فارسی پنجم دبستان · فصل ۴ · بخش ۱ از ۶

درس نهم: نام‌آوران دیروز، امروز، فردا

صفحه‌های ۷۰ تا ۷۵ کتاب درسی

معنی ۱۵ واژهٔ درس نهم نام‌آوران دیروز، امروز، فردا فارسی پنجم با هم‌معنی و متضاد، جواب تمرین‌های کتاب و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

درس نهم یک داستان کوتاه است که پوریا، یکی از دو دوست، آن را از زبان خودش تعریف می‌کند. او و دوستش بهمن در یک بعدازظهر بهاری به کتاب‌فروشی می‌روند و آنجا کتابی پیدا می‌کنند دربارهٔ آدم‌های بزرگ ایران، از گذشته تا امروز.

پیام درس: کسی که بزرگ‌مردان و دلاوران دیروز و امروز را بشناسد، از زندگی آن‌ها درس می‌گیرد و خودش هم می‌تواند فردا یکی از نام‌آوران شود. کتاب خواندن راهی برای شناختن آن‌هاست.

معنی بند به بند#

متن کتاب را اینجا نمی‌آوریم؛ فقط می‌گوییم هر صفحه چه می‌گوید:

  • صفحهٔ ۷۰: صحنه چیده می‌شود: یک عصر بهاری، دو دوست به نام پوریا و بهمن، و کتاب‌فروشی کوچکی که صاحبش، آقای فرهنگ، را همهٔ بچه‌های محل دوست دارند. پوریا خودش راوی ماجراست و همه‌چیز را از زبان «من» تعریف می‌کند.
  • صفحهٔ ۷۰ و ۷۱: دو دوست جلوی ویترین می‌ایستند و کتاب‌ها را تماشا می‌کنند. آقای فرهنگ آن‌ها را به داخل می‌خواند و با این‌که اول تعارف می‌کنند، پافشاری او کار خودش را می‌کند. پوریا میان آن‌همه کتاب رنگارنگ به فکر نویسنده‌ها و خواننده‌هایشان فرو می‌رود.
  • صفحهٔ ۷۲: آقای فرهنگ کتاب تازه‌ای با سه فصل دربارهٔ نام‌آوران دیروز، امروز و فردا نشانشان می‌دهد و می‌گوید شناختن گذشته و امروز، راه نام‌آور شدن در فرداست. پوریا با شوخی برای بهمن هم یک جلد می‌گیرد. فصل دوم، که از دلاوران دفاع مقدس و دانشمندان شهید هسته‌ای می‌گوید، بیش از همه نظر پوریا را می‌گیرد، تا این‌که بهمن یادش می‌اندازد که هوا تاریک شده است.
  • صفحهٔ ۷۳: پوریا هنوز دل نمی‌کَنَد و تکهٔ کوتاهی از کتاب را دربارهٔ شهید مصطفی احمدی روشن، دانشمند جوان هسته‌ای، می‌خواند؛ تکه‌ای که نشان می‌دهد این دانشمند چقدر به مادرش مهر و احترام داشت. آخر سر کتاب را پس می‌دهد، تصمیم می‌گیرد پول جمع کند و آن را بخرد، و دو دوست با تشکر از مغازه بیرون می‌روند.

واژه‌ها#

برای فهمیدن درس، واژه‌های تازه را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
نام‌آورکسی که نامش بر سر زبان‌هاست و به کارهای بزرگش شناخته می‌شودسرشناس، نامدار—نام، نام‌آوری—
دلاورکسی که در برابر خطر نمی‌ترسد و شجاعانه کار می‌کندشجاع، دلیرترسو، بزدل——
منظّممرتب و بانظم؛ هر چیز در جای خودشمرتبنامنظّم، درهمنظم، نظام، انتظامبا «ظ» نوشته می‌شود؛ از «نظم» به یاد بیاور.
خوش‌نمازیبا و جذاب که دیدنش خوشایند استزیبا، قشنگزشت، ناخوشایندنما، نمایان، نمایش—
معاصرکسی یا چیزی که در همین دوران ما زندگی می‌کندهم‌روزگارکهن، باستانیعصر، هم‌عصربا «ع» و «ص» نوشته می‌شود.
فهرستردیف نام بخش‌ها یا چیزهای یک کتاب، به ترتیبسیاهه——با «ه» در وسط نوشته می‌شود.
رشیددلیر و استوار؛ در این درس صفتی برای چهره‌های بزرگدلیر، نیرومندناتوان——
فنّاوریبه‌کار بردن دانش برای ساختن ابزار و روش‌های تازه (تکنولوژی)تکنولوژی—فن، فنّی، فنّاور«ن» مشدّد دارد و بعد از آن «اوری» می‌آید.
کشمکشدرگیری و بگومگو میان دو یا چند نفردرگیری، نزاعآشتی، سازش—دو «ک» و دو «ش» دارد.
جلببه سمت خود کشیدن؛ در درس یعنی توجه کسی را به خود کشاندنجذب—جالب—
محوغرق و مجذوب چیزی شدن، چنان‌که دور و بر را فراموش کنیغرق، مجذوب——با «ح» و «و» نوشته می‌شود.
سپاسگزاریقدردانی کردن و تشکر از کسیشکرگزاری، قدردانیناسپاسیسپاس، سپاسگزار«سپاس» با «س» و «پ» و «گزار» با «گ».
پرامیدپر از امید و دلگرمیامیدوارناامیدامید، امیدواری—
آشناکسی که او را می‌شناسیم یا چیزی که از آن خبر داریمآگاهبیگانه، ناآشناآشنایی—
تحسینستودن و آفرین گفتن به کسی برای کار خوبشستایش، آفرینسرزنشحُسن، احسانبا «ح» و «س» نوشته می‌شود.

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: نام‌آور و سرشناس؛ دلاور و شجاع؛ معاصر و هم‌روزگار؛ تحسین و ستایش؛ کشمکش و درگیری؛ آشنا و آگاه؛ محو و غرق.

متضاد: منظّم و نامنظّم؛ آشنا و بیگانه؛ سپاسگزاری و ناسپاسی؛ پرامید و ناامید؛ معاصر و کهن؛ خوش‌نما و ناخوشایند.

هم‌خانواده: «نام، نام‌دار، نام‌آور، نام‌آوری»؛ «نظم، منظّم، نظام، انتظام»؛ «سپاس، سپاسگزار، سپاسگزاری»؛ «امید، امیدوار، پرامید»؛ «فن، فنّی، فنّاوری».

نکتهٔ زبانی: فضاسازی در سخن (گسترش جمله)#

جمله‌ای که فقط یک خبر کوتاه می‌دهد، جملهٔ کوتاه است. اگر به آن واژه‌هایی اضافه کنیم که زمان، مکان، حال و هوا یا چگونگی را نشان می‌دهند، جملهٔ گسترش‌یافته می‌شود. به این کار «فضاسازی» می‌گوییم، چون خواننده را به دل ماجرا می‌برد.

مثال با نمونهٔ خودمان:

  • کوتاه: باران آمد.
  • گسترش‌یافته: دیروز عصر، باران نرم و آرامی روی شهر بارید.

در جملهٔ دوم زمان (دیروز عصر)، حال و هوا (نرم و آرام) و مکان (روی شهر) آمده است. حالا خواننده می‌تواند صحنه را در ذهنش ببیند.

نکته‌هایی که به کارت می‌آید:

  1. جملهٔ کوتاه بد نیست؛ فقط اطلاعات کمی می‌دهد. جملهٔ گسترش‌یافته اطلاعات کامل‌تری می‌دهد.
  2. هر واژهٔ تازه باید چیزی به جمله اضافه کند. اگر فقط جمله را طولانی کند، فایده‌ای ندارد.
  3. می‌توانی از این پرسش‌ها کمک بگیری: کِی؟ کجا؟ چطور؟ چه جور؟

کلمات املایی#

  • منظّم: با «ظ» و تشدید روی آن؛ از «نظم» یادت می‌ماند.
  • معاصر: با «ع» و «ص»؛ یعنی هم‌دورهٔ ما.
  • فهرست: با «ه»؛ ردیف نام بخش‌های یک کتاب.
  • فنّاوری: با «ن» مشدّد و «اوری» در پایان.
  • کشمکش: دو بار «ک» و دو بار «ش» دارد.
  • محو: با «ح» و «و».
  • سپاسگزاری: با «س» و «گ».
  • تحسین: با «ح» و «س».

تمرین املا: از یک نفر بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس، بعد با همین صفحه مقایسه کن:

نام‌آوران معاصر با تلاش منظّم و فنّاوری تازه سربلند شدند.

نگارش و املای این درس#

تمرین‌های نوشتن این درس در کتاب «نگارش» پنجم، درس نهم، صفحه‌های ۴۸ تا ۵۲ است: ساختن واژهٔ تازه از دو گروه واژه، نوشتن یک بند دربارهٔ «نام‌آوران امروز» از روی متن درس، کامل کردن جدول جملهٔ کوتاه و گسترش‌یافته، شناختن نشانه‌های نگارشی (نقطه، ویرگول، علامت پرسش و تعجب) و نوشتن سه بند با روش مقایسه.

جواب تمرین‌های کتاب#

قصهٔ «پرواز روباه» در کتاب چاپ نشده است و معلم آن را می‌خواند. برای همین جواب پرسش‌هایش از خود قصه می‌آید و ما فقط روش جواب دادن را می‌گوییم. اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را باز کن.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۷۳

پرسش ۱ (درست و نادرست)آیا بهمن (همراه پوریا) در یک بعدازظهر بهاری به کتاب‌فروشی رفت؟

پاسخ را ببین

درست است. ماجرا در بعدازظهری از روزهای پایانی فروردین، یعنی در بهار، رخ می‌دهد و بهمن با پوریا به کتاب‌فروشی «خانهٔ فرهنگ» می‌رود؛ رفتن هم پیشنهاد خود بهمن بود.

پرسش ۲ (درست و نادرست)آیا کتاب نام‌آوران دربارهٔ نام‌آوران دیروز در فصل دوم خودش مطلب نوشته بود؟

پاسخ را ببین

نادرست است. فصل دوم دربارهٔ «نام‌آوران امروز» است، یعنی بزرگانی که به روزگار ما نزدیک‌اند. نام‌آوران دیروز در فصل اول آمده‌اند.

پرسش ۳ (درست و نادرست)آیا دلاوران دورهٔ هشت سال دفاع مقدس جزو نام‌آوران معاصر کشور شمرده شده‌اند؟

پاسخ را ببین

درست است. پوریا فهرست فصل دوم را می‌خواند و می‌بیند آن فصل دربارهٔ تاریخ معاصر و دلاوران همان دوران است؛ «معاصر» یعنی همین روزگار ما.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۷۴

پرسش ۱ (درک مطلب)راوی این داستان کیست؟ یعنی چه کسی ماجرا را برای ما تعریف می‌کند؟

پاسخ را ببین

از زبان پوریا. او خودش را «من» می‌نامد و ماجرا را از دید خودش تعریف می‌کند؛ بهمن در داستان او را «پوریا» صدا می‌زند. به این شیوه می‌گویند روایت اول‌شخص.

پرسش ۲ (درک مطلب)چرا صاحب مغازه می‌گوید کتاب‌ها دوست دارند آن‌ها را خوب نگاه کنند و ورق بزنند؟

پاسخ را ببین

او می‌خواهد دو نوجوان را راحت کند که احساس مزاحمت نکنند. وقتی می‌گوید کتاب‌ها خودشان دوست دارند دیده شوند، یعنی نگاه کردن و ورق زدن اشکالی ندارد و همین راهی است برای پیدا کردن کتاب خوب.

پرسش ۳ (درک مطلب)پوریا شوخی می‌کند که به بهمن هم یک جلد کتاب بدهند تا میان «این نام‌آوران» دعوایی پیش نیاید. منظورش از «این نام‌آوران» چه کسانی است؟

پاسخ را ببین

منظورش خودش و بهمن است. صاحب مغازه گفته بود هر که بزرگان را بشناسد، فردا خودش هم نام‌آور می‌شود. پوریا به شوخی همین حرف را برمی‌گرداند و آن دو دوست را «نام‌آوران فردا» می‌خواند.

پرسش ۴ (درک مطلب)آشنا شدن با بزرگان و دلاوران دیروز و امروز چه سودی برای ما دارد؟

پاسخ را ببین

از زندگی آن‌ها الگو می‌گیریم و می‌فهمیم با تلاش و پشتکار می‌شود به جاهای بلند رسید. صاحب مغازه هم همین را می‌گوید: کسی که گذشته و امروز را بشناسد، خودش هم می‌تواند در آینده یکی از نام‌آوران شود.

پرسش ۵ (درک مطلب)جای پرسش پنجم در کتاب خالی است تا خودت (یا معلم) از متن پرسشی بسازی. چه پرسشی می‌شود ساخت؟

پاسخ را ببین

این پرسش جواب ثابتی ندارد؛ کار تو ساختن پرسشی خوب است. نمونه: پوریا چرا کتاب را نخرید؟ جواب: چون پولش را همراه نداشت و قول داد پول جمع کند و بعد بیاید. پرسش خوب جوابش در متن است و با «چرا» یا «چطور» فکر را به کار می‌اندازد.

پرسش ۶ (دانش زبانی)جمله‌های کوتاه و گسترش‌یافته را کنار هم مقایسه کن. گسترش‌یافته‌ها چه چیزی بیشتر دارند؟

پاسخ را ببین

جملهٔ گسترش‌یافته واژه‌هایی دارد که دربارهٔ زمان، چگونگی یا حال و هوا خبر می‌دهند. مثلاً «کتاب‌ها را تماشا کردیم» فقط یک کار می‌گوید، اما جملهٔ بلندتر می‌گوید کتاب‌ها چه شکلی بودند. پس اطلاعات بیشتری به خواننده می‌دهد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۷۵

پرسش ۱ (دانش زبانی)جملهٔ کوتاه «کتاب را بستم» را با افزودن واژه‌هایی گسترش بده.

پاسخ را ببین

نمونهٔ جواب: «کتاب جالب را با کمی ناراحتی و آهسته بستم.» هر جوابی که زمان یا چگونگی یا حال و هوا بیفزاید درست است؛ فقط باید از جملهٔ اول جدا باشد و چیز تازه‌ای بگوید.

پرسش ۲ (دانش زبانی)جملهٔ کوتاه «مادرش را دید» را با واژه‌های بیشتری گسترش بده.

پاسخ را ببین

نمونهٔ جواب، به این شکل: او بعد از چند ساعت دوری، مادرش را دم در خانه دید. در این جواب زمان (بعد از چند ساعت) و مکان (دم در خانه) افزوده شده است. جواب تو می‌تواند فرق کند، به شرط این‌که به صحنه چیزی اضافه کند.

پرسش ۳ (گوش کن و بگو)قصه با چه صحنه‌ای آغاز شد؟

پاسخ را ببین

این قصه را معلم می‌خواند و در کتاب نیست. برای جواب، به همان چند جملهٔ آغازین گوش بده: ببین قصه از چه کسی یا چه جایی شروع شد. جوابت را با زبان خودت بگو.

پرسش ۴ (گوش کن و بگو)ماجرای سفر در چه زمانی (چه دوره‌ای) رخ می‌داد؟

پاسخ را ببین

جواب از خود قصه می‌آید. هنگام گوش دادن نشانه‌هایی مثل نام شهرها، وسیله‌های سفر و لباس‌ها را یادداشت کن؛ همین نشانه‌ها نشان می‌دهند ماجرا مال کدام دوره است.

پرسش ۵ (گوش کن و بگو)مهماندار به چه دلیل روباه را از هواپیما بیرون کرد؟

پاسخ را ببین

دلیل را باید از خود قصه بشنوی. برای جواب کامل، دو چیز بگو: مهماندار چه دید یا چه شنید و بعد چه تصمیمی گرفت. دلیل را با «چون» شروع کن تا جوابت روشن باشد.

پرسش ۶ (گوش کن و بگو)کدام ضرب‌المثل‌ها در قصه به کار رفته بود؟

پاسخ را ببین

ضرب‌المثل جملهٔ کوتاهی است که تجربهٔ مردم را می‌گوید. هنگام گوش دادن هر جمله‌ای را که شبیه مثل بود، یادداشت کن و بعد معنی هر کدام را با کلمه‌های خودت بگو.

پرسش ۷ (گوش کن و بگو)سفر از کجا شروع شد و به کجا می‌رفت؟

پاسخ را ببین

در قصه نام مکان‌های آغاز و پایان سفر آمده است. هنگام گوش دادن آن‌ها را بنویس و بعد با کلمهٔ «از … تا …» جوابت را بگو.

پرسش ۸ (گوش کن و بگو)چه چیزی روباه را به گریه انداخت؟

پاسخ را ببین

دلیل گریه را از اتفاق‌های قصه بفهم. فکر کن روباه چه چیزی را از دست داد یا چه چیزی او را ناراحت کرد، بعد با چند جملهٔ خودت بگو.

پرسش ۹ (گوش کن و بگو)چرا مهماندار با کلاغ و دارکوب همان کاری را نکرد که با روباه کرد؟

پاسخ را ببین

این هم دلیلی دارد که در خود قصه آمده است. جواب خوب مقایسهٔ دو رفتار است: مهماندار با روباه چه کرد و با کلاغ و دارکوب چه کرد؟ سپس بگو فرقش از کجا بود.

پرسش ۱۰ (گوش کن و بگو)روباه بعد از بیرون افتادن از هواپیما به کجا رسید و چه کرد؟

پاسخ را ببین

این را از بخشی از قصه می‌شنوی که معلم بعد از بیرون رفتن روباه می‌خواند. جواب را دو تکه بگو: اول جایی که افتاد، بعد کاری که کرد؛ ترتیب رویدادها را نگه دار.

پرسش ۱۱ (گوش کن و بگو)به نظر تو کدام جمله‌های قصه خنده‌دار بودند؟

پاسخ را ببین

جواب این پرسش نظر خودت است و جوابِ ثابت ندارد. یک جمله را که خنده‌دار بود انتخاب کن و بگو چرا؛ مثلاً چون کار عجیبی بود یا حرف غیرمنتظره‌ای زد. دلیل آوردن مهم‌تر از انتخاب جمله است.

وقتی جواب‌ها را دیدی، درس را دوباره بخوان و ببین جواب‌هایت کجا فرق داشتند. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«منظّم» یعنی چه؟
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳هر واژه را به متضادش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

فصل دوم کتاب دربارهٔ نام‌آوران بود و در فهرست آن نام هم آمده بود.

۵واژهٔ هم‌معنی «شجاع» را در جمله پیدا کن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶کدام جمله «گسترش‌یافته» است؟
۷رویدادهای داستان را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۸کدام املا درست است؟

درک مطلب: کتابی دربارهٔ دانشمندان

سارا هر هفته به کتابخانهٔ محله می‌رفت. آن روز کتابدار کتابی نشانش داد که دربارهٔ زندگی چند دانشمند ایرانی بود. سارا فهرست کتاب را خواند و نام «رازی» توجهش را جلب کرد. کتابدار گفت: هر کس این دانشمندان را بشناسد، می‌فهمد که پشتکار چه کارها که نمی‌کند. سارا تا شب کتاب را می‌خواند و محو آن شد. فردا کتاب را به دوستش داد و گفت او هم بخواند.

۱سارا چه چیزی توجهش را جلب کرد؟
۲چرا کتابدار گفت باید دانشمندان را شناخت؟
۳سارا بعد از خواندن کتاب چه کرد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهمنظّم را «منزم» یا «منضم» می‌نویسم

این واژه از «نظم» می‌آید و حرف دوم‌اش «ظ» است. با «ز» یا «ض» نوشتن شکل واژه را عوض می‌کند.

درستمنظّم

اشتباهجملهٔ گسترش‌یافته یعنی هر جملهٔ بلند

جمله وقتی گسترش‌یافته است که واژه‌های تازه‌اش چیزی دربارهٔ زمان، مکان یا چگونگی بگویند؛ اگر فقط تکرار کند، خوب نیست.

درستگسترش یعنی افزودن اطلاعات

اشتباه«معاصر» یعنی قدیمی

معاصر یعنی هم‌دوره؛ نام‌آوران معاصر کسانی‌اند که در روزگار ما یا نزدیک به ما زندگی کرده‌اند.

درستمعاصر: همین روزگار؛ قدیمی: کهن

فراتر از کتابداستانی در دل داستانبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در این درس پوریا داستانی را تعریف می‌کند و در میان آن، تکه‌ای از یک نوشتهٔ دیگر را می‌خواند. یعنی داستانی داریم که درونش متن دیگری هست. نویسنده‌ها گاهی عمداً از این شیوه استفاده می‌کنند تا خواننده را پیش از دیدن اصل ماجرا کنجکاو کنند. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. امتحان کردنش آسان است: وقتی داستانی خواندی، ببین کجا یک نفر دیگر قصه‌ای تعریف می‌کند یا نامه‌ای می‌خواند. اگر پیدا کردی، همان‌جا بایست و فکر کن که نویسنده چرا چنین کرده است. شاید می‌خواسته خواننده را آرام‌آرام وارد جهان داستانش کند.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۴: نام‌آوران

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون