فارسی پنجم دبستان · فصل ۴ · بخش ۴ از ۶

درس یازدهم: نقش خردمندان

صفحه‌های ۸۳ تا ۸۸ کتاب درسی

معنی ۱۸ واژهٔ درس یازدهم نقش خردمندان فارسی پنجم با هم‌معنی و متضاد، جواب تمرین‌های کتاب و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

درس یازدهم دربارهٔ خواجه نصیرالدین طوسی است، دانشمند ایرانی که ریاضی‌دان، ستاره‌شناس و نویسنده بود. او در دوران سختی زندگی می‌کرد که مغول‌ها به ایران حمله کرده بودند. درس می‌گوید او با هوش و تدبیر چطور از قدرت دشمن برای نجات دانش استفاده کرد. در پایان درس، از خواجه نظام‌الملک و مدرسه‌هایش هم یاد می‌شود.

پیام درس: دانشمندان و خردمندان با فکر و تدبیر می‌توانند جامعه را حفظ کنند و دانش را زنده نگه دارند. قلم و اندیشه گاهی از شمشیر کارسازتر است.

معنی بند به بند#

متن کتاب را کلمه‌به‌کلمه نمی‌آوریم؛ فقط می‌گوییم هر بخش چه می‌گوید:

  • صفحهٔ ۸۳: درس در روزگار سخت حملهٔ مغول آغاز می‌شود: مردم هنوز داغ حملهٔ چنگیز را فراموش نکرده‌اند که هلاکو، خان مغول، دوباره به ایران لشکر می‌کشد. خواجه نصیرالدین طوسی، دانشمند بزرگ آن روزگار، دنبال راهی برای کمک است.
  • صفحهٔ ۸۳ و ۸۴: راه او یک فکر است: هر جامعه برای ماندن به سه نیرو تکیه دارد، یعنی شمشیر، قلم و دینار. خواجه نتیجه می‌گیرد که از این سه، فقط قلم (دانش و اندیشه) هنوز در دست ایرانیان است و اگر قلم نیرومند شود، دو نیروی دیگر را هم می‌شود پس گرفت. پس تصمیم می‌گیرد به دربار مغول راه یابد و از درون، فکر و رفتار فرمانروایان را عوض کند.
  • صفحهٔ ۸۴ و ۸۵: هلاکو که به دانش خواجه نیاز دارد، او را مشاور خود می‌کند. خواجه برای ساختن یک مرکز علمی نقشه‌ای زیرکانه می‌کشد: شبی دستور می‌دهد تشتی را از بالای قلعه بیندازند و پیش‌تر هلاکو را از آن باخبر می‌کند. صدای ناگهانی همه را می‌ترساند جز هلاکو، و خواجه از همین نشان می‌دهد که دانستنِ پیشاپیشِ رویدادها ترس را از میان می‌برد. هلاکو قانع می‌شود و امکانات حکومت را برای جمع کردن دانشمندان و ساختن رصدخانهٔ مراغه در اختیار او می‌گذارد.
  • صفحهٔ ۸۵: خواجه دانشمندان را از سرزمین‌های گوناگون به مراغه می‌آورد و کنار رصدخانه کتابخانه‌ای بزرگ می‌سازد. مهم‌ترین کار او نجات دانش است: در روزگاری که مغولان کتاب‌ها را می‌سوزاندند یا در آب می‌ریختند، او کتاب‌ها را گرد می‌آورد و از آن‌ها نسخه برمی‌دارد.
  • صفحهٔ ۸۶: درس به دو قرن پیش‌تر برمی‌گردد و از هم‌ولایتی او، خواجه نظام‌الملک طوسی، می‌گوید که در دوازده شهر مدرسه‌های شبانه‌روزی «نظامیه» را بنیاد گذاشت، شبیه دانشگاه‌های امروز، و سعدی هم در یکی از آن‌ها درس خواند؛ در ری هم رصدخانه‌ای ساخت. پایان درس: ایران دانشمندان بسیاری دارد که در سخت‌ترین روزها برای سربلندی کشور کوشیدند.

واژه‌ها#

واژه‌های تازهٔ درس را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
خانمان‌سوزچیزی که خانه و زندگی را نابود می‌کندویرانگر———
هراس‌انگیزچیزی که ترس زیاد در دل می‌اندازدترسناک، وحشتناکآرامش‌بخشهراس، هراسان—
آشوبشلوغی و بی‌نظمی و ناآرامی در یک جابلوا، شورشآرامش، نظم——
نابوداز بین رفته؛ دیگر وجود نداردتباه، ویرانبرپا، آباد——
اندوهغم و ناراحتی بزرگغم، ماتمشادی——
ستاره‌شناسکسی که دربارهٔ ستاره‌ها و آسمان تحقیق می‌کندمنجّم———
جامعهگروه بزرگی از آدم‌ها که با هم در یک سرزمین زندگی می‌کنند——اجتماع، اجتماعی، جمع—
کارسازچیزی که کار را راه می‌اندازد و مؤثر استمؤثر، مفیدبی‌اثرکار، کارگر—
مشاورکسی که برای کارها نظر و راهنمایی می‌دهدرایزن—مشورت، شورا—
تشتظرف بزرگ و گود و گرد، معمولاً فلزی———به شکل «طشت» هم درست نوشته می‌شود؛ کتاب «تشت» نوشته است.
مهیبترسناک و بزرگ؛ معمولاً دربارهٔ صدا یا صحنههولناک، ترسناکآرام—با «ه» نوشته می‌شود، نه «ح».
رصدخانهجایی که دانشمندان در آن آسمان و ستاره‌ها را زیر نظر می‌گیرند——رصد«رصد» با «ص» نوشته می‌شود.
نسخه‌برداریکپی کردن دستی یا چاپی از یک کتاب یا نوشته——نسخه، نسخ—
تربیتپرورش دادن و آموزش دادن اخلاق و رفتارپرورش—مربی، تربیتی—
تأسیسساختن و بنیان گذاشتن جایی مثل مدرسه یا رصدخانهبنیان‌گذاریتعطیل کردن، ویران کردنمؤسس، اساسبا همزهٔ روی الف (تأ) نوشته می‌شود؛ «تاسیس» غلط است.
تحقیقجست‌وجو و بررسی دقیق دربارهٔ یک موضوعپژوهش—محقق، حقیقتبا «ح» و «ق» نوشته می‌شود.
اوجبالاترین جا یا بالاترین حد چیزیقلهپایین——
ولایتسرزمین و شهری که کسی از آنجاستشهر، منطقه———

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: خانمان‌سوز و ویرانگر؛ هراس‌انگیز و ترسناک؛ مهیب و هولناک؛ تأسیس کردن و بنیان گذاشتن؛ مشاور و رایزن؛ تحقیق و پژوهش؛ اندوه و غم؛ اوج و بالاترین جا.

متضاد: نابود و برپا؛ اندوه و شادی؛ آشوب و آرامش؛ کارساز و بی‌اثر؛ اوج و پایین‌ترین جا؛ تأسیس کردن و ویران کردن.

هم‌خانواده: «تحقیق، محقق، حقیقت»؛ «تأسیس، مؤسس، اساس»؛ «تربیت، مربی، تربیتی»؛ «کار، کارساز، کارگر»؛ «جامعه، اجتماع، اجتماعی».

نکتهٔ زبانی: کاربرد واژه#

گاهی برای گفتن یک مفهوم چند واژهٔ هم‌معنی داریم. کتاب می‌گوید هنگام نوشتن باید دقت کنیم تا واژهٔ مناسب را بگذاریم و یک واژه را بی‌دلیل تکرار نکنیم.

مثال با نمونه‌های خودمان: به‌جای تکرار «سخت» در این جمله‌ها واژهٔ مناسب بگذاریم:

  • کار سخت بود. ← کار دشوار بود.
  • سفر سخت بود و ما را خسته کرد. ← سفر طاقت‌فرسا بود.
  • نان سخت شده بود. ← نان خشک شده بود.

می‌بینی که همهٔ جایگزین‌ها به جای «سخت» نمی‌نشینند: «نان دشوار» غلط است، چون «دشوار» برای کار و مسئله است نه نان. پس هنگام انتخاب واژه باید به معنی جمله فکر کنیم.

یک راه ساده: واژه‌ای را که می‌خواهی عوض کنی در جمله جایگزین کن و بخوان. اگر جمله هنوز درست و روان بود، همان را به کار ببر.

کلمات املایی#

  • خانمان‌سوز: «خانمان» با «ن» و «سوز» با «س».
  • هراس‌انگیز: «هراس» با «ه» و «ر»؛ «انگیز» با «ا».
  • مهیب: با «ه» در اول و «ی» پیش از «ب».
  • رصدخانه: «رصد» با «ص» و «د».
  • تأسیس: با همزه روی الف (تأ)، نه «تاسیس».
  • تحقیق: با «ح» و «ق».
  • تربیت: با «ت» و «ب» و «ی».
  • نسخه‌برداری: «نسخه» با «ن» و «س» و «خ».

تمرین املا: از یک نفر بخواه این جمله را بگوید و تو بنویس، بعد با همین صفحه مقایسه کن:

دانشمندان در رصدخانه با تحقیق و تأسیس کتابخانه، دانش را حفظ کردند.

نگارش و املای این درس#

تمرین‌های نوشتن این درس در کتاب «نگارش» پنجم، درس یازدهم، صفحه‌های ۵۷ تا ۶۱ است: نوشتن واژه‌هایی که حروف مشخصی دارند، پیدا کردن واژه‌های میان جمله، گذاشتن واژهٔ مناسب به‌جای واژه‌های مشخص‌شده، مقایسهٔ دو متن، نشانه‌گذاری یک متن و نوشتن خلاصهٔ داستان «راز گل سرخ» با انتخاب نامی تازه برای آن.

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش‌های کتاب در صفحه‌های ۸۶، ۸۷ و ۸۸ است. اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را باز کن.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸۶

پرسش ۱ (درست و نادرست)آیا خواجه نصیر گفته است که شمشیر برای حفظ جامعه از همه چیز کارسازتر است؟

پاسخ را ببین

نادرست است. خواجه گفت جامعه به شمشیر، قلم و دینار نیاز دارد، اما از میان آن‌ها قلم را مهم‌تر می‌دانست، چون با قلم و دانش می‌شود شمشیر و دینار را هم از دشمن گرفت.

پرسش ۲ (درست و نادرست)آیا سعدی در یکی از مدرسه‌های نظامیه درس خوانده است؟

پاسخ را ببین

درست است. متن می‌گوید این مدرسه‌ها که نظام‌الملک ساخت «نظامیه» نام داشتند و سعدی یکی از صدها دانشمندی بود که در آن‌ها درس خوانده است.

پرسش ۳ (درست و نادرست)آیا خواجه نصیر با یک ترفند توانست در شهر ری رصدخانه‌ای بسازد؟

پاسخ را ببین

نادرست است. رصدخانه‌ای که خواجه نصیر با کمک هلاکو ساخت در شهر مراغه بود. رصدخانهٔ شهر ری را خواجه نظام‌الملک ساخت، دویست سال پیش از او.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸۷

پرسش ۱ (درک مطلب)جمله‌ای که می‌گوید جامعه برای حفظ خود به سه چیز نیاز دارد (شمشیر، قلم و دینار) یعنی چه؟

پاسخ را ببین

یعنی هر جامعه برای ماندن به سه نیرو نیاز دارد: شمشیر یعنی قدرت دفاع، دینار (پول) یعنی ثروت و اقتصاد، و قلم یعنی دانش و فکر. خواجه نصیر باور داشت قلم از همه کارسازتر است، چون با دانش می‌شود دو چیز دیگر را هم به دست آورد.

پرسش ۲ (درک مطلب)نسخه‌برداری و جمع‌آوری کتاب‌ها توسط خواجه نصیر چه اهمیتی داشت؟

پاسخ را ببین

در آن روزگار مغول‌ها کتاب‌ها را می‌سوزاندند یا در آب می‌ریختند و بیشتر آثار ارزشمند از بین می‌رفت. خواجه با جمع کردن کتاب‌ها و نسخه‌برداری از آن‌ها بسیاری از این آثار را نجات داد تا برای آیندگان بماند.

پرسش ۳ (درک مطلب)خواجه نظام‌الملک طوسی و خواجه نصیر طوسی برای پیشبرد علم چه فعالیت‌هایی داشتند؟

پاسخ را ببین

نظام‌الملک مدرسه‌های نظامیه را در دوازده شهر مهم ساخت و در شهر ری رصدخانه‌ای راه انداخت که دانشمندان در آن تحقیق می‌کردند. خواجه نصیر دانشمندان را به رصدخانهٔ مراغه دعوت کرد، کتابخانه‌ای کنار آن ساخت و دستور نسخه‌برداری از کتاب‌ها را داد.

پرسش ۴ (درک مطلب)خواجه نصیر می‌گوید اگر رویدادها را از پیش بدانیم، ترس به سراغمان نمی‌آید. با این حرف موافقی؟ چرا؟

پاسخ را ببین

نمونهٔ جواب: موافقم، چون وقتی بدانیم چه پیش می‌آید، می‌توانیم برایش آماده شویم؛ مثل هلاکو که صدای مهیب را از پیش می‌دانست و نترسید. جواب تو ممکن است فرق کند، به شرط این‌که دلیلی از متن یا زندگی بیاوری.

پرسش ۵ (درک مطلب)جای پرسش پنجم خالی است تا خودت از متن پرسشی بسازی. چه پرسشی می‌شود ساخت؟

پاسخ را ببین

این پرسش جواب ثابتی ندارد. نمونه: بزرگ‌ترین خدمت خواجه نصیر در روزگار مغول چه بود؟ جواب: نگه داشتن دانشمندان و نجات کتاب‌ها با گردآوری و نسخه‌برداری. پرسش خوب جوابش در متن است و با «چه» یا «چرا» فکر را به کار می‌اندازد.

پرسش ۶ (دانش زبانی)کتاب سه جمله از درس را آورده و برای واژهٔ مشخص‌شدهٔ هر کدام (خانمان‌سوز، درهم فشرد، کارسازتر) چند جانشین هم‌معنی گذاشته است. از این سه نمونه چه می‌فهمیم؟

پاسخ را ببین

می‌فهمیم که یک مفهوم را با چند واژهٔ هم‌معنی می‌شود گفت و نویسنده از میان آن‌ها یکی را برمی‌گزیند. خانمان‌سوز را می‌شود با ویرانگر یا خانمان‌برانداز عوض کرد، درهم فشرد را با آزرد، رنجاند یا به درد آورد، و کارسازتر را با مفیدتر، مؤثرتر یا اثرگذارتر. جمله با هر کدام درست می‌ماند، ولی رنگ و شدتش کمی فرق می‌کند؛ مثلاً «درهم فشرد» از «آزرد» قوی‌تر و تصویری‌تر است. پس هنگام نوشتن، واژه‌ای را بگذار که همان حس را دقیق‌تر برساند.

پرسش ۷ (دانش زبانی)کتاب دو جمله از درس آورده (مردم از خواب برخاستند؛ تشت با صدایی مهیب از بالای قلعه افتاد) و می‌خواهد دربارهٔ واژه‌های مشخص‌شدهٔ آن‌ها گفت‌وگو کنید. چه می‌شود گفت؟

پاسخ را ببین

«برخاستند» یعنی از خواب بیدار شدند و از جا بلند شدند؛ می‌شود به‌جایش «بیدار شدند» یا «از خواب پریدند» گذاشت. «از خواب پریدند» برای این صحنه حتی دقیق‌تر است، چون بیداریِ ناگهانی و با ترس را نشان می‌دهد. «مهیب» یعنی ترسناک و هولناک و جانشین‌هایش «هولناک»، «ترسناک» و «وحشتناک» است؛ «مهیب» بیشتر برای صدا یا منظره‌ای بزرگ و ترس‌آور به کار می‌رود و برای صدای افتادن تشت در دل شب بسیار به‌جاست. نتیجه: از میان واژه‌های هم‌معنی، آنی را برمی‌گزینیم که با حال و هوای جمله جورتر است.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸۸

پرسش ۱ (شعرخوانی و صندلی صمیمیت)پنج مرحلهٔ خواندن شعر را نام ببر و بگو هر کدام چه می‌خواهد.

پاسخ را ببین

اندیشیدن: شعر را آرام و بی‌صدا بخوان و دربارهٔ لحن و آهنگ مناسبش فکر کن. یافتن: لحن و آهنگ مناسب را پیدا کن. شناختن: با دقت دوباره بخوان تا فضا، شخصیت و رویداد را بشناسی. خواندن: با آهنگ و سرعت درست شعر را بخوان. نشان دادن: با حرکت دست و صورت حس شعر را به شنونده برسان. می‌توانی این پنج مرحله را روی شعر «سرای امید» همین فصل امتحان کنی.

بعد از دیدن جواب‌ها، یک بار دیگر متن درس را بخوان و ببین کجا به «قلم» و «شمشیر» اشاره شده. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«مهیب» یعنی چه؟
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳هر واژه را به متضادش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

خواجه نصیر دانشمندان را به مراغه دعوت کرد و کنار آن ساخت.

۵واژه‌ای را که با «تأ» همزه‌دار نوشته می‌شود پیدا کن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶برای جایگزین کردن «سخت» در «کار سخت بود»، کدام واژه مناسب است؟
۷کدام جمله با فکر خواجه نصیر در این درس جور است؟
۸رویدادهای درس را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی

درک مطلب: کتابخانهٔ مدرسه

مدرسهٔ ما کتابخانه‌ای کوچک داشت که کتاب‌هایش کم‌کم کهنه شده بود. معلم گفت اگر کتاب‌ها خراب شوند، نوشته‌هایشان هم از بین می‌رود. بچه‌ها تصمیم گرفتند از کتاب‌های کهنه نسخه بردارند و تازه بنویسند. چند هفته کار کردند و کتاب‌ها را سالم نگه داشتند. آخر سال مدیر مدرسه از آن‌ها تشکر کرد و گفت کار آن‌ها برای دانش‌آموزان آینده هم مفید است.

۱بچه‌ها برای نجات کتاب‌های کهنه چه کردند؟
۲چرا مدیر از بچه‌ها تشکر کرد؟
۳این متن با کدام کار خواجه نصیر شباهت دارد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهتأسیس را «تاسیس» می‌نویسم

حرف دوم این واژهٔ عربی همزه است که روی الف می‌نشیند (تأ). اگر ننویسی، واژه ناقص می‌شود.

درستتأسیس

اشتباههر واژهٔ هم‌معنی را می‌شود جای هر واژه گذاشت

«دشوار» با «کار» می‌نشیند ولی با «نان» نه. جایگزین باید با جمله جور باشد، نه فقط هم‌معنی.

درستکار دشوار؛ نان خشک

اشتباهرصدخانهٔ مراغه را خواجه نظام‌الملک ساخت

رصدخانهٔ مراغه کار خواجه نصیر بود؛ نظام‌الملک دویست سال پیش‌تر مدرسه‌های نظامیه و رصدخانه‌ای در ری ساخته بود.

درستمراغه: خواجه نصیر؛ ری: نظام‌الملک

فراتر از کتابقلم، شمشیر و دیناربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

خواجه نصیر در درس می‌گوید جامعه به سه چیز نیاز دارد. دانشمندان بعدها هم دربارهٔ اهمیت دانش کنار ثروت و قدرت نوشتند. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. چیزی که می‌توانی امتحان کنی: برای مدرسه یا شهر خودت بنویس به چه سه چیزی نیاز دارد، و بگو کدام را مهم‌تر می‌دانی. مثلاً مدرسه به ساختمان، معلم و کتاب نیاز دارد. سعی کن دلیل بیاوری که چرا یکی را مهم‌تر می‌دانی. جوابت درست و نادرست ندارد؛ فقط باید دلیل داشته باشد، درست مثل کاری که خواجه کرد.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۴: نام‌آوران

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون