دربارهٔ درس و پیام#
«حکمت» حکایتی از سعدی است که از باب اول «گلستان» (در سیرت پادشاهان، حکایت هفتم) گرفته شده. سعدی بیش از هفتصد سال پیش زندگی میکرد، پس میتوانیم چند جمله از خودش را کامل بیاوریم. کتاب متن حکایت را کمی سادهتر کرده است، ولی ماجرا همان است.
پیام درس: قدر چیزهایی را که داریم، مثل سلامتی و آرامش، وقتی میفهمیم که سختی را تجربه کنیم. گاهی یک اتفاق ناخوشایند باعث میشود نعمتها را بهتر بشناسیم.
حکایت به زبان ما#
پادشاهی با غلامی سوار کشتی شد. غلام هرگز دریا را ندیده بود و سختی سفر دریایی را نیازموده بود. از ترس گریه و لرزه افتاد به جانش و هر چه پادشاه با او مهربانی کرد، آرام نشد. همه ناراحت شدند، چون نمیدانستند چه کنند.
حکیمی در کشتی بود. به پادشاه گفت: «اگر اجازه بدهی، من او را آرام میکنم.» پادشاه موافقت کرد و دستور داد غلام را به دریا بیندازند. غلام چند بار در آب فرو رفت و بعد او را گرفتند و به سمت کشتی کشیدند. غلام با دو دست به سکان کشتی چنگ زد. وقتی به عرشه آمد، به گوشهای رفت، نشست و آرام شد.
پادشاه از این کار خوشش آمد و پرسید: «این کار چه حکمتی داشت؟» حکیم جواب داد که غلام تا آنوقت سختی غرق شدن را نچشیده بود و ارزش سلامت کشتی را نمیدانست. بعد از آنکه در آب افتاد، فهمید روی کشتی بودن چه نعمتی است. جواب حکیم در «گلستان» (باب اول، حکایت ۷) با کلمههای خود سعدی این است:
از اوّل محنتِ غرقه شدن ناچشیده بود و قدرِ سلامتِ کشتی نمیدانست. همچنین قدرِ عافیت کسی داند که به مصیبتی گرفتار آید.
کتاب درسی جملهٔ دوم را در متن حکایت نیاورده و آن را میان مثلهای تمرین گذاشته است؛ جملهٔ اول را هم کمی کوتاهتر چاپ کرده است.
واژهها#
واژههای تازهٔ حکایت را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.
واژهها و معنیشان
| واژه | معنی | هممعنی | متضاد | همخانواده | املا |
|---|---|---|---|---|---|
| غلام | در قدیم، کسی که برای دیگری کار میکرد و آزاد نبود | برده | آزاد | — | با «غ» نوشته میشود. |
| محنت | رنج و سختی بزرگ | رنج، سختی | آسایش | — | با «ح» و «ن» نوشته میشود. |
| ملاطفت | مهربانی و نرمی در رفتار با کسی | مهربانی | خشونت | لطف، لطیف | با «ط» و «ف» نوشته میشود. |
| آزرده | ناراحت و رنجیده | رنجیده | خشنود | آزار، آزردن | — |
| حکیم | دانا و باتجربه | دانا | نادان | حکمت، حکیمانه | با «ح» و «ک» نوشته میشود. |
| حکمت | دلیل و رازِ پنهان یک کار که از روی دانایی انجام میشود | راز | — | حکیم، حکیمانه | با «ح» و «ک» نوشته میشود. |
| عافیت | سلامت و آسایش و دور بودن از بلا | تندرستی، سلامت | بلا | — | با «ع» و «ف» نوشته میشود. |
| مصیبت | حادثهٔ ناگوار و بلا | بلا | عافیت | — | با «ص» و «ی» نوشته میشود. |
| غرقه | کسی که در آب فرو رفته است | غرقشده | — | غرق، غرق شدن | — |
| سکان | چوب یا دستگیرهای که جهت کشتی را با آن تعیین میکنند | فرمان کشتی | — | — | — |
| کشتی | وسیلهٔ بزرگ که روی آب حرکت میکند | — | — | — | — |
| قدر | ارزش و اهمیت؛ «قدر دانستن» یعنی ارزشش را فهمیدن | ارزش | — | — | با «ق» و «د» نوشته میشود. |
| نیازموده | آزمایشنکرده؛ چیزی که هنوز تجربه نشده است | نچشیده | آزموده | آزمودن، آزمایش | — |
مترادف، متضاد و همخانواده#
هممعنی: غلام و برده؛ محنت و رنج؛ ملاطفت و مهربانی؛ آزرده و رنجیده؛ حکیم و دانا؛ حکمت و رازِ کار؛ عافیت و تندرستی؛ مصیبت و بلا.
متضاد: آرام و بیقرار؛ سلامت و بیماری؛ عافیت و بلا؛ رنج و آسایش؛ آزرده و خشنود.
همخانواده: «حکمت، حکیم، حکیمانه»؛ «لطف، ملاطفت، لطیف»؛ «مصیبت، مصیبتزده»؛ «سلامت، سالم، سلامتی».
نکتهٔ زبانی: مثل و پیام حکایت#
کتاب شش مثل میآورد و میپرسد کدام یک با پیام حکایت میخواند. همان سه کار را بکن: حکایت را خلاصه کن، پیامش را بگو، معنی هر مثل را با پیام مقایسه کن.
مثل مناسب این حکایت «قدر عافیت کسی داند که به مصیبتی گرفتار آید» است، یعنی ارزش سلامتی و آرامش را آنکه سختی دیده، میفهمد. غلام تا در آب نیفتاد، ارزش کشتی را نمیدانست.
بقیهٔ مثلها: «از هر دست بدهی، همان دست هم میگیری» یعنی نتیجهٔ کارت به خودت برمیگردد؛ «زبان سرخ، سر سبز میدهد بر باد» یعنی حرف بیفکر آدم را به دردسر میاندازد؛ «سواره خبر از حال پیاده ندارد» یعنی آدم راحت از سختی دیگران بیخبر است؛ «هر که بامش بیش، برفش بیشتر» یعنی هر که دارایی بیشتر دارد، دغدغهاش هم بیشتر است؛ «خواستن، توانستن است» یعنی اگر بخواهی و تلاش کنی، میتوانی.
کلمات املایی#
- غلام: با «غ» و «ل» و «ا» و «م».
- محنت: با «ح» و «ن»؛ رنج.
- ملاطفت: با «ط» و «ف».
- حکمت: با «ح» و «ک».
- حکیم: با «ح» و «ک» و «ی».
- عافیت: با «ع» و «ا» و «ف».
- مصیبت: با «ص» و «ی» و «ب».
- سلامت: با «س» و «ل» و «ا» و «م».
تمرین املا: از یک نفر بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس، بعد با همین صفحه مقایسه کن:
حکیم محنت غلام را دید و قدر عافیت را به او نشان داد.
نگارش و املای این درس#
برای این حکایت در کتاب «نگارش» درس جدایی نیست؛ ولی خلاصهنویسی یک داستان با «نگارش» درس یازدهم، صفحهٔ ۶۰ ارتباط دارد.
جواب تمرینهای کتاب#
پرسش این حکایت در صفحهٔ ۱۲۰ است. اول خودت جواب بده.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۱۲۰
پرسش ۱ (حکایت: کدام مَثَل با آن میخواند؟)کتاب شش مَثَل آورده است. کدام یک با مفهوم حکایت «حکمت» ارتباط دارد؟ چرا بقیه نه؟
پاسخ را ببین
مثل «قدر عافیت کسی داند که به مصیبتی گرفتار آید». غلام تا در آب نیفتاد، ارزش سلامت کشتی را نمیدانست؛ بعد از غرق شدن فهمید روی کشتی بودن نعمتی است. بقیه جور نیستند: «از هر دست بدهی، همان دست هم میگیری» دربارهٔ نتیجهٔ کارهاست؛ «زبان سرخ، سر سبز میدهد بر باد» دربارهٔ حرف بیفکر؛ «سواره خبر از حال پیاده ندارد» دربارهٔ بیخبری آدم راحت از سختی دیگران؛ «هر که بامش بیش، برفش بیشتر» دربارهٔ اینکه دارایی بیشتر، دغدغهٔ بیشتر دارد؛ «خواستن، توانستن است» دربارهٔ تلاش و اراده.
بعد از دیدن پاسخ، معنی پنج مثل دیگر را هم یک بار برای خودت بگو. بعد سراغ «تمرین بیشتر» برو.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
درک مطلب: روز بارانی
علی همیشه از گرمای کلاس شکایت میکرد. یک روز معلم تعطیلی اعلام کرد و علی ناچار چند ساعت زیر باران و سرما ایستاد تا مادرش بیاید. وقتی به خانه رسید و بخاری گرم را دید، گفت: «چقدر خانه گرم و خوب است!» از آن روز دیگر از گرمای کلاس شکایت نکرد، چون دانست که قدر راحتی را وقتی میشود فهمید که سختی را بچشی.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهعافیت را «آفیت» مینویسم
این واژه با «ع» شروع میشود و بعد از آن «ا» میآید: عا-فیت. «آ» با مد جای آن نیست.
درستعافیت
اشتباهمثل «سواره خبر از حال پیاده ندارد» با حکایت میخواند
این مثل دربارهٔ بیخبری آدم راحت از سختی دیگران است. در حکایت، غلام بعد از سختی خودش قدر راحتی را فهمید، نه اینکه از دیگران بیخبر باشد.
درستقدر عافیت کسی داند که به مصیبتی گرفتار آید
اشتباهحکمت یعنی تنبیهکردن
«حکمت» یعنی دانایی و دلیلِ درست و پنهانِ یک کار. حکیم با این کار غلام را آرام کرد و تنبیهش نکرد.
درستحکمت: دلیل دانایانه
فراتر از کتابگلستان سعدیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
این حکایت از «گلستان» است، کتابی که سعدی بیش از هفتصد سال پیش نوشت. گلستان از حکایتهای کوتاه و پندآموز ساخته شده و هنوز در مدرسهها و خانهها خوانده میشود. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمیآید. امتحانش آسان است: از کتابخانه یا اینترنت یکی دیگر از حکایتهای کوتاه گلستان را پیدا کن و در سه جمله بگو ماجرا چه بود. بعد بنویس پیامش چیست و کدام مثل با آن میخواند. بعد با یک دوست حکایتت را عوض کنید و هر کدام پیام دیگری را بگوید.
ادامه در یادستان:چرا دوبارهخواندن کار نمیکند (و بهجایش چه کنیم)
بعد از این بخش
- آزمون فصل ۵: آزمون فصل ۵ (۱۳ سؤال، ۲۰ دقیقه)
- جزوهٔ یکصفحهای فصل ۵ برای چاپ و مرور
- آزمون نوبت دوم
- آزمون جامع پایان سال
- هر صفحهٔ فارسی پنجم دبستان کدام درس است؟
پرسشهای رایج دربارهٔ این بخش
مثل مناسب حکایت «حکمت» کدام است؟
«قدر عافیت کسی داند که به مصیبتی گرفتار آید». غلام تا به آب نیفتاد، ارزش سلامت کشتی را نمیدانست. توضیح بقیهٔ مثلها هم در درس «حکایت: حکمت» آمده است.