شیشه را با کمک پدرش بپردازد.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهمَثَل «بادآورده را باد میبرد» با حکایت میخواند
این مَثَل میگوید مالی که بدون زحمت به دست آمده زود از دست میرود. در حکایت، راهزن مال را پس میدهد چون شرمنده شده، نه چون مال بیزحمت بوده است.
درستمَثَل درست: راستی، راه نجات است
اشتباهصادق را «سادق» مینویسم
حرف اول این واژه «ص» است. «ص» و «س» همصدایند و باید املای واژه را با ریشهٔ «صدق» یاد گرفت.
درستصادق
اشتباهناپسند را «نا پسند» با فاصله مینویسم
«نا» وقتی در ابتدای واژه میآید، با نیمفاصله یا سرهم نوشته میشود. «ناپسند» سرهم نوشته میشود.
درستناپسند
فراتر از کتابجامی و «هفت اورنگ»برای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
عبدالرحمان جامی در حدود شش قرن پیش، در سالهای ۸۱۷ تا ۸۹۸ قمری زندگی میکرد و از آخرین شاعران بزرگ سبک کلاسیک فارسی به شمار میآید. او هفت مثنوی بلند نوشته که مجموعهٔ آنها «هفت اورنگ» نام دارد؛ «سُبحة الابرار» یکی از آنهاست و حکایتِ این درس از آن گرفته شده است. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمیآید. اگر کنجکاو شدی، در کتابخانه سراغ مثنویهای جامی برو و ببین کدام حکایتشان را میتوانی با زبان خودت دوباره تعریف کنی. بازگو کردن حکایت با زبان خودمان راه خوبی برای یاد گرفتن آن است.
ادامه در یادستان:چرا دوبارهخواندن کار نمیکند (و بهجایش چه کنیم)
بعد از این بخش
- آزمون فصل ۶: آزمون فصل ۶ (۱۴ سؤال، ۲۰ دقیقه)
- جزوهٔ یکصفحهای فصل ۶ برای چاپ و مرور
- آزمون نوبت دوم
- آزمون جامع پایان سال
- هر صفحهٔ فارسی پنجم دبستان کدام درس است؟
پرسشهای رایج دربارهٔ این بخش
مَثَل مناسب حکایت «جوان و راهزن» کدام است؟
«راستی، راه نجات است». جوان راست گفت و همین راستگویی او را نجات داد و راهزن را عوض کرد. دلیل نامناسب بودن مثلهای دیگر در درس «جوان و راهزن»، گروه «صفحهٔ ۱۳۹» آمده است.