فارسی پنجم دبستان · فصل ۴ · بخش ۶ از ۶

حکایت: بوعلی و بانگ گاو

صفحهٔ ۹۶ کتاب درسی

معنی ۱۴ واژهٔ حکایت بوعلی و بانگ گاو فارسی پنجم با هم‌معنی و متضاد، جواب تمرین‌های کتاب و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

«حکایت» یعنی قصهٔ کوتاهی که پندی در آن است. این حکایت از کتاب «چهارمقاله» است که نظامی عروضی (نویسنده‌ای از قرن ششم، غیر از نظامی گنجه‌ای شاعر) نوشته است. ماجرا دربارهٔ ابوعلی سینا، پزشک و دانشمند بزرگ ایرانی است و بیماری که خیال می‌کرد گاو شده است. متن کتاب را کلمه‌به‌کلمه نمی‌آوریم؛ ماجرا را به زبان خودمان تعریف می‌کنیم.

پیام درس: تندرستی تن و درستی فکر به هم بسته‌اند؛ و پزشک دانا گاهی بیمار را از راهی درمان می‌کند که با فکر و حال خود او جور باشد.

حکایت به زبان ما#

این ماجرا را از چشم ابوعلی سینا ببین. او را به خانهٔ یکی از بزرگان می‌خوانند که بیماری عجیبی گرفته است: باور کرده که گاو شده، پشت سر هم مثل گاو صدا می‌دهد و از همه می‌خواهد او را سر ببُرند و از گوشتش غذا بپزند. از وقتی این فکر به سرش افتاده، لب به غذا نمی‌زند و هر روز ضعیف‌تر می‌شود. پزشکان دیگر هر چه کرده‌اند، فایده‌ای نداشته است.

ابوعلی می‌فهمد که با دلیل آوردن نمی‌شود این باور را از سر بیمار بیرون کرد؛ پس نقشه‌ای می‌کشد که در دنیای خیالی خود بیمار کار کند. مثل قصابی که برای کشتن گاو آمده وارد می‌شود و سراغ گاو را می‌گیرد. بیمار با صدای گاو خودش را نشان می‌دهد و با خوشحالی می‌گذارد دست و پایش را ببندند. ابوعلی کارد به دست، پهلوی او را مثل قصاب‌ها وارسی می‌کند و نتیجه می‌گیرد که این گاو آن‌قدر لاغر است که کشتنش فایده‌ای ندارد؛ اول باید خوب بخورد و چاق شود.

حالا بیمار برای خودش دلیلی برای غذا خوردن دارد: می‌خواهد چاق شود تا کشته شود! پس هر چه برایش می‌آورند، می‌خورد. یک ماه که می‌گذرد، تنش جان می‌گیرد و همراه آن، بیماری‌اش هم کاملاً از میان می‌رود و دیگر خودش را گاو نمی‌پندارد؛ همان‌طور که ابوعلی گفته بود.

واژه‌ها#

واژه‌های تازهٔ حکایت را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
بانگصدای بلند؛ فریادفریاد، صداسکوت—آخرش «نگ» است.
عاجزناتوان و درمانده؛ کسی که از انجام کاری برنمی‌آیدناتوان، درماندهتواناعجزبا «ع» و «ج» و «ز» نوشته می‌شود.
معالجهدرمان کردن بیماردرمان—علاج، معالجبا «ع» و «ج» و «ه» نوشته می‌شود.
اطبّاپزشکان؛ جمع «طبیب»پزشکان—طبیب، طبابتبا «ط» و «ب» مشدّد نوشته می‌شود.
خواجهدر این حکایت: لقبی محترمانه برای بزرگان؛ آقاآقا، بزرگ———
قصّابکسی که حیوان را می‌کشد و گوشتش را می‌فروشدگوشت‌فروش—قصابیبا «ق» و «ص» نوشته می‌شود.
کاردابزاری تیز برای بریدنچاقو———
لاغرکسی یا جانوری که گوشت و چربی کمی داردنحیف، باریکفربه، چاق—با «غ» نوشته می‌شود، نه «ق».
فربهچاق و پرگوشتچاق، تنومندلاغر——
خوردنیچیزی که می‌شود آن را خوردغذا—خوردن، خوراک—
صحّتسلامت و تندرستیسلامت، تندرستیبیماری—با «ص» و «ح» مشدّد نوشته می‌شود.
سراخانهخانه——با «س» نوشته می‌شود، نه «ص» یا «ث».
پهلوطرف بدن، زیر دست‌ها؛ در درس جایی که ابوعلی دست کشیدبغل، کنار———
علفگیاه سبز و خودرو که حیوانات می‌خورندگیاه، سبزه——با «ع» نوشته می‌شود.

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: بانگ و فریاد؛ عاجز و ناتوان؛ معالجه و درمان؛ اطبّا و پزشکان؛ لاغر و نحیف؛ سرا و خانه؛ خواجه و آقا؛ صحّت و تندرستی؛ کارد و چاقو.

متضاد: لاغر و فربه؛ عاجز و توانا؛ صحّت و بیماری؛ بیمار و سالم.

هم‌خانواده: «علاج، معالجه، معالج»؛ «طبیب، اطبّا، طبابت»؛ «عجز، عاجز»؛ «خوردن، خوردنی، خوراک»؛ «قصاب، قصابی».

نکتهٔ زبانی: ضرب‌المثل و پیام حکایت#

ضرب‌المثل جملهٔ کوتاهی است که تجربهٔ مردم را در چند واژه می‌گوید. کتاب پنج مثل می‌دهد و می‌پرسد کدام یک با پیام حکایت می‌خواند. سه کار بکن:

  1. حکایت را خلاصه کن: چه شد؟
  2. پیامش را بگو: چه درسی می‌دهد؟
  3. معنی هر مثل را بگو و ببین با پیام جور درمی‌آید یا نه.

برای این حکایت، مثل «عقل سالم در بدن سالم است» مناسب است: یعنی فکر درست و سالم در تنی سالم جا دارد و تندرستی تن به درستی فکر کمک می‌کند. بیمارِ حکایت هم تنش از گرسنگی ضعیف شده بود و هم فکرش بیمار بود؛ ابوعلی درمان را از راه تن شروع کرد و وقتی بیمار با غذا خوردن نیرو گرفت، فکرش هم سالم شد و دیگر خود را گاو نپنداشت.

بقیهٔ مثل‌ها: «قدر عافیت کسی داند که به مصیبتی گرفتار آید» یعنی ارزش سلامت را کسی می‌فهمد که بلایی دیده باشد؛ حکایت دربارهٔ قدرشناسیِ بیمار نیست. «هر سخن جایی و هر نکته مکانی دارد» یعنی هر حرف را باید در جا و زمان مناسبش زد؛ حرف ابوعلی زیرکانه بود، اما مفهوم حکایت دربارهٔ درمان و تندرستی است، نه دربارهٔ به‌جا حرف زدن. «بخور تا توانی به بازوی خویش» یعنی تا می‌توانی از دسترنج خودت روزی بخور؛ «بخور» در آن دربارهٔ کار کردن است، نه غذای بیمار. «بخور بخواب، کار من است؛ خدا نگه‌دار من است» دربارهٔ آدم تنبلی است که کار نمی‌کند.

کلمات املایی#

  • بانگ: با «ب» و «گ»؛ آخرش «نگ».
  • عاجز: با «ع» و «ج» و «ز».
  • معالجه: با «ع» و «ل» و «ج» و «ه».
  • اطبّا: با «ط» و «ب» مشدّد.
  • قصّاب: با «ق» و «ص» و «ب».
  • لاغر: با «غ»، نه «ق».
  • فربه: با «ف» و «ر» و «ب» و «ه».
  • صحّت: با «ص» و «ح» مشدّد.

تمرین املا: از یک نفر بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس، بعد با همین صفحه مقایسه کن:

اطبّا از معالجهٔ مرد لاغر عاجز ماندند و صحّت او را ابوعلی برگرداند.

نگارش و املای این درس#

برای این حکایت در کتاب «نگارش» درس جدایی نیست؛ ولی خلاصه‌نویسی یک داستان با «نگارش» درس یازدهم، صفحهٔ ۶۰ ارتباط دارد.

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش این حکایت در صفحهٔ ۹۶ است. اول خودت جواب بده.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۹۶

پرسش ۱ (حکایت: کدام مَثَل با آن می‌خواند؟)کتاب پنج مَثَل آورده است. کدام یک با مفهوم حکایت «بوعلی و بانگ گاو» جور است و چرا بقیه نه؟

پاسخ را ببین

مثل «عقل سالم در بدن سالم است»؛ یعنی فکر سالم در تن سالم جا دارد. بیمار حکایت غذا نمی‌خورد و تنش روزبه‌روز ضعیف‌تر می‌شد و فکرش هم بیمار بود. ابوعلی با نقشه‌اش او را به غذا خوردن واداشت و وقتی تنش بعد از یک ماه نیرو گرفت، کاملاً بهبود یافت و فکرش هم سالم شد. بقیه جور نیستند: «قدر عافیت کسی داند که به مصیبتی گرفتار آید» دربارهٔ قدر سلامت دانستن است؛ «هر سخن جایی و هر نکته مکانی دارد» دربارهٔ به‌جا حرف زدن است و هرچند حرف ابوعلی زیرکانه بود، مفهوم حکایت درمان و تندرستی است؛ «بخور تا توانی به بازوی خویش» دربارهٔ روزی خوردن از دسترنج خود است؛ «بخور بخواب، کار من است؛ خدا نگه‌دار من است» دربارهٔ تنبلی است.

بعد از دیدن پاسخ، معنی چهار مثل دیگر را هم یک بار برای خودت بگو. بعد سراغ «تمرین بیشتر» برو.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«فربه» یعنی چه؟
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳هر واژه را به متضادش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

پزشکان از بیمار ناتوان ماندند، اما ابوعلی او را کرد.

۵واژهٔ هم‌معنی «ناتوان» را در جمله پیدا کن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶کدام مَثَل با حکایت می‌خواند؟
۷کدام املا درست است؟
۸رویدادهای حکایت را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی

درک مطلب: صبحانهٔ امیر

امیر چند روز بود صبحانه نمی‌خورد و سر کلاس حواسش جمع نبود. معلم دید او در حل مسئله‌ها هم اشتباه‌های عجیبی می‌کند. با مادر امیر حرف زد و قرار شد امیر هر روز صبحانه بخورد و شب زود بخوابد. دو هفته بعد امیر سرحال‌تر بود، زودتر جواب می‌داد و مسئله‌ها را درست حل می‌کرد. معلم به او گفت که تنِ سرحال، به فکر هم کمک می‌کند.

۱چرا امیر سر کلاس حواسش جمع نبود؟
۲دو هفته بعد چه تغییری در امیر پیدا شد؟
۳این ماجرا با کدام مثل می‌خواند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهلاغر را «لاقر» می‌نویسم

در این واژه حرف دوم «غ» است، نه «ق». «غ» با نقطهٔ بالا نوشته می‌شود.

درستلاغر

اشتباهمثل «هر سخن جایی و هر نکته مکانی دارد» با این حکایت می‌خواند، چون ابوعلی حرف زیرکانه‌ای زد

این مثل دربارهٔ به‌جا گفتن هر حرف است. حرف ابوعلی زیرکانه بود، اما مفهوم حکایت این است که بیماری که تنش از گرسنگی ضعیف شده بود، با نیرو گرفتن تن، فکرش هم سالم شد.

درستعقل سالم در بدن سالم است

اشتباهاطبّا مفرد است و یعنی یک پزشک

«اطبّا» جمع «طبیب» است و یعنی چند پزشک. مفرد آن «طبیب» است.

درستاطبّا: پزشکان؛ طبیب: یک پزشک

فراتر از کتابابوعلی سینا و کتاب‌هایشبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

ابوعلی سینا حدود هزار سال پیش در ایران می‌زیست. او پزشک و دانشمند بود و کتاب‌های زیادی نوشت؛ دو کتاب معروفش «قانون در طب» و «شفا» هستند. کتاب «قانون» قرن‌ها در دانشگاه‌های دنیا خوانده می‌شد. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. امتحانش آسان است: از بزرگ‌ترها یا کتابخانه بپرس چند دانشمند ایرانی دیگر را می‌شناسند. اسم و کاری که کرده‌اند را یادداشت کن. بعد ببین هر کدام در کدام شهر زندگی می‌کردند. شاید دانشمندی از شهر خودتان هم پیدا شود.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

پرسش‌های رایج دربارهٔ این بخش

مثل مناسب حکایت «بوعلی و بانگ گاو» کدام است؟

«عقل سالم در بدن سالم است». بیمار هم تنش از گرسنگی ضعیف بود و هم فکرش بیمار؛ ابوعلی با نقشه‌ای زیرکانه او را به غذا خوردن واداشت و وقتی تنش نیرو گرفت، فکرش هم سالم شد. دلیل رد بقیهٔ مثل‌ها در درس «حکایت: بوعلی و بانگ گاو» آمده است.

بخش‌های دیگر فصل ۴: نام‌آوران

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون