فارسی پنجم دبستان · فصل ۴ · بخش ۳ از ۶

درس دهم: نام نیکو

صفحه‌های ۷۸ تا ۸۲ کتاب درسی

معنی شعر نام نیکو بیت به بیت، معنی ۱۸ واژه، جواب تمرین‌های کتاب فارسی پنجم (درس دهم، فصل ۴) و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

«نام نیکو» دربارهٔ زندگی نقاش بزرگ ایرانی، استاد محمود فرشچیان است. درس از کودکی او می‌گوید: پسری کنجکاو که به هر چیز زیبایی خیره می‌شد و دلش می‌خواست همه را بکشد. بعد به شاگردی او پیش یک استاد بزرگ می‌رسد و به این‌که استاد چطور او را پرورش داد. در پایان، درس از نام نیک این هنرمند می‌گوید و با دو بیت سعدی تمام می‌شود.

پیام درس: هنر با استعداد، تمرین و فروتنی بزرگ می‌شود. کسی که کار خوب می‌کند و مغرور نمی‌شود، نامی نیک از خودش به‌جا می‌گذارد.

معنی بند به بند#

متن کتاب را کلمه‌به‌کلمه نمی‌آوریم؛ فقط می‌گوییم هر صفحه چه می‌گوید:

  • صفحهٔ ۷۸: درس با کودکی محمود در اصفهان شروع می‌شود. او هر چیز زیبایی را با دقت تماشا می‌کند، از آسمان شب و غروب تا کبوترها و کاشی‌کاری مسجدها، و دوست دارد همه را بکشد. نقاشی‌هایش آن‌قدر خوب است که هم‌کلاسی‌هایش هم از او نقاشی می‌خواهند.
  • صفحهٔ ۷۹: پدرش او را به شاگردی استاد امامی می‌سپارد. استاد که استعداد او را می‌بیند، اول مدتی طولانی او را با کارهای پایه مثل ساختن رنگ و آماده کردن ابزار سرگرم می‌کند، در کارگاهی که شعر حافظ و مولوی در آن خوانده می‌شود. بعد اجازه می‌دهد خودش طرح بزند و تشویقش می‌کند، اما همیشه مراقب است که شاگردش مغرور نشود.
  • صفحهٔ ۷۹ و ۸۰: ماجرای آهو آزمون بزرگ محمود است. استاد کشیدن آهو را به او می‌سپارد و محمود شبی را تا صبح به دیدن آهوها از هر طرف می‌گذراند. صبح استاد می‌پرسد چرا یکی از حالت‌ها در کاغذ نیست و محمود می‌گوید آن را در ذهنش دارد. وقتی با چشم بسته و در چند حرکت آهو را می‌کشد، استاد مطمئن می‌شود که شاگردش روزی از استادان بزرگ می‌شود.
  • صفحهٔ ۸۰ و ۸۱: درس به سال‌ها بعد می‌رود: محمود فرشچیان استادی جهانی شده و تابلوی «عصر عاشورا»ی او بیننده‌های بسیاری را به گریه انداخته است. هنر و نیک‌نامی او را بسیاری ستوده‌اند و درس با دو بیت سعدی دربارهٔ ماندگاری نام نیک تمام می‌شود.

شعر و معنی#

دو بیت پایان درس از سعدی است. سعدی بیش از هفتصد سال پیش می‌زیست، پس شعرش را می‌توانیم کامل بیاوریم؛ بیت‌ها همان‌اند که در کتاب چاپ شده و معنی هر کدام کنارش آمده. کتاب فقط نام شاعر را نوشته و ما بیت‌ها را در قصیدهٔ شمارهٔ ۲۸ از بخش مواعظ سعدی پیدا کرده‌ایم: بیت اول، بیت سیزدهم آن قصیده است و بیت دوم، بیت بیست‌وهفتم؛ یعنی کتاب دو بیتِ جدا از هم را کنار هم آورده است.

شعر و معنی

سعدی، قصاید سعدی (مواعظ)، قصیدهٔ شمارهٔ ۲۸ (در مدح امیر انکیانو)
  1. نامِ نیکو، گر بماندَ ز آدمی / بِه کزو ماندَ سرای زرنگار

    یعنیاگر از یک انسان نام نیک بماند، بهتر از آن است که از او خانه‌ای پرزرق‌وبرق و آراسته به طلا به جا بماند.

  2. نامِ نیکِ رفتگان، ضایع مکن / تا بماندَ نام نیکت، پایدار

    یعنینام نیک درگذشتگان را از بین نبر و فراموش نکن، تا نام نیک خودت هم پایدار بماند.

واژه‌ها#

واژه‌های تازهٔ درس و شعر را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
کنجکاوکسی که دوست دارد همه‌چیز را بفهمد و دربارهٔ آن بپرسد و جست‌وجو کندپرسشگربی‌تفاوتکاوش، کاوشگر«کنج» با «ک» و «ن» و «ج» نوشته می‌شود.
شبانگاههنگام شب؛ زمانی که تازه شب شده استشامگاهبامدادشب، شبانه—
خیال‌انگیزچیزی که خیال و اندیشه را بیدار می‌کند و خوشایند استرؤیایی—خیال، خیالی—
نقّاشکسی که با رنگ و قلم‌مو تصویر می‌کشدنگارگر—نقش، نقّاشی، منقوش«ق» مشدّد دارد.
استعدادتوانایی ذاتی برای یادگرفتن یا انجام دادن کاریتوانایی، قابلیت——با «ع» و «د» در آخر نوشته می‌شود.
فوق‌العادهبیش از حد معمول؛ بسیار خوب یا بسیار زیادبسیار، شگفتعادی، معمولی——
کارگاهجایی که هنرمند یا صنعتگر در آن کار می‌کندآتلیه—کار، کارگر—
بومپارچهٔ کشیده روی قاب که روی آن نقاشی می‌کنند (بوم نام پرنده‌ای شبیه جغد هم هست، ولی در این درس معنی پارچهٔ نقاشی مراد است)پارچهٔ نقاشی———
دلنشینچیزی که به دل می‌نشیند و خوشایند استدلپذیرناخوشایند، آزاردهنده——
تحسینستودن و آفرین گفتن به کسیستایش، آفرینسرزنشحُسن، احسانبا «ح» و «س» نوشته می‌شود.
تشویقدلگرم کردن کسی برای ادامهٔ کار خوبترغیبدلسرد کردنشوق، مشتاق، اشتیاقاز «شوق» به یاد بیاور.
غرورخودبزرگ‌بینی و فکر کردن به این‌که از دیگران بهتریمخودبینی، تکبرفروتنی، تواضعمغروربا «غ» نوشته می‌شود.
آفتچیزی که به چیز دیگر آسیب می‌زند و آن را خراب می‌کندآسیب، زیان———
سرمشقنمونه‌ای که کسی از آن پیروی می‌کند یا از روی آن تمرین می‌کندالگو، نمونه———
طرّاحیکشیدن طرح و نقشهٔ اولیهٔ یک تصویر یا ساختماننقشه‌کشی—طرح، طرّاحبا «ط» و «ر» مشدّد نوشته می‌شود.
ضایعتباه و بی‌فایده‌شده؛ «ضایع مکن» یعنی از بین نبرتباه، هدرپایدار، محفوظ—با «ض» نوشته می‌شود، نه «ز» یا «ظ».
رفتگانکسانی که از این دنیا رفته‌انددرگذشتگان—رفتن، رفته—
زرنگارآراسته به زر و طلا؛ در شعر «سرای زرنگار» یعنی خانهٔ پرزرق‌وبرقزرین——«نگار» با «گ» نوشته می‌شود.

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: کنجکاو و پرسشگر؛ شبانگاه و شامگاه؛ نقّاش و نگارگر؛ استعداد و توانایی؛ تحسین و ستایش؛ غرور و خودبینی؛ آفت و آسیب؛ ضایع و تباه؛ دلنشین و دلپذیر.

متضاد: غرور و فروتنی؛ تشویق و دلسرد کردن؛ دلنشین و ناخوشایند؛ فوق‌العاده و عادی؛ ضایع کردن و نگه داشتن؛ پایدار و ناپایدار.

هم‌خانواده: «نقش، نقّاش، نقّاشی، منقوش»؛ «شوق، تشویق، مشتاق، اشتیاق»؛ «طرح، طرّاح، طرّاحی»؛ «کار، کارگر، کارگاه»؛ «غرور، مغرور».

نکتهٔ زبانی: ساختن واژه با «آمیز» و «انگیز»#

در متن درس و در بخش «واژه‌آموزی» صفحهٔ ۸۲ چند ترکیب می‌بینیم: تحسین‌آمیز، افتخارآمیز، خیال‌انگیز، شگفت‌انگیز. هر کدام از دو بخش ساخته شده است:

  • آمیز از «آمیختن» است و یعنی آمیخته با چیزی. «نگاه تحسین‌آمیز» یعنی نگاهی که با تحسین مخلوط است.
  • انگیز از «انگیختن» است و یعنی برانگیزنده. «منظرهٔ شگفت‌انگیز» یعنی منظره‌ای که شگفتی را برمی‌انگیزد.

با نمونه‌های خودمان:

  • مهرآمیز: همراه با مهربانی؛ لبخند مهرآمیز.
  • شوخی‌آمیز: همراه با شوخی؛ جملهٔ شوخی‌آمیز.
  • غم‌انگیز: غم‌برانگیز؛ فیلمی غم‌انگیز.
  • حیرت‌انگیز: برانگیزندهٔ حیرت؛ کار حیرت‌انگیز.

برای جدا کردنشان یک راه ساده هست: اگر چیزی «پر از» حالتی است، «آمیز» بگذار و اگر آن حالت را «در ما بیدار می‌کند»، «انگیز».

کلمات املایی#

  • کنجکاو: «کنج» و «کاو» با «ک» و «ج».
  • شبانگاه: از «شب» و «گاه»؛ «گاه» با «گ».
  • استعداد: با «ع» و «د».
  • تحسین: با «ح» و «س».
  • تشویق: با «ش» و «و» و «ق»؛ از «شوق» یادت می‌ماند.
  • غرور: با «غ» (نه «ق»).
  • طرّاحی: با «ط» مشدّد.
  • ضایع: با «ض»، نه «ز» و «ظ».

تمرین املا: از یک نفر بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس، بعد با همین صفحه مقایسه کن:

شاگرد کنجکاو با تشویق استاد، طرّاحی را بی‌غرور ادامه داد.

نگارش و املای این درس#

تمرین‌های نوشتن این درس در کتاب «نگارش» پنجم، درس دهم، صفحه‌های ۵۳ تا ۵۶ است: پر کردن جاهای خالی یک متن، پیدا کردن واژه‌هایی که از دو کلمه ساخته شده‌اند، ساختن ترکیب با «انگیز» و «آمیز»، خواندن یک متن و جواب دادن به پرسش‌هایش و نوشتن زندگی‌نامهٔ یک شخصیت (در فهرست نام فردوسی هم هست).

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش‌های کتاب در صفحه‌های ۸۱ و ۸۲ است. اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را باز کن.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸۱

پرسش ۱ (درست و نادرست)آیا محمود با شعرهای حافظ و مولانا پرورش می‌یافت؟

پاسخ را ببین

درست است. در کارگاه استاد امامی شعر حافظ و مولوی خوانده می‌شد و محمود در همان فضا، کنار نقش‌ها و رنگ‌ها، هنرش را پرورش داد.

پرسش ۲ (درست و نادرست)آیا تابلوی «عصر عاشورا» اثر استاد فرشچیان است؟

پاسخ را ببین

درست است. درس این تابلو را از کارهای مشهور استاد فرشچیان می‌شمارد که بیننده‌های بسیاری را به گریه انداخته است.

پرسش ۳ (درست و نادرست)آیا پدر محمود فهمید که پسرش استعداد فوق‌العاده دارد؟

پاسخ را ببین

نادرست است. پدر محمود را پیش استاد امامی برد، و این استاد بود که فهمید محمود استعداد بسیار دارد.

پرسش ۴ (درک مطلب)چه کسی ساختن رنگ را به محمود یاد داد؟

پاسخ را ببین

از استاد امامی. استاد او را چند روز و ماه به ساختن رنگ و آماده کردن قلم‌مو و بوم مشغول کرد تا هنر را از پایه یاد بگیرد.

پرسش ۵ (درک مطلب)استاد امامی چرا نمی‌خواست شاگردش مغرور شود؟

پاسخ را ببین

چون استاد می‌دانست غرور به هنرمند آسیب می‌زند و او را از یادگرفتن بازمی‌دارد. برای همین بارها به او یادآوری می‌کرد که خودپسندی هنر را خراب می‌کند، تا شاگردش فروتن بماند و پیشرفت کند.

پرسش ۶ (درک مطلب)از کجا استاد امامی فهمید که محمود نقاش بزرگی خواهد شد؟

پاسخ را ببین

محمود آهویی را که تمام شب نگاه کرده بود، با چشم بسته و چند حرکت قلم کشید. این نشان داد او همه‌چیز را با دقت دیده و در ذهنش نگه داشته است؛ چیزی که فقط نقاش بزرگ می‌تواند.

پرسش ۷ (درک مطلب)به نظر تو تصویر استاد فرشچیان در آغاز درس نشان‌دهندهٔ کدام ویژگی او است؟ عبارتی از متن بیاور که همین ویژگی را نشان دهد.

پاسخ را ببین

در تصویر مردی با موی سفید و عینک و نگاهی پرفکر و دقیق دیده می‌شود؛ ویژگی او می‌تواند دقت و کنجکاوی باشد. در متن، همان آغاز درس که می‌گوید محمود از کودکی همه‌چیزِ زیبا را با کنجکاوی نگاه می‌کرد، همین ویژگی را نشان می‌دهد. نظر تو ممکن است فرق کند، به شرط این‌که از تصویر یا متن دلیل بیاوری.

پرسش ۸ (درک مطلب)جای پرسش پنجم خالی است تا خودت از متن پرسشی بسازی. چه پرسشی می‌شود ساخت؟

پاسخ را ببین

این پرسش جواب ثابتی ندارد. نمونه: استاد امامی برای آزمودن محمود چه کاری از او خواست؟ جواب: کشیدن آهو با چشم بسته. پرسش خوب جوابش در متن است و با «چرا» یا «چه» فکر را روشن می‌کند.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸۲

پرسش ۱ (واژه‌آموزی)کتاب در «واژه‌آموزی» چهار ترکیب با «آمیز» و «انگیز» را در جمله آورده و معنی کرده است. معنی هر ترکیب چیست و دو بخش «آمیز» و «انگیز» چه معنایی می‌دهند؟

پاسخ را ببین

نگاه تحسین‌آمیز یعنی نگاه آمیخته با تحسین و آفرین؛ تلاش افتخارآمیز یعنی تلاشی که با افتخار همراه است؛ غروب خیال‌انگیز یعنی غروبی که خیال را برمی‌انگیزد؛ نقش شگفت‌انگیز یعنی نقشی که شگفتی و تعجب پدید می‌آورد. پس «آمیز» یعنی آمیخته و همراه، و «انگیز» یعنی برانگیزنده.

پرسش ۲ (نمایش)درس دهم را در کلاس نمایش بدهید. چه مرحله‌هایی باید طی شود؟

پاسخ را ببین

چهار مرحله دارد: اول صحنه‌پردازی، یعنی جای مناسب و ساده برای اجرا؛ دوم انتخاب نقش، پس از خواندن دوبارهٔ داستان؛ سوم اجرا با توجه به ویژگی شخصیت هر کس؛ چهارم نقد و بررسی در گروه و جمع‌بندی گفت‌وگوها. برای شروع، نقش‌های محمود، استاد امامی و راوی را بین خودتان پخش کنید.

بعد از دیدن جواب‌ها، دو بیت سعدی را یک بار با صدای بلند بخوان و معنی‌شان را برای خودت بگو. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«غرور» یعنی چه؟
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳هر واژه را به متضادش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

معلم از کار نقاش خوشش آمد و با نگاهی به تابلو نگاه کرد.

۵در جمله، ترکیبی را که با «انگیز» ساخته شده پیدا کن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶کدام ترکیب با «آمیز» ساخته شده است؟
۷کدام املا درست است؟
۸رویدادهای زندگی محمود را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی

درک مطلب: شاگرد و استاد خوش‌نویسی

علی از کودکی به خط زیبا علاقه داشت. پدرش او را پیش استاد خوش‌نویسی برد. استاد ماه‌ها فقط به او یاد داد چطور مرکب بسازد و قلم را بتراشد. علی گاهی دلش می‌خواست زودتر بنویسد، اما صبر می‌کرد. استاد می‌دانست او استعداد دارد و همیشه تشویقش می‌کرد، ولی هر بار یادش می‌انداخت که غرور برای هنرمند خوب نیست. چند سال بعد علی هم استاد خوش‌نویسی شد.

۱استاد ماه‌ها به علی چه یاد داد؟
۲استاد چرا از غرور حرف می‌زد؟
۳پیام متن چیست؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهضایع را «زایع» می‌نویسم

این واژهٔ عربی با «ض» نوشته می‌شود. «ز» و «ظ» جای آن را نمی‌گیرند.

درستضایع

اشتباه«آمیز» و «انگیز» یکی هستند

«آمیز» یعنی آمیخته با چیزی (نگاه تحسین‌آمیز) و «انگیز» یعنی برانگیزنده (منظرهٔ شگفت‌انگیز). هر کدام معنی خودش را دارد.

درستآمیز: آمیخته؛ انگیز: برانگیزنده

اشتباهبوم فقط یک پرنده است

«بوم» دو معنی دارد: پرنده‌ای شبیه جغد و پارچهٔ نقاشی. در این درس معنی دوم است. باید از جمله بفهمی کدام مراد است.

درستبوم نقاشی

فراتر از کتابنگارگری و نقاشی ایرانیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

استاد فرشچیان در نقاشی ایرانی کار می‌کرد، هنری با سابقهٔ چند قرن که در کتاب‌های قدیمی و کاشی‌کاری مسجدها هم دیده می‌شود. در این نقاشی‌ها آدم‌ها و گل‌ها و کوه‌ها بسیار دقیق و رنگی کشیده می‌شوند. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. امتحانش ساده است: در اینترنت یا کتابخانه تصویری از یک نگارگری ایرانی پیدا کن و پنج چیز را در آن بشمار: رنگ، گل، حیوان، آدم و ساختمان. ببین هر کدام چقدر با دقت کشیده شده. بعد خودت هم یک گل را با همین دقت بکش و نگاه کن که چه تفاوتی دارد.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

پرسش‌های رایج دربارهٔ این بخش

دو بیت سعدی در درس «نام نیکو» چه می‌گویند؟

اگر از آدمی نام نیک بماند، بهتر از آن است که خانه‌ای زرنگار بماند؛ و نام نیک درگذشتگان را باید حفظ کرد تا نام نیک خودمان هم بماند. بیت‌ها و معنی آن‌ها در درس «نام نیکو» آمده است.

بخش‌های دیگر فصل ۴: نام‌آوران

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون