فارسی پنجم دبستان · فصل ۴ · بخش ۲ از ۶

بخوان و حفظ کن: سرای امید

صفحه‌های ۷۶ تا ۷۷ کتاب درسی

معنی ۱۴ واژهٔ بخوان و حفظ کن سرای امید فارسی پنجم با هم‌معنی و متضاد، جواب تمرین‌های کتاب و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

«سرای امید» شعری است از هوشنگ ابتهاج که با نام «سایه» هم می‌شناسندش؛ از شاعران معاصر ایران. شعر دو بخش دارد: بخش اول به ایران امید می‌دهد و از بهایی می‌گوید که برای صبح روشن پرداخته شده است. بخش دوم دعا و آرزوست برای ایران و برای همهٔ جهان.

پیام درس: ایران خانهٔ امید است. با اتحاد و با راه راست، روز پیروزی می‌رسد و با صلح و آزادی بهاری ماندگار می‌شود.

معنی بند به بند#

این شعر از شاعری است که حقوق آثارش هنوز محفوظ است. پس بیت‌هایش را نمی‌نویسیم و فقط می‌گوییم هر بند چه چیزی نشان می‌دهد. شعر را از کتابت بخوان.

  • بند اول (ستون راست صفحهٔ ۷۶): این بند از امیدِ پس از سختی می‌گوید. شاعر روشنایی تازه‌ای را می‌بیند که بر ایران تابیده، اما یادش هست که این روشنایی ارزان به دست نیامده و بهایش را فداکاران پرداخته‌اند. حس این بند آمیخته‌ای از غم و غرور است و در پایان، شادی و سربلندی بر غم می‌چربد.
  • بند دوم (ستون چپ صفحهٔ ۷۶): این بند آرزو و دعاست. شاعر برای ایران پایداری و دوری از غم می‌خواهد و راه رسیدن به آن را درستی و همدلی مردم می‌داند. بعد نگاهش را از ایران به همهٔ جهان می‌برد و صلح و آزادی را برای همه آرزو می‌کند؛ بهار را هم یادگار کسانی می‌داند که جانشان را دادند و می‌خواهد این بهار هرگز پژمرده نشود.

واژه‌ها#

واژه‌های شعر را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
سراخانه و جای زندگیخانه، منزل———
سپیدهروشنایی سفیدی که پیش از طلوع خورشید در آسمان پیدا می‌شودسحر، بامدادشامگاهسپید، سپیدی—
خجستهمبارک و فرخندهمبارک، فرخندهشوم، نحس—با «خ»، «ج» و «س» نوشته می‌شود.
شکوهبزرگی و عظمتی که دیگران را به احترام وامی‌داردعظمت، جلال—باشکوه، شکوهمند«ش» با ضمه خوانده می‌شود: شُکوه. «شِکوه» با کسره یعنی گلایه و شکایت؛ این دو را با هم اشتباه نکن.
افزونزیاد و رو به افزایشزیاد، فراوانکمافزودن، افزایش، افزوده—
گلگونبه رنگ گل، معمولاً سرخسرخ، قرمز——دو «گ» دارد.
جاودانهمیشگی و بی‌پایانهمیشگی، جاوید، ابدیزودگذر، فانیجاودانه، جاودانگی«جاو» با «و» نوشته می‌شود.
رمزراز و نشانهٔ پنهان که با آن مطلبی را می‌فهمیمراز، کلید———
اتحادیکی شدن و همدلی چند نفر یا چند گروهیکدلی، همبستگیتفرقه، جداییواحد، وحدت، متحدبا «ت» مشدّد و «ح» نوشته می‌شود.
پیروزیبرنده شدن و به هدف رسیدنبرد، ظفرشکستپیروز، پیروزمند—
یادگارچیزی که از کسی یا از زمانی می‌ماند و ما را به یاد او می‌اندازدیادبود، نشانه—یاد، یادآور«گار» با «گ» نوشته می‌شود.
شکفتهباز شده؛ مثل گلی که غنچه‌اش باز شده استباز شدهپژمرده، بستهشکفتن، شکوفه، شکوفابا «ک» نوشته می‌شود؛ با «شگفتی» (تعجب) اشتباه نشود.
چمنزمین سبز و پوشیده از سبزهسبزه‌زار———
بهروزیخوشبختی و روزگار خوبخوشبختی، نیک‌بختیبدبختی—از «بِه» (بهتر، خوب) و «روز» ساخته شده و «بِهروزی» خوانده می‌شود؛ یعنی روزگار خوب.

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: سرا و خانه؛ سپیده و سحر؛ جاودان و همیشگی؛ شکوه و عظمت؛ خجسته و مبارک؛ افزون و زیاد؛ پیروزی و برد؛ چمن و سبزه‌زار.

متضاد: افزون و کم؛ جاودان و زودگذر؛ پیروزی و شکست؛ اتحاد و تفرقه؛ شکفته و پژمرده؛ خجسته و شوم.

هم‌خانواده: «سپید، سپیدی، سپیده»؛ «شکوه، باشکوه، شکوهمند»؛ «افزون، افزودن، افزایش»؛ «جاودان، جاودانه، جاودانگی»؛ «اتحاد، واحد، وحدت، متحد»؛ «پیروز، پیروزی، پیروزمند»؛ «شکفتن، شکفته، شکوفه، شکوفا».

نکتهٔ زبانی: هم‌صدا، هم‌نوا و هم‌آوا#

کتاب از تو می‌خواهد شعر را هم‌صدا، هم‌نوا یا هم‌آوا بخوانی. این سه واژه یک معنی دارند: چند نفر با هم و به یک آهنگ.

در هر سه، پیشوند «هم» آمده که یعنی با هم یا یک‌جور. خود واژه‌های بعدی هم معنی دارند: صدا، نوا (آهنگ) و آوا (صدا). با «هم» واژه‌های دیگری هم می‌سازیم:

  • هم‌کلاس: کسی که با تو در یک کلاس است.
  • هم‌میهن: کسی که میهن او و تو یکی است.
  • هم‌خانه: کسی که با تو در یک خانه زندگی می‌کند.
  • هم‌سفر: کسی که با تو سفر می‌کند.

برای خواندن هم‌صدا دو کار لازم است: همه باید یک سرعت و یک آهنگ داشته باشند و صدا از آن چیزی که شعر می‌خواهد بلندتر یا آرام‌تر نشود.

کلمات املایی#

  • سپیده: با «س» و «پ»؛ از «سپید» یادت می‌ماند.
  • خجسته: با «خ» و «ج» و «س»؛ مبارک.
  • شُکوه: با «ش» و «ک» و «و»؛ «ش» را با ضمه بخوان (شُکوه = عظمت). «شِکوه» با کسره واژهٔ دیگری است و یعنی گلایه.
  • جاودان: «جاو» با «و»؛ همیشگی.
  • اتحاد: با «ا»، «ت» مشدّد و «ح».
  • یادگار: «یاد» و «گار»؛ گاف دارد.
  • گلگون: دو «گ»؛ به رنگ گل.

تمرین املا: از یک نفر بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس، بعد با همین صفحه مقایسه کن:

سپیدهٔ خجسته با اتحاد ما شکوهی جاودان یافت.

نگارش و املای این درس#

برای شعر «سرای امید» در کتاب «نگارش» درس جدایی نیست. تمرین‌های نوشتنِ همین فصل را در درس نهم (صفحه‌های ۴۸ تا ۵۲) و درس دهم (صفحه‌های ۵۳ تا ۵۶) پیدا می‌کنی.

جواب تمرین‌های کتاب#

شعر یک صفحه است و پرسش‌های آن در صفحهٔ ۷۷ آمده‌اند. اول خودت جواب بده.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۷۷

پرسش ۱ (خوانش و فهم)به گفتهٔ شعر، یک ملت با چه چیزی موفق و سربلند می‌شود؟

پاسخ را ببین

شعر اتحاد، یعنی یکی بودن و همدلی را رمز پیروزی می‌شمارد. ملتی که با هم باشد و راهش را درست انتخاب کند، به سربلندی می‌رسد. در بند دوم شاعر این را با راه حق و خوشبختی هم‌ردیف می‌گذارد.

پرسش ۲ (خوانش و فهم)کتاب می‌خواهد شعر را گروهی و با یک صدا بخوانید (هم‌صدا، هم‌نوا، هم‌آوا). این کار را چطور باید انجام داد؟

پاسخ را ببین

اول شعر را آرام بخوان و فکر کن چه لحنی دارد؛ بند اول سرشار از امید و غرور است و بند دوم دعا و دلداری. بعد با یک دوست یا چند نفر سرعت و آهنگ را هماهنگ کن و با هم از اول تا آخر بخوانید، بی‌آن‌که کسی جلو بیفتد.

بعد از دیدن جواب‌ها، یک بار دیگر شعر را از روی کتاب با یک دوست هم‌صدا بخوان و ببین همه با هم تمام می‌کنید یا نه.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«سپیده» یعنی چه؟
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳هر واژه را به متضادش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

شاعر را رمز پیروزی می‌داند و برای جهان صلح و همیشگی می‌خواهد.

۵پیشوند «هم» در «هم‌صدا» و «هم‌کلاس» چه معنی‌ای دارد؟
۶واژه‌ای را که با «هم» ساخته شده است پیدا کن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۷کدام املا درست است؟
۸کارهای لازم برای هم‌صدا خواندن را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی

درک مطلب: گروه سرود مدرسه

گروه سرود مدرسه هر هفته تمرین می‌کرد. معلم گفت: «اگر همه هم‌صدا بخوانید، شعر زیباتر می‌شود.» اول هر کس شعر را آرام و بی‌صدا خواند. بعد با هم سرعت و آهنگ را درست کردند. سارا فهمید وقتی صدایش از بقیه بلندتر باشد، هماهنگی به هم می‌خورد. پس آرام‌تر خواند. در آخر، سرود را بدون اشتباه تمام کردند و همه خوشحال شدند.

۱معلم برای زیباتر شدن شعر چه گفت؟
۲چرا سارا آرام‌تر خواند؟
۳بچه‌ها اول چه کار کردند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهشکفته را «شگفته» می‌نویسم

«شکفته» از «شکفتن» و یعنی باز شده. «شگفتی» با «گ» است و یعنی تعجب. این دو معنی جدایی دارند.

درستشکفته (باز شده)؛ شگفتی (تعجب)

اشتباه«شکوه» را در این شعر «شِکوه» می‌خوانم

در شعر، این واژه با ضمه است: شُکوه یعنی عظمت و بزرگی. «شِکوه» با کسره یعنی گلایه و معنی شعر را وارونه می‌کند.

درستشُکوه (عظمت)

اشتباههم‌صدا خواندن یعنی همه باید تا می‌توانند بلند بخوانند

هم‌صدا یعنی همه یک سرعت و یک آهنگ داشته باشند. اگر کسی بلندتر بخواند، هماهنگی از بین می‌رود.

درستهم‌صدا: یک آهنگ و یک سرعت

فراتر از کتابجاودانگی در شعربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در شعر «سرای امید» شاعر از چیزهایی می‌گوید که قرار است همیشه بمانند: شکوه، اتحاد، بهار. شاعران گاهی چیزهایی را که جان ندارند مثل آدم زنده فرض می‌کنند؛ مثلاً می‌گویند بهار یادگار کسی است یا با ایران حرف می‌زنند. به این کار «تشخیص» می‌گویند. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. امتحانش آسان است: یک شعر دیگر بخوان و ببین کجا شاعر با چیزی حرف زده که جواب نمی‌دهد. اگر پیدا کردی، علامت بگذار و فکر کن چرا شاعر این‌طور نوشته. شاید چون می‌خواسته آن چیز را بیشتر دوست‌داشتنی نشان بدهد.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

پرسش‌های رایج دربارهٔ این بخش

معنی شعر «سرای امید» چیست؟

شعر دو بخش دارد: بخش اول به ایران امید می‌دهد و از صبح روشنی می‌گوید که با فداکاری به دست آمده، بخش دوم دعا و آرزو برای ایران و جهان است. چون حقوق شعرهای این شاعر هنوز محفوظ است، بیت‌هایش را نیاورده‌ایم و معنی هر بند را به زبان خودمان گفته‌ایم.

بخش‌های دیگر فصل ۴: نام‌آوران

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون