فارسی پنجم دبستان · فصل ۵ · بخش ۳ از ۶

درس چهاردهم: شجاعت

صفحه‌های ۱۰۶ تا ۱۱۰ کتاب درسی

معنی ۱۴ واژهٔ درس چهاردهم شجاعت فارسی پنجم با هم‌معنی و متضاد، جواب تمرین‌های کتاب و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

«شجاعت» نوشته‌ای است از استاد احمد بهمنیار که کتاب آن را کوتاه و کمی عوض کرده است. نویسنده می‌گوید شجاعت یعنی چه، چه رفتارهایی شجاعت است، چرا ترس همیشه بد نیست و شجاعت‌هایی که لازم داریم چه نوع‌اند.

پیام درس: شجاعت نترسیدن نیست؛ شجاعت یعنی در برابر خطر و سختی ایستادگی کردن و راه درست را پیدا کردن. ما به شجاعت جسمی و به شجاعت اخلاقی (راست گفتن و درست ماندن) نیاز داریم.

معنی بند به بند#

متن کتاب را کلمه‌به‌کلمه نمی‌آوریم؛ فقط می‌گوییم هر بخش چه می‌گوید:

  • صفحهٔ ۱۰۶: نویسنده اول می‌گوید شجاعت یعنی ایستادن در برابر سختی‌ها و پیدا کردن راه درست، نه نترسیدن. بعد نشان می‌دهد که بعضی ترس‌ها خوب‌اند: کسی که با احتیاط رانندگی می‌کند، از دوستان بد دوری می‌کند یا به جای خطرناک نمی‌رود، ترسو نیست، شجاع است. پس آدم شجاع هم از خطر می‌ترسد، ولی آرامشش را از دست نمی‌دهد و چاره پیدا می‌کند. سرباز وظیفه‌شناس، کسی که دیگری را از آتش نجات می‌دهد و فرماندهی که با تدبیر لشکرش را عقب می‌کشد تا از خطر برهاند، نمونه‌های او هستند. ترسِ بد، ترسِ بی‌دلیل است، یا ترسی که فکر و تصمیم را از آدم بگیرد.
  • صفحهٔ ۱۰۷: ترس از حادثه و بیماری طبیعی است؛ ترس وقتی بد می‌شود که آدم را از زندگی بازدارد، مثلاً کسی که از ترس اتفاقی بد از خانه بیرون نرود. چنین کسی به موفقیت نمی‌رسد. راه موفقیت پر از شکست‌های کوچک است و شجاع کسی است که از شکست نهراسد، دلیلش را پیدا کند و ادامه دهد. نویسنده ریشهٔ ترس‌های نابه‌جا را نادانی می‌داند و مثال تاریکی را می‌آورد: چیزی که در تاریکی ترسناک است، با روشن شدن چراغ خنده‌دار می‌شود.
  • صفحهٔ ۱۰۸: کسانی که از پزشک و درمان می‌ترسند، فراموش می‌کنند که همین‌ها سلامتشان را برمی‌گردانند. نویسنده می‌گوید قدم اول شجاعت، خندیدن به ترس‌های بی‌پایه است. بعد از نوع دیگری از شجاعت حرف می‌زند به نام شجاعت اخلاقی: گفتن حرف راست و دفاع از آن، فداکاری، و این‌که اگر چیزی را نمی‌دانیم، بی‌خجالت بگوییم نمی‌دانم.

واژه‌ها#

واژه‌های تازهٔ درس را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
شجاعتتوانایی ایستادگی در برابر خطر و سختی بدون ترس بی‌دلیلدلیریترسشجاع، شجاعانهبا «ج» و «ع» نوشته می‌شود.
دشواریسختی و مشکلسختی، مشکلآسانیدشوار—
حادثهاتفاقی ناگهانی که معمولاً ناخوشایند استرویداد، اتفاق—حوادث—
عاقبتپایان و نتیجهٔ یک کارسرانجام، نتیجهآغازعاقبت‌اندیشبا «ع» و «ق» نوشته می‌شود.
متانتآرامی، سنگینی و وقار در رفتار و سخنوقارسبکیمتینبا «ت» و «ن» نوشته می‌شود.
ستودنیلایق ستایش و تحسینپسندیدهنکوهیدهستایش، ستوده—
نکوهیدهچیزی که مردم آن را بد می‌دانند و سرزنشش می‌کنندناپسندستودنی، پسندیدهنکوهش—
ناپسندکاری یا حرفی که خوب نیست و پسندیده نمی‌شودبدپسندیده——
وظیفهکاری که انجام دادنش بر عهدهٔ کسی استتکلیف—وظایفبا «ظ» نوشته می‌شود.
فداکارکسی که برای دیگران از خود می‌گذردایثارگر، جان‌نثارخودخواهفدا، فداکاری—
عقب‌نشینیبرگشتن به عقب؛ در جنگ، پس رفتن از جلوپس‌نشینیپیشرویعقب، نشستن—
مسئولیتپذیرفتن کاری که باید انجام شود و جواب‌گو بودن در برابر آنتعهدبی‌مسئولیتیمسئول، مسئولیت‌پذیربا همزه روی «ی» نوشته می‌شود: «مسئول».
نادانیدانش و آگاهی نداشتنجهلدانایی، آگاهینادان، دانا، دانش—
تدبیرفکر و برنامه‌ریزی درست برای انجام دادن کارچاره‌اندیشی—مدبّر—

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: شجاعت و دلیری؛ مصیبت و بلا؛ متانت و وقار؛ مسئولیت و تعهد؛ ناپسند و ناخوشایند؛ ستودنی و پسندیده؛ فداکار و جان‌نثار؛ دشواری و سختی.

متضاد: شجاعت و ترس؛ ستودنی و نکوهیده؛ پسندیده و ناپسند؛ نادانی و دانایی؛ آگاهی و بی‌خبری.

هم‌خانواده: «شجاع، شجاعت، شجاعانه»؛ «مسئول، مسئولیت، مسئولیت‌پذیر»؛ «عاقبت، عاقبت‌اندیش»؛ «ایستادن، ایستادگی»؛ «تصمیم، تصمیم‌گیری».

نکتهٔ زبانی: گسترش واژه (ساختن گروه واژه)#

گاهی می‌توانیم با افزودن یک یا چند واژه به یک واژهٔ دیگر، عبارت یا ترکیب تازه بسازیم. کتاب این نمونه‌ها را نشان می‌دهد: راه + مناسب = راهِ مناسب؛ شجاعت + اخلاقی = شجاعتِ اخلاقی.

برای وصل کردن واژه‌ها از کسرهٔ اضافه استفاده می‌کنیم؛ اگر واژهٔ اول به «ا» یا «و» ختم شود، «ی» می‌آید و اگر به «ه» ختم شود، «ـهٔ» یا «ی» می‌آید. به این نمونه‌ها نگاه کن:

  • گل + زیبا = گلِ زیبا
  • مرد + دانا = مردِ دانا
  • خانه + بزرگ = خانهٔ بزرگ
  • شعله + شمع = شعلهٔ شمع
  • صحنه + بازی = صحنهٔ بازی

در هر کدام، واژهٔ اول را می‌گوییم، بعد یک «ـِ» یا «ی» به آن می‌چسبانیم و بعد واژهٔ دوم را می‌گذاریم. دقت کن «گلِ زیبا» می‌شود یک گروه و یک معنی دارد.

نکته: ترتیب واژه‌ها مهم است. «گلِ باغ» با «باغِ گل» فرق دارد: اولی گلی است که در باغ است و دومی باغی که پر از گل است.

کلمات املایی#

  • شجاعت: با «ش»، «ج»، «ا»، «ع» و «ت»؛ «شجاع» با «ع».
  • عاقبت: با «ع» و «ق».
  • ایستادگی: «ایستاد» با «ی» و «گی» در پایان.
  • تصمیم: با «ص» و «م».
  • متانت: با «ت» و «ن»؛ آرامش و وقار.
  • مصیبت: با «ص» و «ی» و «ب».
  • مسئولیت: با همزهٔ روی «ی» (مسئول).
  • ناپسند: «نا» و «پسند» به هم می‌چسبند.

تمرین املا: از یک نفر بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس، بعد با همین صفحه مقایسه کن:

شجاع با متانت تصمیم می‌گیرد و از عاقبت کار خود نمی‌هراسد.

نگارش و املای این درس#

تمرین‌های نوشتن این درس در کتاب «نگارش» پنجم، درس چهاردهم، صفحه‌های ۷۳ تا ۷۶ است: پر کردن جاهای خالی با واژه‌های مناسب، کامل کردن واژه‌هایی که حرف‌هایشان افتاده، نمودارهای ساختن گروه واژه، خواندن متن «پسری در آتش» و طرح دو سؤال از آن، و نوشتن گزارش دربارهٔ یکی از موضوع‌ها مثل اردوی تفریحی یا گردش علمی.

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش‌های کتاب در صفحه‌های ۱۰۸، ۱۰۹ و ۱۱۰ است. قصهٔ «صدای سکه» در کتاب چاپ نشده و معلم آن را می‌خواند؛ برای همین جواب پرسش‌هایش از خود قصه می‌آید و ما فقط روش جواب دادن را می‌گوییم. اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را باز کن.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۰۸

پرسش ۱ (درست و نادرست)هر کس از پایان کارها هیچ ترسی نداشته باشد، شجاع است. درست است یا نادرست؟

پاسخ را ببین

نادرست است. نویسنده می‌گوید شجاع کسی است که از عاقبت کار بد بترسد، ولی دست‌وپایش را گم نکند و آرام برای مقابله با خطر چاره بیندیشد. نترسیدن بی‌دلیل شجاعت نیست.

پرسش ۲ (درست و نادرست)امروز هم شجاعت و نیروی بدنی به کار ما می‌آید. درست است یا نادرست؟

پاسخ را ببین

درست است. نویسنده می‌گوید انسان‌ها افزون بر شجاعت و نیروی بدنی، به شجاعت دیگری هم نیاز دارند؛ پس شجاعت بدنی لازم است ولی کافی نیست و شجاعت اخلاقی هم می‌خواهیم، یعنی راست گفتن و دفاع از حرف درست.

پرسش ۳ (درست و نادرست)شجاعت یعنی آدم از هیچ حادثه و رنجی نترسد. درست است یا نادرست؟

پاسخ را ببین

نادرست است. متن می‌گوید شجاعت ترسیدن نیست، بلکه ایستادگی در برابر حادثه و رنج و پیدا کردن راه حل مناسب است. خود آدم شجاع هم از عاقبت بد می‌ترسد.

پرسش ۴ (درک مطلب)گام اول به سمت شجاعت چیست؟

پاسخ را ببین

خندیدن بر ترس‌های دروغین؛ یعنی ترس‌هایی که دلیل واقعی ندارند، مثل ترس از تاریکی یا از پزشک. وقتی دلیل ترس را بفهمیم و به آن بخندیم، گام اول شجاعت برداشته شده است.

پرسش ۵ (درک مطلب)آیا شجاعت با نترسیدن یکی است؟ دلیلی از متن بیاور.

پاسخ را ببین

نه. متن می‌گوید شجاع کسی است که از خطر و عاقبت بد می‌ترسد، ولی دست‌وپایش را گم نمی‌کند و با آرامش چاره می‌اندیشد. مثلاً کسی که در رانندگی تند نمی‌رود، ترسو نیست و حتی شجاع شمرده می‌شود. پس شجاعت با نترسیدن یکی نیست.

پرسش ۶ (درک مطلب)مثالی از درس بیان کن که مسئولیت‌پذیری را نشان دهد.

پاسخ را ببین

سربازی که در میدان نبرد وظیفه‌اش را انجام می‌دهد، مسئولیت‌پذیر است. مثال دیگر انسان شریفی است که برای نجات جان دیگری وارد خطر می‌شود. هر دو از وظیفهٔ خود نمی‌گریزند.

پرسش ۷ (درک مطلب)به نظر نویسنده، سردار لشکری که با تدبیر فرمان عقب‌نشینی می‌دهد، شجاع است. آیا با نظر او موافقی؟ چرا؟

پاسخ را ببین

نمونهٔ جواب: موافقم، چون او با فکر و تدبیر جان سربازانش را نجات می‌دهد و از روی ترس یا غرور تصمیم نمی‌گیرد. جواب تو می‌تواند فرق کند، به شرط این‌که دلیلی از متن یا زندگی بیاوری.

پرسش ۸ (درک مطلب)جای پرسش پنجم خالی است تا خودت از متن پرسشی بسازی. چه پرسشی می‌شود ساخت؟

پاسخ را ببین

این پرسش جواب ثابتی ندارد. نمونه: شجاعت اخلاقی یعنی چه؟ جواب: راست گفتن و از حق دفاع کردن و اگر ندانیم گفتن نمی‌دانیم. پرسش خوب جوابش در متن است و با «چه» یا «چرا» فکر را روشن می‌کند.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۰۹

پرسش ۱ (دانش زبانی)نمونه‌های «راه + مناسب»، «مکان + ناامن»، «شجاعت + اخلاقی» و «لانه + زیبا» را بررسی کن. هر کدام چطور ساخته شده؟

پاسخ را ببین

در هر کدام دو واژه با کسرهٔ اضافه به هم وصل شده‌اند: راهِ مناسب، مکانِ ناامن، شجاعتِ اخلاقی، لانهٔ زیبا. واژهٔ دوم ویژگی واژهٔ اول را می‌گوید. به این کار گسترش واژه می‌گوییم، چون با افزودن یک واژه معنی دقیق‌تر می‌شود.

پرسش ۲ (دانش زبانی)با توجه به نمودار صفحه، «انسان شریف»، «صحنهٔ نبرد» و «شعله‌های آتش» از چه بخش‌هایی ساخته شده‌اند؟

پاسخ را ببین

انسان + کسره + شریف = انسانِ شریف؛ صحنه + ی + نبرد = صحنهٔ نبرد؛ شعله‌ها + ی + آتش = شعله‌های آتش. هر بار واژهٔ اول و دوم با کسره یا «ی» به هم می‌پیوندند و یک گروه می‌سازند. مثال خودت: دفتر + ی + مشق = دفترِ مشق.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۱۰

پرسش ۱ (گوش کن و بگو)قصهٔ «صدای سکه» با چه جمله‌هایی شروع شده بود؟

پاسخ را ببین

این قصه را معلم می‌خواند و در کتاب نیست. به آغاز قصه خوب گوش بده و جمله‌های اول را با زبان خودت بگو. معمولاً قصه با معرفی شخصیت‌ها و جای ماجرا شروع می‌شود.

پرسش ۲ (گوش کن و بگو)این قصه در چه مکان‌هایی اتفاق افتاده است؟

پاسخ را ببین

نام مکان‌ها را از خود قصه می‌شنوی. هنگام گوش دادن بنویس ماجرا اول کجا بود و بعد به کجا رفت؛ مثلاً بازار، خیابان یا جای قاضی.

پرسش ۳ (گوش کن و بگو)هنگام شکستن هیزم‌ها، مردی که به دنبال هیزم‌شکن بود چه می‌گفت؟

پاسخ را ببین

جواب را از قصه می‌شنوی. به کار آن مرد دقت کن؛ ببین چه می‌گفت یا چه صدایی درمی‌آورد و چرا. بعد جوابت را با «او …» شروع کن.

پرسش ۴ (گوش کن و بگو)هیزم‌شکن چه تصوری دربارهٔ مرد بیکار داشت؟

پاسخ را ببین

تصور هیزم‌شکن از رفتار و حرف‌های آن مرد معلوم می‌شود. دقت کن هیزم‌شکن او را چه جور آدمی می‌دید: کارگر، مزاحم یا کمک‌کننده؟ و با زبان خودت بگو.

پرسش ۵ (گوش کن و بگو)چرا مرد بیکار از هیزم‌شکن تقاضای مزد کرد؟

پاسخ را ببین

دلیل او را از قصه می‌فهمی. بگو او چه کاری کرده بود که فکر می‌کرد باید پول بگیرد. دلیل را با «چون» شروع کن تا روشن باشد.

پرسش ۶ (گوش کن و بگو)چرا مرد بیکار هیزم‌شکن را نزد قاضی برد؟

پاسخ را ببین

دلیلش را از قصه می‌شنوی. هنگام گوش دادن دقت کن مرد بیکار از هیزم‌شکن چه می‌خواست و وقتی به خواسته‌اش نرسید، چرا سراغ قاضی رفت؛ بعد جوابت را با «چون …» بگو.

پرسش ۷ (گوش کن و بگو)قاضی پس از شنیدن سخنان مرد، از هیزم‌شکن خواست تا چه چیزی را به او بدهد؟

پاسخ را ببین

جواب در قصه است: قاضی از هیزم‌شکن چیزی خواست که با ماجرا و با مزد جور بود. هنگام گوش دادن آن را یادداشت کن و بگو برای چه خواسته بود.

پرسش ۸ (گوش کن و بگو)پس از آن‌که قاضی سکه‌ها را بر زمین ریخت، مرد بیکار چه گفت؟

پاسخ را ببین

واکنش مرد بعد از ریخته شدن سکه‌ها را از قصه می‌شنوی. جوابت را با «او گفت …» شروع کن و ببین حرفش شادمانی بود یا اعتراض.

پرسش ۹ (گوش کن و بگو)قاضی در پاسخ به پرسش مرد بیکار، که چرا به جای سکه باید صدای سکه نصیب او شود، چه گفت؟

پاسخ را ببین

جواب قاضی دلیلی دارد که از قصه می‌آید. دقت کن قاضی صدا را با چه چیزی برابر گرفته و چرا. بعد دلیلش را با کلمه‌های خودت بگو.

پرسش ۱۰ (گوش کن و بگو)محتوای این داستان با کدام ضرب‌المثل تناسب ندارد: «برو کار می‌کن، مگو چیست کار»، «مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد»، «از کوزه همان برون تراود که در اوست» یا «نابرده رنج، گنج میسّر نمی‌شود»؟

پاسخ را ببین

جواب «از کوزه همان برون تراود که در اوست» است. از خود پرسش‌های کتاب پیداست که قصه دربارهٔ کار و مزد است؛ سه مثل دیگر هم دربارهٔ کار و مزدند: کار کن و بهانه نیاور، مزد مال کسی است که کار کرده، و بدون رنج گنجی به دست نمی‌آید. مثل کوزه می‌گوید رفتار و حرف هر کس نشان می‌دهد درونش چیست و به کار و مزد ربطی ندارد.

بعد از دیدن جواب‌ها، درس را دوباره بخوان و ببین کدام مثال برایت روشن‌تر بود. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«شجاعت» یعنی چه؟
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳هر واژه را به متضادش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

انسان برای نجات جان دیگری وارد خطر می‌شود و این نشان است.

۵گروه واژه‌ای را که با کسرهٔ اضافه ساخته شده پیدا کن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶کدام ترکیب از «واژه + ی + واژه» ساخته شده است؟
۷کدام املا درست است؟
۸شجاعت اخلاقی چیست؟

درک مطلب: احمد و استخر

احمد از آب می‌ترسید و هیچ‌وقت وارد استخر نمی‌شد. مربی گفت: «ترس از آب بد نیست، ولی باید دلیلش را بفهمی.» احمد فهمید که شنا بلد نیست. تصمیم گرفت اول در آب کم‌عمق تمرین کند. هر روز کمی بیشتر یاد گرفت. بعد از یک ماه با لبخند وارد استخر شد. مربی گفت او شجاع است، چون دلیل ترسش را پیدا کرد و ادامه داد.

۱احمد از چه می‌ترسید؟
۲او چرا ترسش را کم کرد؟
۳پیام متن با کدام نکتهٔ درس شجاعت می‌خواند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهشجاع کسی است که هرگز نمی‌ترسد

در درس آمده شجاع هم از عاقبت بد می‌ترسد، ولی دست‌وپایش را گم نمی‌کند. کسی که هیچ‌وقت نمی‌ترسد، شاید فقط بی‌فکر باشد.

درستشجاع: می‌ترسد ولی چاره می‌جوید

اشتباهگسترش واژه یعنی هر واژه‌ای را کنار واژهٔ دیگر بگذاریم

برای ساختن گروه، واژه‌ها را با کسرهٔ اضافه یا «ی» به هم وصل می‌کنیم؛ بدون این وصل، دو واژهٔ جدا داریم، نه یک گروه.

درستراهِ مناسب (با کسره)

اشتباهوظیفه را «وزیفه» یا «وضیفه» می‌نویسم

این واژه با «ظ» نوشته می‌شود؛ جمعش «وظایف» هم «ظ» دارد.

درستوظیفه

فراتر از کتابشجاعت در کارهای کوچکبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در درس از آتش‌نشانی که انسانی را نجات می‌دهد، حرف می‌زنند، اما شجاعت همیشه این‌قدر بزرگ نیست. وقتی به دوستت می‌گویی «اشتباه کردم» یا وقتی جلوی بی‌انصافی می‌ایستی هم شجاعت داری. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. امتحانش ساده است: یک هفته به رفتارهایت دقت کن و هر وقت کار شجاعانهٔ کوچکی کردی، آن را در دفتر بنویس. مثلاً بنویس راست گفتی، سؤال پرسیدی یا کمک خواستی. آخر هفته فهرستت را بخوان و ببین چند کار شجاعانه کرده‌ای.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۵: راه زندگی

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون