فارسی پنجم دبستان · فصل ۵ · بخش ۵ از ۶

بخوان و بیندیش: زیر آسمان بزرگ

صفحه‌های ۱۱۴ تا ۱۱۹ کتاب درسی

معنی ۱۴ واژهٔ بخوان و بیندیش زیر آسمان بزرگ فارسی پنجم با هم‌معنی و متضاد، جواب تمرین‌های کتاب و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

«زیر آسمان بزرگ» داستانی است از ترور رومین که مجید عمیق آن را به فارسی ترجمه کرده است. پیرمردی به نوه‌اش می‌گوید دلش می‌خواهد پیش از مرگ، ثروتش را به او بدهد، ولی نوه باید اول «راز زندگی» را پیدا کند. پسرک سفر می‌کند و از آدم‌ها و چیزهای جور‌واجور چیزهایی می‌آموزد.

پیام درس: راز زندگی یک چیز تنها نیست؛ در خود سفر و تجربه و در مهربانی و صبر و کوشش پیدا می‌شود. آنچه در راه یاد می‌گیریم، ثروت واقعی ماست.

داستان به زبان ما#

متن کتاب را کلمه‌به‌کلمه نمی‌آوریم؛ داستان را خودمان تعریف می‌کنیم.

۱. شرط پدربزرگ. پدربزرگی که می‌داند عمرش رو به پایان است، می‌خواهد دارایی‌اش به نوه‌اش برسد، اما یک شرط دارد: نوه باید اول راز زندگی را پیدا کند و برایش بیاورد. وقتی نوه می‌پرسد کجا را بگردد، پدربزرگ فقط می‌گوید همین‌جا، زیر آسمان بزرگ.

۲. خودرو و درخت. پسرک راه می‌افتد. در این داستان چیزها هم حرف می‌زنند. اول یک خودرو سر راهش است؛ خودرو راز زندگی را ندیده، اما به او یادآوری می‌کند که مهم نیست چقدر راه بروی، مهم این است که فراموش نکنی از کجا آمده‌ای. بعد درخت بلندی که از بالایش نوک درختان بلوط پیداست، پندش را این‌طور می‌دهد: اگر ریشه‌ات در خاک محکم نباشد، اولین باد تو را می‌اندازد.

۳. کشاورز و ویولن. کشاورزی در مزرعه هم نمی‌داند راز کجاست، اما می‌گوید هر فکر تازه را مثل دانه‌ای بکار و از آن مراقبت کن تا رشد کند و حاصل بدهد. پسرک کمی گیج می‌شود و به شهر می‌رود. در میدان شهر گروهی موسیقی می‌نوازند و پسرک از یکی از ویولن‌ها سؤال می‌کند. ویولن هم جواب را نمی‌داند، ولی حس می‌کند راز زندگی باید جایی باشد؛ وگرنه چطور او که فقط چوب و چند سیم است، این‌قدر آهنگ زیبا می‌سازد؟ این حرف به دل پسرک می‌نشیند.

۴. دریا و لاک‌پشت. کنار ساحل، دریا به او می‌گوید سختی‌های زندگی مثل موج‌ها هستند: کوتاه‌اند و تمام می‌شوند. بعد لاک‌پشتی، کند و بریده‌بریده مثل راه رفتنش، پندی کوتاه می‌دهد: وقت را هدر نده؛ آنچه را دنبالش هستی، پیدا می‌کنی.

۵. تخت و حصار. پسرک خسته به خانه برمی‌گردد. تختش حال او را می‌فهمد و می‌گوید کمی استراحت به هیچ‌کس ضرر نزده است. پسرک کمی می‌خوابد، سرحال دوباره راه می‌افتد و پیاده می‌رود تا به یک حصار چوبی می‌رسد. حصار به او نشان می‌دهد که هر تکه چوبش به‌تنهایی ارزشی ندارد، اما کنار هم حصاری پیچ‌درپیچ ساخته‌اند که تا هر جا برود، تکه‌هایش با هم‌اند؛ پس راز زندگی هم یک چیز تنها نیست.

۶. بازگشت. سال‌ها می‌گذرد و پسرک جوانی می‌شود که هنوز می‌گردد. پیش پدربزرگ برمی‌گردد و می‌گوید همه‌جای دنیا را گشته، با آدم‌های زیادی آشنا شده و چیزهای فراوانی یاد گرفته، ولی راز را پیدا نکرده است. پدربزرگ می‌گوید همین سفر خودِ راز زندگی بوده و او در این راه هر چه برای یک زندگی پربار و شیرین لازم است، به دست آورده. بعد می‌گوید حالا همهٔ ثروتش مال نوه است، او را در آغوش می‌گیرد و به افق اشاره می‌کند: ثروت او همه چیزهایی است که زیر این آسمان بزرگ هست.

واژه‌ها#

واژه‌های تازهٔ درس را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
ثروتدارایی و مال فراواندارایی، مالفقرثروتمندبا «ث» نوشته می‌شود.
مسیرراهی که از آن می‌گذریمراه——با «س» و «ی» نوشته می‌شود.
عبورگذشتن از جاییگذر—عابر، معبربا «ع» و «ب» نوشته می‌شود.
مطمئنکسی که از چیزی یقین و دلگرمی داردخاطرجمعنگراناطمینانبا «ط» و همزه روی «ئ» نوشته می‌شود.
بلوطدرختی با میوه‌ای کوچک و سخت———با «ط» در آخر نوشته می‌شود.
سرنگونوارونه؛ از پا درآمده و افتادهواژگونبرپا——
مزرعهزمینی که در آن گیاه می‌کارندکشتزار—زراعت، زارعبا «ز» و «ع» نوشته می‌شود.
کشاورزکسی که زمین را کشت می‌کند و محصول می‌گیردبرزگر—کشت، کشتزار—
محصولچیزی که از کار و کشت به دست می‌آیدبار—حاصل، تحصیل—
ترانهشعر یا آهنگی کوتاه که می‌خوانندآهنگ———
ماسهدانه‌های ریز سنگ؛ شنشن——با «س» و «ه» نوشته می‌شود.
امواججمع «موج»؛ حرکت‌های بلند آبموج‌ها—موج—
حصاردیوار یا چیزی که دور جایی را می‌گیرددیوار—محاصرهبا «ح» و «ص» نوشته می‌شود.
قارّهبخش‌های بزرگ خشکی در زمین———با «ق» و «ر» مشدّد نوشته می‌شود.

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: ثروت و دارایی؛ مسیر و راه؛ مطمئن و خاطرجمع؛ سرنگون و واژگون؛ ترانه و آهنگ؛ ماسه و شن؛ حصار و دیوار؛ محصول و بار.

متضاد: ثروت و فقر؛ مطمئن و نگران؛ سرنگون و برپا؛ کوتاه و بلند؛ محکم و سست.

هم‌خانواده: «ثروت، ثروتمند»؛ «اطمینان، مطمئن»؛ «زراعت، زارع، مزرعه»؛ «حاصل، محصول، تحصیل»؛ «عبور، عابر، معبر»؛ «موج، امواج».

نکتهٔ زبانی: شخصیت اصلی و شخصیت‌های فرعی#

هر داستان آدم‌ها یا موجوداتی دارد که کارهایی می‌کنند. به آن‌ها شخصیت‌های داستان می‌گوییم. دو نوع‌اند:

  • شخصیت اصلی: کسی که ماجرا دور او می‌چرخد. در این داستان، پسرک.
  • شخصیت‌های فرعی: کسانی که به شخصیت اصلی کمک می‌کنند یا با او روبه‌رو می‌شوند و داستان را پیش می‌برند. در این داستان: پدربزرگ، خودرو، درخت، کشاورز، ویولن، دریا، لاک‌پشت، تخت و حصار. (در این داستان چیزها هم حرف می‌زنند و شخصیت به حساب می‌آیند.)

برای پیدا کردن شخصیت اصلی از خودت بپرس: ماجرا از دید چه کسی است؟ چه کسی از اول تا آخر در داستان هست و تغییر می‌کند؟

کلمات املایی#

  • ثروت: با «ث» و «و»؛ ثروتمند.
  • مسیر: با «س» و «ی» و «ر».
  • عبور: با «ع» و «ب».
  • مطمئن: با «ط» و «م» و همزه روی «ئ».
  • بلوط: با «ط» در آخر.
  • سرنگون: «سر» و «نگون».
  • مزرعه: با «ز» و «ر» و «ع».
  • حصار: با «ح» و «ص».

تمرین املا: از یک نفر بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس، بعد با همین صفحه مقایسه کن:

مسافر مطمئن در مسیر مزرعه از کنار حصار عبور کرد.

نگارش و املای این درس#

برای این داستان در کتاب «نگارش» درس جدایی نیست. نزدیک‌ترین تمرین، ادامه دادن یک متن ناتمام با تخیل است (درس سیزدهم «نگارش»، صفحهٔ ۷۱) و همچنین خلاصه‌نویسی یک داستان (درس یازدهم، صفحهٔ ۶۰).

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش‌های کتاب در صفحهٔ ۱۱۹ است. اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را باز کن.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۱۹

پرسش ۱ (درک و دریافت)کدام مثل با محتوای داستان هم‌خوانی دارد: «هر کسی را بهر کاری ساختند»، «هر که بامش بیش، برفش بیشتر»، «نابرده رنج، گنج میسّر نمی‌شود» یا «درخت تو گر بار دانش بگیرد…»؟

پاسخ را ببین

مثل «نابرده رنج، گنج میسّر نمی‌شود»، یعنی بدون زحمت به چیز ارزشمند نمی‌رسی. پسرک سال‌ها سفر کرد و سختی کشید و در پایان به ثروت واقعی، یعنی تجربه و آموخته‌ها، رسید؛ اگر نمی‌رفت و رنج نمی‌کشید، به آن نمی‌رسید. بقیه جور نیستند: «هر کسی را بهر کاری ساختند» یعنی هر کس برای کاری مناسب است؛ «هر که بامش بیش، برفش بیشتر» یعنی هر که دارایی یا مقام بیشتری دارد، دردسرش هم بیشتر است؛ مثل چهارم (درخت تو گر بار دانش بگیرد…) می‌گوید دانش آدم را بسیار توانا می‌کند، ولی داستان از ارزش رنج سفر و تجربه حرف می‌زند، نه از قدرتی که دانش می‌آورد.

پرسش ۲ (درک و دریافت)به نظر تو ثروت پدربزرگ چه بود؟

پاسخ را ببین

نمونهٔ جواب: پدربزرگ در پایان به افق اشاره می‌کند و می‌گوید ثروتش زیر همین آسمان بزرگ است؛ یعنی ثروت او پول و مال نبود، بلکه خود دنیا و زندگی و چیزهایی بود که در آن می‌شود دید و یاد گرفت. نوه هم با سفرش همین ثروت را به دست آورد: تجربه، آشنایی با آدم‌ها و پندهایی که از هر کدام شنید. جواب تو می‌تواند فرق کند، به شرط این‌که دلیلی از داستان بیاوری.

پرسش ۳ (درک و دریافت)منظور حصار از این‌که گفت «راز زندگی فقط یک چیز نیست» چه بود؟

پاسخ را ببین

حصار می‌گوید هر تکه چوب تنها ارزشی ندارد، ولی وقتی چند تکه کنار هم قرار می‌گیرند، حصاری بلند و پیوسته می‌سازند. همین‌طور زندگی هم یک راز تنها ندارد؛ پندهایی که پسرک از خودرو و درخت و کشاورز و دیگران شنید، هر کدام یک تکه است و همه با هم راز زندگی را می‌سازند.

پرسش ۴ (درک و دریافت)در این داستان پسرک با چه کسانی دیدار کرد و هر کدام چه پندی به او داد؟

پاسخ را ببین

خودرو: هر چقدر هم دور بروی، یادت باشد از کجا آمده‌ای. درخت: ریشه‌ات را محکم کن تا با هر بادی نیفتی. کشاورز: هر فکر خوب را مثل دانه بکار و از آن مراقبت کن تا به نتیجه برسد. ویولن: راز زندگی حتماً هست، چون از چیزهای ساده هم زیبایی ساخته می‌شود. دریا: سختی‌ها مثل موج‌اند و تمام می‌شوند. لاک‌پشت (کند و بریده‌بریده): وقت را از دست نده؛ چیزی را که دنبالش هستی پیدا می‌کنی. تخت: کمی استراحت کن، ضرری ندارد. حصار: راز زندگی یک چیز نیست؛ تکه‌ها کنار هم ارزش پیدا می‌کنند. پدربزرگ هم در پایان گفت خود سفر راز زندگی بود.

پرسش ۵ (درک و دریافت)شخصیت‌های داستان را بر اساس نمودار صفحه (شخصیت اصلی و شخصیت‌های فرعی) بیان کن.

پاسخ را ببین

شخصیت اصلی: پسرک (که در پایان مرد جوانی شده است). شخصیت‌های فرعی: پدربزرگ، خودرو، درخت، کشاورز، ویولن، دریا، لاک‌پشت، تخت و حصار. ماجرا دور پسرک می‌چرخد و او از اول تا آخر داستان هست و تغییر می‌کند؛ بقیه هر کدام فقط در بخشی می‌آیند و پندی می‌دهند.

بعد از دیدن جواب‌ها، داستان را دوباره بخوان و ببین اگر خودت جای پسرک بودی، از چه کسی چه می‌پرسیدی.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«ثروت» یعنی چه؟
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳هر واژه را به متضادش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

در داستان، شخصیت پسرک است و پدربزرگ یک شخصیت است.

۵شخصیت اصلی داستان را در جمله پیدا کن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶کدام مثل با داستان هم‌خوانی دارد؟
۷کدام املا درست است؟
۸ترتیب دیدارهای پسرک را بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی

درک مطلب: پیرزن و دانه‌ها

پیرزنی در روستا به نوه‌اش گفت: «اگر می‌خواهی ثروتمند شوی، باید راز کار را پیدا کنی.» نوه در مزرعه کار کرد و به کشاورز کمک کرد. فهمید که باید صبر کند تا دانه‌ها رشد کنند. چند ماه بعد محصول خوبی برداشت. پیرزن گفت: «ثروت تو همین صبر و دانایی است.» نوه لبخند زد و دانست که راز را پیدا کرده است.

۱نوه چه چیزی یاد گرفت؟
۲پیرزن ثروت واقعی نوه را چه می‌دانست؟
۳شخصیت اصلی این متن کیست؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهمطمئن را «مطمعن» می‌نویسم

حرف چهارم «ئ» است (همزه روی «ی»)، نه «ع». این واژه از «اطمینان» می‌آید که «ی» دارد.

درستمطمئن

اشتباهشخصیت اصلی یعنی شخصیتی که بیشتر حرف می‌زند

شخصیت اصلی کسی است که ماجرا دور او می‌چرخد و تغییر می‌کند، نه لزوماً کسی که بیشتر حرف می‌زند.

درستشخصیت اصلی: ماجرا دور اوست

اشتباه«ثروت» را «سروت» می‌نویسم

اولین حرف «ث» است، نه «س». «ثروتمند» هم همین‌طور نوشته می‌شود.

درستثروت

فراتر از کتابسفر قهرمان در داستان‌هابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

داستان‌های زیادی در دنیا وجود دارند که قهرمانی راهی سفر می‌شود، آدم‌ها و چیزهای جور‌واجور را می‌بیند و آخر به جایی می‌رسد که با اول فرق دارد. نویسنده‌ها به این نوع قصه‌ها «سفر قهرمان» می‌گویند. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. امتحانش آسان است: یک قصه یا فیلم را که دیده‌ای انتخاب کن و بنویس قهرمان کجا شروع کرد، چه کسانی را دید، چه چیزی یاد گرفت و آخر کجا رسید. شاید ببینی بسیاری از قصه‌ها شبیه همین «زیر آسمان بزرگ» هستند.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۵: راه زندگی

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون