فارسی پنجم دبستان · فصل ۵ · بخش ۲ از ۶

بخوان و حفظ کن: بال در بال پرستوها

صفحه‌های ۱۰۴ تا ۱۰۵ کتاب درسی

معنی ۱۴ واژهٔ بخوان و حفظ کن بال در بال پرستوها فارسی پنجم با هم‌معنی و متضاد، جواب تمرین‌های کتاب و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

«بال در بال پرستوها» شعری است از بیوک ملکی دربارهٔ آمدن بهار. شاعر بهار را مثل سواری سبزپوش می‌بیند که همراه پرستوها از راه می‌رسد و با آمدنش آسمان و باغ و کوچه و خانه جان می‌گیرند.

پیام درس: بهار فقط یک فصل نیست؛ شادی و زندگی تازه‌ای است که طبیعت را بیدار می‌کند و دل ما را هم.

معنی بند به بند#

این شعر از شاعری است که حقوق آثارش هنوز محفوظ است. پس بیت‌هایش را نمی‌نویسیم و فقط می‌گوییم هر بند چه چیزی نشان می‌دهد. شعر را از کتابت بخوان.

  • بند اول و دوم: بهار مثل سواری سبزپوش همراه پرستوها از راه می‌رسد؛ لباسش انگار از بوی گل است و پروانه‌ها مثل شال روی دوشش نشسته‌اند. آسمان و باغ برایش جشن می‌گیرند: ابر و رنگین‌کمان سر راهش پل می‌سازند و باغبانِ بهار شاخه‌ها را پر از گل می‌کند.
  • بند سوم و چهارم: با آمدن بهار همه‌چیز از خانه بیرون می‌زند: پرده‌ها انگار سرک می‌کشند و پرنده‌هایی که خسته و بسته بودند، پر می‌گیرند. گنجشک‌ها دسته‌دسته در هوای باغ پخش می‌شوند و شاخه‌ها همه از آن‌ها حرف می‌زنند.
  • بند پنجم: بوی اسفند و گلاب و عود، که بوی جشن و نوروز است، در خانه‌ها می‌پیچد و شاعر می‌گوید فصلی همیشگی از گل و شعر و سرود رسیده است.

واژه‌ها#

واژه‌های شعر را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
پرستوپرنده‌ای کوچک با بال‌های بلند که در بهار برمی‌گردد———با «ت» و «و» در پایان نوشته می‌شود.
سبزپوشکسی که لباس سبز پوشیده است؛ در شعر، بهار——پوشیدن، پوشش—
پیشوازبه استقبال کسی رفتناستقبالبدرقه—«پیشواز» با «ش» و «و» نوشته می‌شود.
باغبانکسی که از باغ نگهداری می‌کندباغدار—باغ، باغچه، باغستان—
نوبهاربهار تازه و نخستین روزهای بهاربهار تازه—بهار، بهاری—
رنگین‌کمانکمان رنگی که بعد از باران در آسمان پیدا می‌شود———از دو بخش «رنگین» و «کمان» ساخته شده که با نیم‌فاصله به هم می‌پیوندند.
فضاجای باز و گسترده؛ هوایی که در آن چیزی هستپهنه———
فوّارهآبی که از یک جا به بالا می‌جهد——فوران«و» مشدّد دارد.
عطربوی خوشبوی خوش، رایحهبوی بدمعطّر، عطّاربا «ع» و «ط» نوشته می‌شود.
اسفنددانه‌های خوشبوی گیاهی به همین نام که از آن دود می‌کنند———با «ا»، «س» و «ف» نوشته می‌شود.
عودچوبی خوشبو که از آن بوی خوش برمی‌خیزد———با «ع» و «و» نوشته می‌شود.
شالپارچهٔ بلندی که روی شانه یا دور گردن می‌اندازند————
پردهپارچه‌ای که پشت پنجره می‌آویزند————
شاخسارجایی پر از شاخه‌های درختشاخه‌ها—شاخه، شاخ«سار» یعنی جایی پر از آن چیز، مثل «کوهسار».

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: پیشواز و استقبال؛ نوبهار و بهار تازه؛ عطر و بوی خوش؛ فضا و پهنهٔ باز؛ شاخسار و شاخه‌ها؛ جاودان و همیشگی؛ پل و گذرگاه.

متضاد: خسته و سرحال؛ نو و کهن؛ جاودان و زودگذر؛ پیشواز و بدرقه.

هم‌خانواده: «باغ، باغبان، باغچه، باغستان»؛ «بهار، بهاری، نوبهار»؛ «عطر، معطّر، عطّار»؛ «فوّاره، فوران».

نکتهٔ زبانی: هم‌خوانی و تشبیه#

کتاب از تو می‌خواهد شعر را هم‌خوانی کنی، یعنی در گروه‌های دو نفره و هم‌صدا بخوانی. برای این کار به لحن و آهنگ شعر دقت کن: بهار شاد و پر از تحرک است، پس صدا باید روشن و پرانرژی باشد.

در شعر، شاعر گنجشک‌هایی را که با هم از شاخه بالا می‌پرند، به فواره مانند می‌کند. به این کار تشبیه می‌گوییم: چیزی را به چیز دیگر شبیه می‌کنیم، چون در چیزی مثل هم‌اند.

  • چیز اول: گنجشک‌ها.
  • چیز دوم (شبیه): فواره.
  • چرا شبیه‌اند: هر دو یک‌دفعه به بالا می‌روند و پخش می‌شوند.

مثال دیگر با نمونهٔ خودمان: «ابر، پنبهٔ سفید آسمان است.» ابر چیز اول است و پنبه چیز دوم؛ هر دو نرم و سفیدند.

کلمات املایی#

  • پرستو: با «پ» و «ر» و «س» و «ت»؛ «و» در پایان.
  • باغبان: با «غ» و «ب»؛ «ان» به آخرش می‌چسبد.
  • نوبهار: «نو» و «بهار» جدا ولی چسبیده.
  • پیشواز: با «ش» و «و» و «ا» و «ز».
  • فوّاره: با «ف» و «و» مشدّد.
  • عطر: با «ع» و «ط».
  • اسفند: با «ا» و «س» و «ف».
  • شاخسار: «سار» به معنی جایی پر از شاخه.

تمرین املا: از یک نفر بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس، بعد با همین صفحه مقایسه کن:

پرستوها با بهار آمدند و باغبان به پیشوازشان رفت.

نگارش و املای این درس#

برای این شعر در کتاب «نگارش» درس جدایی نیست، ولی در درس پانزدهم «نگارش»، صفحهٔ ۷۹، دو بیت همین شعر به زبان ساده برگردانده می‌شود. تمرین‌های نوشتنِ همین فصل در درس سیزدهم (صفحه‌های ۶۸ تا ۷۲) و درس چهاردهم (صفحه‌های ۷۳ تا ۷۶) است.

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش‌های کتاب در صفحهٔ ۱۰۵ است. اول خودت جواب بده.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۰۵

پرسش ۱ (خوانش و فهم)شاعر چه ویژگی‌هایی برای «سوار سبزپوش» بیان کرده است؟

پاسخ را ببین

شاعر بهار را سواری سبزپوش می‌داند و برایش این نشانه‌ها را می‌آورد: همراه پرستوها می‌آید، لباسش انگار از بوی گل نرگس دوخته شده و پروانه‌ها مثل شالی روی شانه‌اش‌اند. به رسم پیشواز، ابر و رنگین‌کمان پیش پایش پل می‌زنند. همهٔ این ویژگی‌ها نشانه‌های بهارند: سبزی، بوی گل، پرستو، پروانه و رنگین‌کمان.

پرسش ۲ (خوانش و فهم)منظور شاعر از «فوّارهٔ گنجشک‌ها» چیست؟

پاسخ را ببین

فواره آبی است که از یک جا همه با هم بالا می‌پرد و پخش می‌شود. شاعر گنجشک‌هایی را که با هم از شاخه‌ها به هوا می‌جهند و پخش می‌شوند، به فواره مانند کرده است. این یک تشبیه است: گنجشک‌ها (چیز اول) مثل فواره (چیز دوم) بالا می‌روند.

پرسش ۳ (خوانش و فهم)شعر را در گروه‌های دو نفره، هم‌صدا (هم‌نوا، هم‌آوا) بخوانید. برای این کار چه باید کرد؟

پاسخ را ببین

اول شعر را آرام و جدا بخوان و فکر کن لحنش چیست: شاد و پرانرژی. بعد با هم‌گروهی‌ات سرعت و آهنگ را هماهنگ کن. با هم بخوانید، بی‌آن‌که کسی جلو بیفتد. اگر می‌خواهید جذاب‌تر شود، چند بیت را یکی بخواند و چند بیت را دو نفر با هم.

بعد از دیدن جواب‌ها، شعر را یک بار با یک دوست همراه با لحن شاد بخوانید.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«پیشواز» یعنی چه؟
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳هر واژه را به متضادش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

در بهار از درخت‌های باغ مراقبت می‌کند و بوی گل‌ها همه‌جا می‌پیچد.

۵در جمله «گنجشک‌ها مثل فواره بالا رفتند» واژهٔ شبیه‌کننده را پیدا کن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶در «ابر، پنبهٔ سفید آسمان است»، چیز دوم (چیزی که ابر به آن شبیه شده) کدام است؟
۷کدام املا درست است؟
۸ترتیب تصویرهای شعر را بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی

درک مطلب: بهار در حیاط مدرسه

صبح یک روز فروردین حیاط مدرسه پر از صدای گنجشک‌ها بود. باغبان مدرسه درخت‌ها را آب می‌داد و بوی خوش شکوفه‌ها در حیاط پیچیده بود. بچه‌ها از کلاس بیرون ریختند و بالا و پایین پریدند، مثل فواره‌ای که از آب بالا می‌پرد. مینا گفت: «انگار بهار با شادی آمده است.» همه خندیدند و با هم شعر بهار را خواندند.

۱باغبان مدرسه چه می‌کرد؟
۲بچه‌ها به چه چیزی مانند شده‌اند؟
۳پیام متن چیست؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهاسفند را «اصفند» می‌نویسم

این واژه با «س» نوشته می‌شود و «ص» ندارد؛ مثل نام ماه اسفند.

درستاسفند

اشتباهتشبیه یعنی هر چیزی که مثل داشته باشد

تشبیه یعنی شبیه کردن دو چیز که در یک ویژگی مثل هم‌اند. فقط وقتی دو چیز با هم مقایسه شوند، تشبیه داریم.

درستتشبیه: دو چیز و یک ویژگی مشترک

اشتباههم‌خوانی یعنی هر کس هر چه می‌خواهد بخواند

هم‌خوانی یعنی چند نفر با هم و یک‌صدا بخوانند. اگر کسی جلو بیفتد، هماهنگی از بین می‌رود.

درستهم‌خوانی: یک‌صدا و هماهنگ

فراتر از کتاببهار در شعر شاعرانبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در شعر این درس بهار مثل سواری تصویر شده که از راه می‌رسد، پرده‌ها برایش سرک می‌کشند و شاخه‌ها از گنجشک‌ها حرف می‌زنند. شاعران وقتی چیزی را که جان ندارد مثل آدم زنده نشان می‌دهند، به این کار «تشخیص» می‌گویند. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. امتحانش آسان است: بهار یا باران یا باد را در یک جمله مثل یک آدم توصیف کن؛ مثلاً بنویس «باد آمد و در پنجره زد». بعد جمله را بخوان و ببین چقدر زنده‌تر از نوشتن «باد وزید» است. چند جملهٔ دیگر هم بنویس.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۵: راه زندگی

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون