فارسی پنجم دبستان · فصل ۵ · بخش ۱ از ۶

درس سیزدهم: روزی که باران می‌بارید

صفحه‌های ۹۸ تا ۱۰۳ کتاب درسی

معنی ۱۵ واژهٔ درس سیزدهم روزی که باران می‌بارید فارسی پنجم با هم‌معنی و متضاد، جواب تمرین‌های کتاب و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

«روزی که باران می‌بارید» داستانی است نوشتهٔ محمد میرکیانی. امید، پسری مهربان، بعدازظهرها به مغازهٔ قاب‌فروشی پدربزرگش می‌رود و به او کمک می‌کند. یک روز مردی رهگذر پشت شیشهٔ مغازه می‌ایستد و پیامی عجیب می‌گذارد: مغازه زیباست، اما چیزی کم دارد. داستان دربارهٔ پیدا کردن همان چیز است.

پیام درس: گاهی چیزی که کم داریم، چیزی نیست که با پول می‌خریم؛ دقت و کنجکاوی و گوش دادن به حرف دیگران ما را به آن می‌رساند.

معنی بند به بند#

متن کتاب را کلمه‌به‌کلمه نمی‌آوریم؛ فقط می‌گوییم هر صفحه چه می‌گوید:

  • صفحهٔ ۹۸: امید چند روزی است که بعدازظهرها در دکان قاب‌فروشی پدربزرگ منتظر او می‌ماند و برای کمک، قاب‌های دیوار را با دستمال پاک می‌کند. این کار برایش شیرین است، مخصوصاً وقتی قابی با منظرهٔ طبیعت را تمیز می‌کند، و به نظرش جایی قشنگ‌تر از این دکان نیست.
  • صفحهٔ ۹۹: یک بار مرد قدبلند عینکی‌ای که پشت شیشه ایستاده بود، به‌جای رد شدن وارد دکان می‌شود. پدربزرگ نیست و امید خودش جواب می‌دهد. مرد پیغامی برای پدربزرگ می‌گذارد: دکان زیباست، ولی چیزی کم دارد. بعد خداحافظی می‌کند و امید که نمی‌دانست چه بگوید، پیغام را به پدربزرگ می‌رساند.
  • صفحهٔ ۱۰۰: پیغام پدربزرگ را جا می‌اندازد. دوباره می‌پرسد مرد دقیقاً چه گفته، به قاب‌ها نگاه می‌کند و آرزو می‌کند مرد باز هم بیاید تا بفهمد چه چیزی کم است.
  • صفحهٔ ۱۰۱: چند روز بعد، در عصری بارانی، همان مرد دوباره پیدا می‌شود. این بار می‌نشیند، کاغذی خوش‌رنگ از کیفش درمی‌آورد که دعایی با خط زیبا روی آن نوشته شده، و می‌گوید خوش‌نویس است و این یکی از کارهای خودش است. پدربزرگ و امید چنان محو تماشای نوشته می‌شوند که رفتن مرد را نمی‌فهمند. وقتی امید به خود می‌آید و پدربزرگ را صدا می‌زند، پدربزرگ به طرف در می‌رود، ولی مرد رفته و باران هم بند آمده است.

واژه‌ها#

واژه‌های تازهٔ درس را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
قابچارچوبی که دور عکس یا نقاشی می‌گذارندچارچوب——با «ق» نوشته می‌شود.
رهگذرکسی که از کنار جایی راه می‌گذردعابر، راه‌گذر—گذر، گذشتن، گذرگاه—
بی‌اختیاربدون این‌که بخواهد؛ بدون تصمیم قبلیناخودآگاهبا اختیاراختیار، مختار«اختیار» با «خ» و «ت» نوشته می‌شود.
لذّتحال خوشی که از انجام دادن یا دیدن چیزی دست می‌دهدخوشیرنجلذیذبا «ذ» و تشدید نوشته می‌شود.
دستمالپارچهٔ کوچکی که با آن چیزی را پاک می‌کنند———«دست» و «مال» جدا شنیده می‌شوند ولی به هم می‌چسبند.
پیامخبر یا حرفی که از طرف کسی به دیگری می‌رسانندپیغام، خبر———
خیرهبا نگاه ثابت و بی‌حرکت به چیزی نگاه کردنمات——با «خ» و «ی» نوشته می‌شود.
تکانحرکت ناگهانی و کوتاه؛ «تکان خوردن» یعنی ناگهان جا خوردنجنبشسکون——
تفکّرفکر کردن عمیق دربارهٔ چیزیاندیشه—فکر، متفکّر، افکاربا «ف» و «ک» مشدّد نوشته می‌شود.
سرگرممشغول به کاری که توجه را به خود می‌کشدمشغولبیکار——
لبخندخنده‌ای آرام که فقط لب‌ها را باز می‌کندتبسماخم——
خوش‌نویسکسی که با خط زیبا می‌نویسدخطاط—نویسنده، نوشتن، نوشته—
داستان‌نویسکسی که داستان می‌نویسد——نویسنده، نوشتن، داستان—
نمایشنامه‌نویسکسی که متن نمایش می‌نویسد——نمایش، نویسنده—
برنامه‌نویسکسی که برنامه‌های رایانه‌ای می‌نویسد——برنامه، نویسنده—

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: رهگذر و عابر؛ لذت و خوشی؛ خیره و مات؛ پیام و پیغام؛ بی‌اختیار و ناخودآگاه؛ سرگرم و مشغول؛ تفکر و اندیشه.

متضاد: بی‌اختیار و با اختیار؛ لذت و رنج؛ سرگرم و بیکار؛ لبخند و اخم.

هم‌خانواده: «گذر، گذشتن، رهگذر، گذرگاه»؛ «اختیار، مختار، بی‌اختیار»؛ «لذت، لذیذ»؛ «فکر، تفکر، متفکر، افکار»؛ «نوشتن، نویسنده، نوشته، نویس».

نکتهٔ زبانی: ساختن واژه با «نویس»#

در این درس چند واژه می‌بینی که آخرشان «نویس» دارد: خوش‌نویس، داستان‌نویس، نمایشنامه‌نویس، برنامه‌نویس. «نویس» از «نوشتن» می‌آید و یعنی کسی که می‌نویسد. اگر قبل از آن چیزی را که می‌نویسد بگذاریم، واژه‌ای تازه می‌سازیم:

  • خوش‌نویس: کسی که با خط خوب می‌نویسد.
  • داستان‌نویس: کسی که داستان می‌نویسد.
  • برنامه‌نویس: کسی که برنامه‌های رایانه‌ای می‌نویسد.

نمونه‌های خودمان: نامه‌نویس (کسی که نامه می‌نویسد)، فیلم‌نامه‌نویس (کسی که فیلم‌نامه می‌نویسد)، روزنامه‌نویس (کسی که برای روزنامه می‌نویسد)، خاطره‌نویس (کسی که خاطره می‌نویسد).

یک راه ساده برای ساختن این واژه‌ها: «چه چیزی» + «نویس» = کسی که آن چیز را می‌نویسد.

کلمات املایی#

  • رهگذر: «ره» با «ه» و «گذر» با «گ» و «ذ».
  • لذّت: با «ذ» و تشدید روی آن؛ از «لذیذ» یادت می‌ماند.
  • بی‌اختیار: «بی» جدا از «اختیار»؛ با «خ» و «ت».
  • تفکّر: با «ف» و «ک» مشدّد.
  • خوش‌نویس: «خوش» با «و» که خوانده می‌شود، و «نویس» با «و».
  • قاب: با «ق».
  • دستمال: «دست» و «مال»؛ با «م» و «ا» و «ل».
  • خیره: با «خ» و «ی» و «ر».

تمرین املا: از یک نفر بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس، بعد با همین صفحه مقایسه کن:

رهگذر خوش‌نویس با لذت قاب را تماشا کرد.

نگارش و املای این درس#

تمرین‌های نوشتن این درس در کتاب «نگارش» پنجم، درس سیزدهم، صفحه‌های ۶۸ تا ۷۲ است: تکمیل نمودارِ ساختن واژه با «بی»، «خوش» و «ره»، انتخاب ده واژه با املای مهم، نوشتن معنی «روان‌نویس» و «نامه‌نویس» و به‌کار بردنشان در جمله، مرتب کردن جمله‌های یک داستان و جواب دادن به دو پرسش، و ادامه دادن یکی از شش متن ناتمام.

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش‌های کتاب در صفحه‌های ۱۰۲ و ۱۰۳ است. اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را باز کن.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۰۲

پرسش ۱ (درست و نادرست)امید از پاک کردن قاب‌های دکان خیلی خوشش می‌آمد. درست است یا نادرست؟

پاسخ را ببین

درست است. متن می‌گوید این کار برای امید بسیار لذت‌بخش بود، مخصوصاً تمیز کردن قاب‌هایی که تصویر باغ و دشت و کوهستان داشتند.

پرسش ۲ (درست و نادرست)مرد رهگذر یک روز صبح پشت شیشهٔ دکان ایستاد. درست است یا نادرست؟

پاسخ را ببین

نادرست است. متن نمی‌گوید صبح بود. امید فقط بعدازظهرها به دکان می‌رفت و وقتی مرد آمد، امید در دکان بود و قاب‌ها را تمیز می‌کرد؛ پس آن روز بعدازظهر بود، نه صبح.

پرسش ۳ (درست و نادرست)مرد خوش‌نویس یک تابلو به دکان پدربزرگ هدیه داد. درست است یا نادرست؟

پاسخ را ببین

نادرست است. آنچه مرد آورد یک کاغذ خوش‌رنگ با خط زیبا بود، نه تابلو. آن را روی میز گذاشت و گفت یکی از کارهای خودش است؛ متن هیچ‌جا نمی‌گوید آن را هدیه داد. فقط می‌گوید پدربزرگ و امید غرق تماشا شدند و نفهمیدند او کی رفت.

پرسش ۴ (درک مطلب)روز اولی که امید مرد رهگذر را دید، چند قاب فروخته بود؟

پاسخ را ببین

هیچ قابی نفروخته بود. امید همان روز وقتی پدربزرگ آمد گفت چیزی نفروخته، ولی کسی آمده و پیامی گذاشته است.

پرسش ۵ (درک مطلب)به نظر مرد رهگذر، مغازهٔ پدربزرگ چه چیزی کم داشت؟

پاسخ را ببین

متن جواب را مستقیم نمی‌گوید و باید از نشانه‌ها نتیجه بگیریم: به نظر او دکان نمونه‌ای از خوش‌نویسی، یعنی نوشته‌ای با خط زیبا، کم داشت. سه دلیل از متن: روی دیوار دکان فقط قاب عکس و منظره بود و از خط و نوشته حرفی نیست؛ مرد بار دوم خودش را خوش‌نویس معرفی کرد و نمونهٔ کارش را روی میز گذاشت؛ و پدربزرگ و امید چنان محو آن نوشته شدند که انگار همان چیزی بود که دنبالش بودند.

پرسش ۶ (درک مطلب)چرا پدربزرگ و امید متوجه رفتن مرد از مغازه نشدند؟

پاسخ را ببین

چون هر دو چنان غرق تماشا و فکر کردن دربارهٔ نوشتهٔ زیبای او شده بودند که به اطرافشان توجه نداشتند. وقتی امید بالا را نگاه کرد، مرد رفته بود.

پرسش ۷ (درک مطلب)امید وقتی مرد رهگذر را دوباره دید، پدربزرگ را صدا زد. به نظر تو چرا دو بار صدایش کرد؟

پاسخ را ببین

نمونهٔ جواب: امید هیجان‌زده بود و می‌خواست پدربزرگ هرچه زودتر بفهمد که همان مرد دوباره آمده، پس صدایش را تکرار کرد. شاید هم ترسید مرد دوباره برود و فرصت از دست برود. جواب تو می‌تواند فرق کند، به شرط این‌که دلیلی از متن بیاوری.

پرسش ۸ (درک مطلب)جای پرسش پنجم خالی است تا خودت از متن پرسشی بسازی. چه پرسشی می‌شود ساخت؟

پاسخ را ببین

این پرسش جواب ثابتی ندارد. نمونه: پدربزرگ وقتی امید پیام مرد را رساند چه واکنشی نشان داد؟ جواب: تکان خورد، آهی کشید و گفت دوست دارد بداند چه چیزی کم دارند. پرسش خوب جوابش در متن است و با «چرا» یا «چه» فکر را به کار می‌اندازد.

پرسش ۹ (واژه‌آموزی)معنی «خوش‌نویس»، «داستان‌نویس»، «نمایشنامه‌نویس» و «برنامه‌نویس» را بگو.

پاسخ را ببین

خوش‌نویس کسی است که با خط خوب می‌نویسد؛ داستان‌نویس داستان می‌نویسد؛ نمایشنامه‌نویس متن نمایش را می‌نویسد؛ برنامه‌نویس برنامه‌های رایانه‌ای را می‌نویسد. در هر کدام «نویس» یعنی «کسی که می‌نویسد» و بخش اول می‌گوید چه چیزی را می‌نویسد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۰۳

پرسش ۱ (تصویرخوانی و صندلی صمیمیت)چهار مرحلهٔ تصویرخوانی را برای دو تصویر صفحه انجام بده: خوب دیدن، اندیشیدن، یافتن، گفتن.

پاسخ را ببین

خوب دیدن: تصویر اول دریاچه‌ای آبی با نیزارهای زرد و سبز و آسمان روشن است؛ تصویر دوم نقاشی‌ای مه‌آلود با درخت خشک، تنهٔ افتاده و رنگ‌های خاکستری و قهوه‌ای. اندیشیدن: هر دو دربارهٔ آب و گیاهان و آسمان‌اند، ولی حال و هوایشان فرق دارد. یافتن: شباهت آن‌ها این است که هر دو آب و گیاه دارند و تفاوتشان در رنگ و حس است: یکی شاد و روشن، دیگری غمگین و مه‌آلود. گفتن: همین را با دلیل برای دوستانت بگو. جواب تو ممکن است فرق کند، به شرط این‌که از جزئیات تصویر بیاید.

بعد از دیدن جواب‌ها، داستان را یک بار دیگر بخوان و ببین پیام مرد رهگذر را چطور می‌شود فهمید. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«رهگذر» یعنی چه؟
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳هر واژه را به متضادش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

کسی که با خط زیبا می‌نویسد و کسی که داستان می‌نویسد است.

۵واژه‌ای را پیدا کن که با «نویس» ساخته شده است.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶«روزنامه‌نویس» یعنی چه؟
۷کدام املا درست است؟
۸رویدادهای داستان را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی

درک مطلب: خط زیبای مریم

مریم در کتابخانهٔ مدرسه سرگرم کار بود که دید یک مرد پشت پنجره ایستاده است. مرد وارد شد و گفت خوش‌نویس است و آمده تا نمونه‌ای از کارش را نشان بدهد. او کاغذی با خط زیبا روی میز گذاشت. مریم چنان غرق تماشا شد که نفهمید مرد کی رفته است. بعد تصمیم گرفت خودش هم خوش‌نویسی را شروع کند.

۱مرد چه شغلی داشت؟
۲چرا مریم متوجه رفتن مرد نشد؟
۳مریم بعد از این ماجرا چه تصمیمی گرفت؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهلذّت را «لزت» می‌نویسم

این واژه حرف دوم‌اش «ذ» است و تشدید دارد. «لذیذ» از همین ریشه است و «ذ» دارد.

درستلذّت

اشتباهبرنامه‌نویس یعنی کسی که برنامه را می‌خوانَد

«نویس» یعنی کسی که می‌نویسد؛ برنامه‌نویس برنامه می‌نویسد، نه این‌که فقط بخواند.

درستبرنامه‌نویس: کسی که برنامه می‌نویسد

اشتباهبی‌اختیار را چسبیده «بیاختیار» می‌نویسم

«بی» یک واژهٔ جدا است که با ZWNJ (نیم‌فاصله) به «اختیار» می‌پیوندد: بی‌اختیار.

درستبی‌اختیار

فراتر از کتابشغل‌هایی که با نوشتن سروکار دارندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در درس چند شغل می‌بینی که با «نویس» ساخته شده‌اند، ولی نویسنده‌ها فقط این‌ها نیستند: نامه‌نویس، فیلم‌نامه‌نویس، شعرنویس و حتی کسی که برای مجله خبر می‌نویسد. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. امتحانش آسان است: دور و برت را نگاه کن و بشمار چند جا چیزی نوشته شده است: روی تابلوی مغازه، روی بسته‌بندی خوراکی، روی کتاب‌ها. بعد فکر کن هر کدام را چه کسی نوشته. شاید چند شغل تازه کشف کنی که تا حالا به آن‌ها فکر نکرده بودی. یکی از آن‌ها را انتخاب کن و بنویس چه چیزی در آن جالب است.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۵: راه زندگی

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون