فارسی پنجم دبستان · فصل ۵ · بخش ۴ از ۶

درس پانزدهم: کاجستان

صفحه‌های ۱۱۱ تا ۱۱۳ کتاب درسی

معنی ۱۴ واژهٔ درس پانزدهم کاجستان فارسی پنجم با هم‌معنی و متضاد، جواب تمرین‌های کتاب و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

«کاجستان» شعری است از محمدجواد محبت دربارهٔ دو درخت کاج که کنار هم و کنار سیم‌های تلفن رشد کرده‌اند. رهگذرها سال‌ها آن دو را مثل دو دوست می‌بینند. یک روز پاییزی باد شدیدی می‌وزد و یکی از آن‌ها روی دیگری می‌افتد. شعر ادامهٔ این ماجرا و پایان قشنگش را می‌گوید.

پیام درس: دوستی یعنی در سختی کنار هم بودن. اگر دوستمان را در روز بد تنها نگذاریم، نتیجهٔ خوبش به همه می‌رسد.

معنی بند به بند#

این شعر از شاعری است که حقوق آثارش هنوز محفوظ است. پس بیت‌هایش را نمی‌نویسیم و فقط می‌گوییم هر بخش چه چیزی نشان می‌دهد. شعر را از کتابت بخوان. این شعر بندهای جدا ندارد و یک داستان پیوسته است؛ برای همین آن را صفحه به صفحه با زبان خودمان می‌گوییم:

  • صفحهٔ ۱۱۱: بیرون یک ده، کنار تیرهای سیم تلفن، دو کاج کنار هم بزرگ شده‌اند؛ آن‌قدر نزدیک که هر کس از آنجا رد می‌شود، آن‌ها را دو دوست می‌بیند. یک روز پاییزی طوفان و باران تند یکی از کاج‌ها را از جا می‌کَنَد و روی دوستش کج می‌کند. کاجِ افتاده شرمنده است، حالش را توضیح می‌دهد و از دوستش می‌خواهد مدتی سنگینی‌اش را تاب بیاورد.
  • صفحهٔ ۱۱۲: کاج همسایه بی‌هیچ گله‌ای قبول می‌کند؛ دوستی‌شان برایش مهم است و می‌داند فردا ممکن است خودش به کمک نیاز داشته باشد. همین مهربانی باد را هم نرم می‌کند. کاج زخمی آرام‌آرام دوباره محکم می‌ایستد. بعد دانه‌های کاج‌ها به زمین می‌ریزند، باران آن‌ها را سبز می‌کند و کم‌کم آن‌قدر کاج در ده می‌روید که آنجا اسم کاجستان را می‌گیرد.

واژه‌ها#

واژه‌های شعر را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
خطوطجمع «خط»؛ در شعر، سیم‌های پیام که مثل خط کشیده شده‌اندخط‌ها—خط، خطی—
رگبارباران یا تگرگ تند و کوتاهباران تندنم‌نم—«رگ» با «گ» و «بار» با «ب» نوشته می‌شود.
تازیانهشلاق؛ در شعر، تندی باد که مثل ضربه استشلاق———
لرزیدبا ترس یا سرما یا شدت باد به خود جنبیدتکان خوردآرام گرفتلرزه، لرزش—
تأمّلبا دقت و آرامی نگاه کردن و فکر کردناندیشیدن——با همزه روی الف (تأ) و «م» مشدّد نوشته می‌شود.
تحمّلصبر کردن و دوام آوردن در برابر سختیصبر، بردباریبی‌تابیحمل، حاملبا «ح» و «م» مشدّد نوشته می‌شود.
همسایهکسی که نزدیک ما زندگی می‌کند————
ملایمنرم و آرامنرم، آرامتند، خشنملایمت—
آسیب‌دیدهکسی یا چیزی که زخمی یا خراب شده استزخمیسالمآسیب، آسیب‌پذیر«آسیب» با «س» و «ی» نوشته می‌شود.
کم‌کمکآهسته‌آهسته و کم‌کم؛ نه یک‌بارهآرام‌آرام، کم‌کمیک‌باره——
روییدسر از خاک درآورد و رشد کردسبز شدپژمرد——
دانهتخم گیاه که از آن گیاه تازه می‌رویدتخم———
دهجای کوچکی که چند خانوار در آن زندگی می‌کنندروستاشهر——
آشناکسی که او را می‌شناسیم؛ در شعر، دوستدوستبیگانهآشنایی—

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: خطوط و خط‌ها؛ تأمّل و اندیشیدن؛ تحمّل و صبر کردن؛ ملایم و نرم؛ کم‌کمک و آرام‌آرام؛ رهگذر و عابر؛ ده و روستا؛ آسیب‌دیده و زخمی.

متضاد: ملایم و تند؛ سالم و آسیب‌دیده؛ لرزید و آرام گرفت؛ یاد کردن و فراموش کردن؛ رویید و پژمرد.

هم‌خانواده: «حمل، حامل، تحمّل»؛ «آسیب، آسیب‌دیده، آسیب‌پذیر»؛ «ملایم، ملایمت»؛ «خط، خطوط، خطی».

نکتهٔ زبانی: معنی «چو» و «چون»#

واژهٔ «چون» (و شکل شعری‌اش «چو») سه معنی دارد. باید از جمله بفهمی کدام مراد است:

  1. مانند، مثل، همانند: او را چون برادرم دوست دارم.
  2. به دلیل، زیرا، به سبب: چون باران می‌آمد، خیس شدم. (به دلیل این‌که باران می‌آمد)
  3. وقتی که: چون به خانه رسیدم، چای ریختم. (وقتی که رسیدم)

یک راه ساده: جای «چون» یکی از این سه را بگذار و جمله را بخوان؛ آن‌که جمله را درست می‌کند، معنی «چون» است. مثلاً در «چون گل خندید»، «مثل» درست است نه «زیرا».

«چو» همان «چون» است که شاعران کوتاه‌تر می‌نویسند.

کلمات املایی#

  • کاجستان: «ستان» یعنی جایی پر از چیزی، مثل «گلستان» و «کوهستان».
  • رگبار: «رگ» با «گ» و «بار» با «ب»؛ باران تند و کوتاه.
  • تأمّل: با همزهٔ روی الف و «م» مشدّد.
  • تحمّل: با «ح» و «م» مشدّد.
  • خطوط: با «خ» و «ط»؛ جمع «خط».
  • ملایم: «ملا» با «ل» و «یم» در پایان.
  • همسایه: «هم» و «سایه» بی‌فاصله و چسبیده نوشته می‌شوند.
  • آسیب: با «آ» و «س» و «ی».

تمرین املا: از یک نفر بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس، بعد با همین صفحه مقایسه کن:

کاج آسیب‌دیده با تحمّل همسایه، سالم و ملایم شد.

نگارش و املای این درس#

تمرین‌های نوشتن این درس در کتاب «نگارش» پنجم، درس پانزدهم، صفحه‌های ۷۷ تا ۸۲ است: ساختن واژه با حرف‌های درهم، نوشتن بیت‌هایی که تأمّل و اتفاق و خطوط در آن‌ها هست، معنی «چون»، جواب جدول دربارهٔ داستان شعر، بازگرداندن بیت‌ها به زبان ساده، نوشتن قصهٔ کاجستان به نثر ساده، خوش‌نویسی دو بیت و حل جدول «رمز جدول».

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش‌های کتاب در صفحهٔ ۱۱۳ است. اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را باز کن.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۱۳

پرسش ۱ (درست و نادرست)آیا باد وقتی دید ریشه‌های کاج از خاک بیرون است، آرام شد؟

پاسخ را ببین

نادرست است. طبق شعر چیزی که باد را آرام کرد، مهربانی کاج همسایه بود که به گوش باد رسید؛ نه دیدن ریشه‌ها.

پرسش ۲ (درست و نادرست)آیا دو کاج سال‌های سال با هم دوست بودند؟

پاسخ را ببین

درست است. شعر می‌گوید رهگذرها در سال‌های دراز آن دو را مثل دو دوست می‌دیدند که کنار هم‌اند؛ مهربانی کاج همسایه در سختی هم همین دوستی را ثابت می‌کند.

پرسش ۳ (درست و نادرست)آیا در یک روز پاییزی باد شدیدی وزید؟

پاسخ را ببین

درست است. شعر می‌گوید یک روز پاییزی باد تند و تازیانه‌مانند وزید و یکی از کاج‌ها را خم کرد.

پرسش ۴ (درک مطلب)چرا کاج آسیب‌دیده از همسایه‌اش خواست چند روزی او را تحمل کند؟

پاسخ را ببین

چون ریشه‌هایش از خاک بیرون آمده بود و نمی‌توانست روی پای خودش بایستد. برای همین به شاخه‌های همسایه تکیه کرد و خواست کمی صبر کند تا دوباره جان بگیرد.

پرسش ۵ (درک مطلب)کاج همسایه در پاسخ به درخواست کمک دوستش چه گفت؟

پاسخ را ببین

او گفت دوستی را فراموش نمی‌کند و شاید همین اتفاق روزی برای خودش هم بیفتد. یعنی با مهربانی و بدون سرزنش کمک کرد و دوستش را درک کرد.

پرسش ۶ (درک مطلب)ده چگونه به کاجستان تبدیل شد؟

پاسخ را ببین

کاج‌ها دانه‌هایشان را ریختند و باران آمد و دانه‌ها ریشه زدند. چندی بعد کاج‌های زیادی در آنجا روییدند و ده نامش را «کاجستان» گرفت، یعنی جای پر از کاج.

پرسش ۷ (درک مطلب)با توجه به تصویر پایان شعر، اگر کاج همسایه دوستی را از یاد می‌برد چه اتفاق‌هایی ممکن بود بیفتد؟

پاسخ را ببین

نمونهٔ جواب: کاج آسیب‌دیده می‌افتاد و ریشه‌اش خشک می‌شد؛ شاید روی سیم‌های برق و تلفن می‌افتاد و ارتباط ده قطع می‌شد. دانه‌هایی هم نمی‌ریخت و کاجستانی ساخته نمی‌شد. جواب تو می‌تواند فرق کند، به شرط این‌که از تصویر یا شعر دلیل بیاوری.

پرسش ۸ (درک مطلب)جای پرسش پنجم خالی است تا خودت از شعر پرسشی بسازی. چه پرسشی می‌شود ساخت؟

پاسخ را ببین

این پرسش جواب ثابتی ندارد. نمونه: چه چیزی باد را آرام کرد؟ جواب: مهربانی کاج همسایه. پرسش خوب جوابش در شعر است و با «چه» یا «چرا» فکر را به کار می‌اندازد.

پرسش ۹ (واژه‌آموزی)کتاب با دو گروه نمونه نشان می‌دهد «چو / چون» چند معنی دارد. به این نمونه‌ها دقت کن: هر گروه چه معنایی را نشان می‌دهد؟

پاسخ را ببین

گروه اول «چون» را به معنی مانند و مثل نشان می‌دهد؛ مثلاً در خود شعر، رهگذرها دو کاج را مانند دو دوست می‌دیدند. گروه دوم «چون» را به معنی دلیل (زیرا، به سبب) و وقتی که نشان می‌دهد؛ مثل جمله‌ای که می‌گوید کسی خیس شده، به این دلیل که باران می‌آمد. برای فهمیدن معنی، جای «چون» یک بار «مثل» و یک بار «زیرا» یا «وقتی که» بگذار؛ هر کدام جمله را درست کرد، همان معنی است. تمرین این نکته در کتاب نگارش، درس پانزدهم، صفحهٔ ۷۸ آمده است.

بعد از دیدن جواب‌ها، شعر را یک بار دیگر بخوان و جای «چون» را در آن پیدا کن.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«تحمّل» یعنی چه؟
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳هر واژه را به متضادش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴در جملهٔ «چون به خانه رسیدم، چای ریختم»، «چون» یعنی چه؟
۵در جملهٔ «چون باران می‌آمد، خیس شدم»، «چون» یعنی چه؟
۶جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

ریشه‌های کاج از خاک بیرون بود و او از همسایه‌اش خواست او را کند؛ همسایه با جواب داد.

۷واژه‌ای را پیدا کن که هم‌معنی «روستا» است.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۸ترتیب رویدادهای شعر را بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی

درک مطلب: دو دوست و یک دفتر

رضا و پارسا از کلاس اول با هم دوست بودند. روزی رضا دفترش را در باران خیس کرد و ناراحت شد. پارسا گفت: «دفتر خودم را به تو می‌دهم.» رضا تشکر کرد و گفت: «چون مثل برادر مهربانی، تو را فراموش نمی‌کنم.» چند روز بعد پارسا بیمار شد و رضا هر روز تکالیف او را برایش برد. هر دو فهمیدند که دوستی در روز بد معلوم می‌شود.

۱رضا چرا ناراحت شد؟
۲در جملهٔ رضا که می‌گوید «چون مثل برادر مهربانی، تو را فراموش نمی‌کنم»، واژهٔ «چون» اول جمله چه معنی دارد؟
۳پیام متن چیست؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«چون» همیشه یعنی «زیرا»

«چون» سه معنی دارد: مانند، زیرا و وقتی که. باید از جمله بفهمی کدام درست است.

درستچون: مانند / زیرا / وقتی که

اشتباهتأمّل را «تامل» می‌نویسم

در این واژه حرف دوم همزه است و روی الف می‌نشیند؛ «م» هم مشدّد است.

درستتأمّل

اشتباه«چو» با «چون» فرق معنایی دارد

«چو» شکل کوتاه شعری «چون» است و معنی یکسان دارد.

درستچو = چون

فراتر از کتابکاجستان و درخت‌های دوستبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در شعر دو درخت مثل دو دوست رفتار می‌کنند و حرف می‌زنند. شاعران وقتی به چیزی که جان ندارد حرف و رفتار آدم می‌دهند، به این کار «تشخیص» می‌گویند. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. امتحانش آسان است: یک درخت، یک ابر یا یک سنگ را انتخاب کن و بنویس اگر حرف می‌زد چه می‌گفت. سه جمله کافی است. بعد بخوان و ببین آیا حرف او به شخصیت یک آدم مهربان یا غمگین یا خسته می‌خورد. کدام حالت را بیشتر دوست داری؟

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

پرسش‌های رایج دربارهٔ این بخش

معنی شعر «کاجستان» چیست؟

شعر دربارهٔ دو کاج دوست است که یکی در طوفان روی دیگری می‌افتد و کاج همسایه او را با مهربانی تحمل می‌کند؛ بعد دانه‌ها می‌ریزند و ده «کاجستان» می‌شود. چون شاعر هنوز حقوق آثارش محفوظ است، بیت‌ها را نیاورده‌ایم و داستان شعر را صفحه به صفحه به زبان خودمان گفته‌ایم.

بخش‌های دیگر فصل ۵: راه زندگی

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون