دربارهٔ درس و پیام#
«بخوان و بیندیش» این فصل دربارهٔ ابوالقاسم فردوسی است، شاعر بزرگی که «شاهنامه» را سرود. شاهنامه از آغاز تا پایان شعر است و داستان پهلوانان و پادشاهان ایران را میگوید؛ فردوسی نزدیک سی سال برای آن کار کرد. کتاب پس از معرفی کوتاه فردوسی، یکی از داستانهای شاهنامه را با نام «زال و سیمرغ» آورده است. زیر متن نوشته «شاهنامه، فردوسی، با کاهش و بازنویسی»: یعنی کتاب داستان را کوتاه کرده و به نثر ساده نوشته و میان نثرش دوازده بیت از خود شاهنامه را گذاشته است.
پیام درس: ارزش هر کس به ظاهرش نیست. سام از ترس حرف مردم فرزندش را رها کرد و بعد پشیمان شد، و مهربانی از جایی رسید که کسی انتظارش را نداشت.
داستان در یک نگاه#
نثر این داستان بازنویسیِ خودِ کتاب است و آن را نمیآوریم. اینجا فقط اسکلت داستان را میبینی؛ بخشهای مهم ماجرا را هم در بیتهای پایین، که سرودهٔ خود فردوسی است، میخوانی.
- چه کسانی؟ سام، پهلوان بزرگ ایران؛ پسرش که موی سفید دارد (سیمرغ او را «دستان» مینامد و سام بعدها «زال»)؛ سیمرغ، پرندهٔ افسانهای کوه البرز؛ و چند شخصیت کوچکتر: دایهای که خبر تولد را میبرد، کاروانیانی که جوان را میبینند و موبدانی که سام را راهنمایی میکنند.
- گره داستان: بچه زیباست، اما مویش از روز اول سفید است. سام تحمل حرف مردم را ندارد و دستور میدهد بچه را جایی دور از چشم همه رها کنند.
- چرخش داستان: سیمرغ کودک گرسنه را پیدا میکند، دلش به رحم میآید و او را کنار جوجههایش بزرگ میکند. سالها بعد خبر جوانی سفیدموی در کوه به سام میرسد؛ خوابی هم میبیند و دانایان به او میگویند کارش ستم بوده است.
- پایان: سام پشیمان به کوه میرود و از خدا پوزش میخواهد. سیمرغ پسر را به پدر برمیگرداند و پرهایی از خودش به او میدهد تا در روز سختی او را به کمک بخواند. سام شاد میشود و پسرش را با احترام به شهر میبرد.
شعر و معنی#
کتاب میان نثرش دوازده بیت از خود شاهنامه آورده است: پنج بیت در صفحهٔ ۹۱، پنج بیت در صفحهٔ ۹۳ و دو بیت در صفحهٔ ۹۵. فردوسی بیش از هزار سال پیش درگذشته است، پس بیتهایش را کامل و همانطور که کتاب چاپ کرده میآوریم. این بیتها از بخش «داستان زاده شدن زال» در پادشاهی منوچهر است. شاهنامه نسخههای گوناگون دارد و چند واژهٔ کتاب با نسخههای دیگر کمی فرق دارد؛ ما متن کتاب را آوردهایم. هر بیت را بخوان و کنارش معنی سادهاش را ببین.
شعر و معنی
به چهره، نکو بود بر سانِ شید / و لیکن همه موی، بودش سپید
یعنیاز نظر چهره، مانند خورشید زیبا و درخشان بود، ولی همهٔ مویش سفید بود. (شید یعنی خورشید؛ بر سانِ = مانندِ.)
چو فرزند را دید، مویش سپید / بشد از جهان، یکسره ناامید
یعنیوقتی سام فرزندش را با موی سفید دید، یکسره از دنیا ناامید شد. (بشد = شد؛ یکسره = کاملاً.)
چو آیند و پرسند، گردنکِشان / چه گویم از این بچّهٔ بدنشان؟
یعنیسام با خودش میگوید: وقتی بزرگان و پهلوانان بیایند و بپرسند، دربارهٔ این بچه که نشانهٔ بدی دارد چه بگویم؟ (گردنکِشان: بزرگان و پهلوانانِ سربلند.)
چه گویم که این بچّهٔ دیو، کیست / پلنگِ دو رنگ است یا خود پَری است
یعنیبگویم این بچهٔ دیومانند کیست؟ پلنگی دورنگ است یا پری؟ سام از ترس حرف مردم، موی سفید بچه را با موجودهای عجیب و افسانهای مقایسه میکند؛ همین قضاوت از روی ظاهر، اشتباه اوست.
بخندند بر من، مِهانِ جهان / از این بچّه، در آشکار و نهان
یعنیبزرگان جهان، چه جلوی چشمم و چه پشت سرم، به خاطر این بچه به من خواهند خندید. (مِهان: بزرگان؛ آشکار و نهان: پیدا و پنهان.)
یکی کوه بُد، نامش البرزکوه / به خورشید نزدیک و دور از گروه
یعنیکوهی بود به نام البرز، آنقدر بلند که گویی به خورشید نزدیک بود و از مردم دور. (بُد = بود؛ گروه: مردم.)
بدان جای، سیمرغ را لانه بود / که آن خانه از خلق، بیگانه بود
یعنیدر آن جا سیمرغ لانه داشت؛ لانهای که مردم با آن آشنا نبودند و به آن راه نداشتند. (خلق: مردم.)
نهادند بر کوه و گشتند باز / برآمد بر این، روزگاری دراز
یعنیبچه را روی کوه گذاشتند و برگشتند، و از آن ماجرا زمانی دراز گذشت. (گشتند باز: برگشتند؛ برآمد: گذشت.)
پدر، مِهر بُبْرید و بِفْکند خوار / جفا کرد بر کودکِ شیرخوار
یعنیپدر مهرش را از فرزند برید و او را خوار و بیپناه رها کرد؛ به کودکی که هنوز شیر میخورد ستم کرد. (جفا: ستم.)
بدینگونه بر، روزگاری دراز / برآمد که بُد کودک آنجا به راز
یعنیبه این شکل زمانی دراز گذشت و کودک در آنجا، پنهان از چشم مردم، ماند. (به راز: پنهانی.)
همانگه، بیایم چو ابرِ سیاه / بیآزارت آرَم، بدین جایگاه
یعنیسیمرغ به دستان میگوید: هر وقت مرا بخوانی، همان لحظه مانند ابری سیاه میآیم و تو را بیآنکه آسیبی ببینی، به اینجا میآورم. (همانگه: همان وقت؛ آرَم: بیاورم.)
دلِ سام شد چون بهشتِ برین / بر آن پاکْ فرزند، کرد آفرین
یعنیدل سام مانند بهشت برین شاد و روشن شد و به آن فرزند پاک آفرین گفت. (بهشت برین: بالاترین و زیباترین بهشت؛ آفرین کرد: ستود و دعای خیر کرد.)
در دو بیت تشبیه میبینی: در بیت یازدهم سیمرغ آمدن تند و پرقدرت خودش را به «ابر سیاه» تشبیه میکند (با واژهٔ «چو»)، و در بیت آخر دل شاد سام به «بهشت برین» تشبیه شده است (با واژهٔ «چون»).
واژهها#
واژههای تازهٔ درس را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.
واژهها و معنیشان
| واژه | معنی | هممعنی | متضاد | همخانواده | املا |
|---|---|---|---|---|---|
| پهلوان | مرد نیرومند و دلاور که در ورزش یا جنگ شهرت دارد | قهرمان، دلاور | — | پهلوانی | با «ه» نوشته میشود. |
| خاندان | همهٔ افراد یک خانوادهٔ بزرگ که از یک نیا هستند | دودمان، تبار | — | — | دو «ن» دارد. |
| شرمسار | کسی که از کاری که کرده یا از دیگران خجالت میکشد | شرمنده، خجل | سربلند | شرم، شرمساری | «شرم» با «ش» و «ر» و «م». |
| سرزنش | ملامت کردن و بد گفتن به کسی برای کاری که کرده | ملامت، نکوهش | تشویق، ستایش | — | «زنش» با «ز» نوشته میشود. |
| پند | سخنی که برای راهنمایی کسی گفته میشود | اندرز، نصیحت | — | پندآموز، پندنامه | — |
| آشیانه | جایی که پرنده در آن زندگی میکند و تخم میگذارد | لانه، آشیان | — | — | «آ» با مد در اول و «ی» در وسط. |
| شیرخوار | نوزادی که هنوز شیر میخورد | نوزاد | بزرگسال | — | — |
| کاروان | گروهی از مسافران که با هم سفر میکنند | قافله | — | کاروانیان، کاروانسرا | — |
| موبد | دانا و روحانی در ایران باستان که مردم از او راهنمایی میخواستند | — | — | — | — |
| پوزش | عذر خواستن و ببخشید گفتن | عذرخواهی | — | پوزشخواهی | با «ز» نوشته میشود. |
| جستوجو | تلاش برای پیدا کردن کسی یا چیزی | تلاش برای یافتن | — | جستن، جوینده | دو بخش دارد و میانشان «و» میآید. |
| دایه | زنی که برای نوزاد پرستاری میکند و او را بزرگ میکند | پرستار | — | — | — |
| گرانبها | دارای ارزش زیاد | باارزش، ارزشمند | ارزان، کمبها | بها، بیبها | «گران» با «گ» نوشته میشود. |
| خواستار | کسی که چیزی را میخواهد و درخواستش میکند | آرزومند، درخواستکننده | — | خواستن، خواسته، خواهش | — |
| جلال | شکوه و بزرگی | شکوه، عظمت | — | جلالت، جلیل | «ج» و دو «ل» دارد. |
مترادف، متضاد و همخانواده#
هممعنی: پهلوان و قهرمان؛ خاندان و دودمان؛ سرزنش و ملامت؛ پند و اندرز؛ آشیانه و لانه؛ پوزش و عذرخواهی؛ گرانبها و ارزشمند؛ دایه و پرستار.
متضاد: سرزنش و تشویق؛ گرانبها و ارزان؛ شرمسار و سربلند؛ شیرخوار و بزرگسال.
همخانواده: «شرم، شرمسار، شرمنده»؛ «جستوجو، جستن، جوینده»؛ «خواستار، خواستن، خواسته، خواهش»؛ «جلال، جلالت، جلیل»؛ «کاروان، کاروانیان، کاروانسرا».
نکتهٔ زبانی: بازنویسی و کوتاهکردن داستان#
زیر عنوان این بخش نوشته شده «شاهنامه، فردوسی، با کاهش و بازنویسی». این یعنی داستان اصلی که شعر است و زبانش قدیمی، با نثر ساده و کوتاهتر دوباره نوشته شده است.
- کاهش یعنی کم کردن؛ بخشهای کماهمیت حذف شدهاند.
- بازنویسی یعنی دوباره نوشتن به زبان سادهتر، با همان ماجرا و همان شخصیتها.
یک بازنویسی خوب سه چیز را عوض نمیکند: ماجرای اصلی، شخصیتها و پیام. واژهها و ترتیب جملهها میتوانند عوض شوند. وقتی خودت ماجرایی را بازنویسی میکنی، به این سه چیز دقت کن.
در این داستان هم شخصیت اصلی (دستان) و هم شخصیتهای فرعی (سام، سیمرغ، دایه، موبد) هستند. شخصیت اصلی کسی است که ماجرا حول او میچرخد.
کلمات املایی#
- پهلوان: با «ه» در وسط و «و» پیش از «ا».
- خاندان: با «خ» و دو «ن».
- سرزنش: «سر» و «زنش» با «ز».
- آشیانه: «آ» با مد و «ی» وسط.
- کاروان: با «ک» و «و» و «ا».
- پوزش: با «ز» و «ش».
- جستوجو: دو بخش با «و» وسطشان.
- گرانبها: «گران» با «گ» و «بها» با «ب».
تمرین املا: از یک نفر بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس، بعد با همین صفحه مقایسه کن:
پهلوان شرمسار از خدا پوزش خواست و به جستوجوی پسرش رفت.
نگارش و املای این درس#
برای این بخش در کتاب «نگارش» درس جدایی نیست. نزدیکترین تمرین، نوشتن زندگینامه است (درس دهم «نگارش»، صفحهٔ ۵۶) که فردوسی هم در فهرست شخصیتهایش هست.
جواب تمرینهای کتاب#
پرسشهای کتاب («درک و دریافت») در صفحهٔ ۹۵ است. اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را باز کن.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۹۵
پرسش ۱ (درک و دریافت)کودک را چرا در دامنهٔ کوه البرز رها کردند؟
پاسخ را ببین
چون سام از موی سفید پسرش شرمنده شد و ترسید مردم سرزنشش کنند. برای همین دستور داد او را جایی دور از چشم همه ببرند و کنار کوه البرز بگذارند، جایی که سیمرغ آشیانه داشت.
پرسش ۲ (درک و دریافت)رفتار سام و رفتار سیمرغ با کودک چه تفاوتی داشت؟
پاسخ را ببین
سام فقط به ظاهر فرزندش نگاه کرد و از ترس حرف مردم، او را بهخاطر موی سفید از خود دور کرد. سیمرغ کودکی گرسنه و بیپناه دید، دلش سوخت و او را به آشیانه برد، غذا داد و بزرگ کرد. یعنی سیمرغ با مهربانی رفتار کرد و سام از روی ظاهر قضاوت کرد؛ هرچند بعدها پشیمان شد.
پرسش ۳ (درک و دریافت)کدام شخصیت داستان کاری کرد که تو آن را نمیپسندی؟ دلیلت چیست؟
پاسخ را ببین
نمونهٔ جواب: رفتار سام را در آغاز نمیپسندم، چون فرزند بیگناه را بهخاطر موی سفیدش رها کرد، در حالی که این تقصیر بچه نبود. جواب تو میتواند فرق کند، به شرط اینکه دلیلی از ماجرا بیاوری.
پرسش ۴ (درک و دریافت)فکر کن اگر زمان بازگشت زال به خانه شبکههای خبری وجود داشتند، ماجرای پیدا شدن زال را چطور گزارش میدادند؟
پاسخ را ببین
نمونهٔ گزارش، با تیتر خبر فوری: پسر گمشدهٔ سام پهلوان پس از سالها در کوه البرز پیدا شد. او جوانی سفیدموی و نیرومند است که در آشیانهٔ سیمرغ بزرگ شده بود. سام با سپاهیانش به دیدار او رفت و او را به خانه بازگرداند. گزارش خوب به چهار پرسش جواب میدهد: چه کسی؟ کجا؟ کِی؟ چه شد؟ گزارش تو میتواند فرق کند.
بعد از دیدن جوابها، داستان را با کلمههای خودت برای یک نفر تعریف کن و ببین ماجرای اصلی، شخصیتها و پیام را نگه داشتهای یا نه.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
درک مطلب: سیب سرخ و سیب خراب
در باغ مدرسه درخت سیبی بود که یکی از میوههایش از بیرون خراب به نظر میرسید. بقیهٔ سیبها پیش خودشان گفتند: «این به درد نمیخورد.» باغبان آن سیب را چید و نصف کرد. درونش سالم و شیرین بود. باغبان لبخند زد و گفت که ظاهر همیشه مهم نیست. سیبهای دیگر شرمنده شدند و دیگر کسی را از روی ظاهر قضاوت نکردند.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهدستان و زال دو شخصیت جدا هستند
هر دو نام یک نفر است: سیمرغ کودک را «دستان» نامید و سام وقتی پسرش را پس گرفت، نام «زال» را بر او گذاشت.
درستدستان = زال (پسر سام)
اشتباهبازنویسی یعنی تغییر دادن داستان
بازنویسی یعنی دوباره نوشتن با زبان سادهتر؛ ماجرا، شخصیتها و پیام همان میماند.
درستهمان ماجرا با زبان سادهتر
اشتباهشخصیت فرعی هیچ نقشی در داستان ندارد
شخصیت فرعی مثل سیمرغ و دایه ماجرا را پیش میبرند، حتی اگر ماجرا دور شخصیت اصلی بچرخد.
درستفرعی هم مهم است
فراتر از کتابشاهنامه؛ گنجینهٔ داستانهابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
فردوسی سی سال برای سرودن شاهنامه تلاش کرد. این کتاب هزار سال پیش نوشته شده و هنوز داستانهایش در کتابها، نقاشیها و فیلمها دوباره گفته میشود. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمیآید. امتحانش آسان است: یکی از داستانهای شاهنامه مثل «رستم و سهراب» را از یک کتاب بازنویسیشده یا اینترنت پیدا کن و در پنج جمله بنویس چه شد. بعد ببین ماجرا و شخصیت و پیامش را نگه داشتهای یا نه. با این کار هم با یکی از قصههای بزرگ ایران آشنا میشوی و هم مثل یک بازنویس واقعی کار میکنی.
ادامه در یادستان:چرا دوبارهخواندن کار نمیکند (و بهجایش چه کنیم)
بعد از این بخش
- آزمون فصل ۴: آزمون فصل ۴ (۱۳ سؤال، ۲۰ دقیقه)
- جزوهٔ یکصفحهای فصل ۴ برای چاپ و مرور
- آزمون نوبت دوم
- آزمون جامع پایان سال
- هر صفحهٔ فارسی پنجم دبستان کدام درس است؟
پرسشهای رایج دربارهٔ این بخش
بیتهای فردوسی در «فردوسی، فرزند ایران» کداماند و چه معنایی دارند؟
کتاب میان داستان «زال و سیمرغ» دوازده بیت از شاهنامه آورده است (صفحههای ۹۱، ۹۳ و ۹۵). هر دوازده بیت، درست مثل متن کتاب، با معنی سادهشان در بخش «شعر و معنی» همان درس آمدهاند.