آموزش ریاضی و آمار دهم انسانی · فصل ۴

نمایش داده‌ها، به زبان ساده

این فصل داده‌ها را به تصویر تبدیل می‌کند. اول نمودارهای یک‌متغیره: میله‌ای (عمودی و افقی) و دایره‌ای و اینکه هر کدام کی مناسب است، نمودارهایی که با شروع محور یا بزرگ کردن تصویر فریب می‌دهند، نمودار نقطه‌ای، و نمودار جعبه‌ای که میانه و چارک‌ها و دامنه را با هم نشان می‌دهد. بعد نمودارهای چندمتغیره: پراکنش‌نگاشت برای دو متغیر، نمودار حبابی برای سه متغیر (و چرا شعاع حباب با جذر متغیر سوم متناسب است)، و نمودار راداری برای مقایسهٔ چند متغیرِ چند مشاهده.

صفحه‌های ۹۹ تا ۱۱۷ کتاب۲ درس۲۳ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی زاویهٔ قاچ‌های نمودار دایره‌ای را حساب کنی و بگویی کی نمودار میله‌ای (عمودی یا افقی) و کی دایره‌ای مناسب‌تر است.
  • می‌توانی نمودار گمراه‌کننده را تشخیص بدهی: محوری که از صفر شروع نشده، تصویری که در دو بُعد بزرگ شده، و نمودار سه‌بعدی.
  • می‌توانی نمودار نقطه‌ای و نمودار جعبه‌ای بکشی و بخوانی و دو دسته داده را با آن‌ها مقایسه کنی.
  • می‌توانی نمودار حبابی را بخوانی و شعاع حباب‌ها را با جذر متغیر سوم حساب کنی.
  • می‌توانی برای نمودار راداری زاویهٔ شعاع‌ها و مقدار هم‌مقیاس‌شدهٔ هر متغیر را حساب کنی و دو مشاهده را مقایسه کنی.

پیش‌نیاز: درصد (ریاضی ششم)، نمودارهای میله‌ای و دایره‌ای و خط شکسته (ریاضی هفتم)، مختصات (ریاضی هفتم)، مساحت دایره (ریاضی ششم) و جذر، و میانه و چارک‌ها (فصل ۳ همین کتاب).

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی و آمار (۱)، پایهٔ دهم، رشتهٔ علوم انسانی»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی و آمار دهم انسانی کدام درس است؟

درس ۱نمودارهای یک‌متغیّره

این درس: صفحه‌های ۱۰۰ تا ۱۰۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. در نمودار دایره‌ای، قسمتی که ۲۵ درصد کل است چند درجه می‌شود؟
  2. میانهٔ داده‌های ۳، ۸، ۵، ۱۰، ۶ چند است؟

جواب: ۱) کل دایره ۳۶۰ درجه است و ۲۵ درصد یعنی یک‌چهارم: درجه. نمودار دایره‌ای و میله‌ای را در آمار ریاضی هفتم دیده‌ای. ۲) مرتب کن: ۳، ۵، ۶، ۸، ۱۰؛ میانه دادهٔ وسطی، ۶ است. چارک‌ها را هم در درس «معیارهای پراکندگی» فصل قبل دیدی؛ امروز همین‌ها را می‌کشیم.

یک متغیر، چند جور نمایش#

نمایش داده‌ها روشی است برای اینکه اطلاعاتِ داده‌ها را با چشم، سریع‌تر از یک جدول عدد، بیرون بکشیم. نمودارهای این درس یک‌متغیره‌اند: هر کدام فقط یک متغیر را نشان می‌دهند.

از ۴۰ دانش‌آموز پرسیده‌ایم چه نوع کتابی را بیشتر دوست دارند. متغیر «نوع کتاب» کیفی است:

نوع کتاب رمان علمی تاریخی شعر طنز
تعداد ۱۴ ۱۰ ۸ ۴ ۴

نمودار میله‌ای#

برای هر دسته یک میله می‌کشیم که درازایش تعداد (فراوانی) یا درصد آن دسته است. اینجا هر ■ دو نفر است:

نوع کتاب میله تعداد
رمان ■■■■■■■ ۱۴
علمی ■■■■■ ۱۰
تاریخی ■■■■ ۸
شعر ■■ ۴
طنز ■■ ۴

این شکل در واقع یک نمودار میله‌ای افقی است: همان نمودار میله‌ای عمودی که محورهایش چرخیده‌اند. نمودار عمودی مرسوم‌تر است، ولی وقتی اسم دسته‌ها طولانی است، افقی بهتر است چون اسم‌ها جا دارند و لازم نیست عمودی نوشته شوند. وقتی فراوانی دسته‌ها به هم نزدیک است، نمودار میله‌ای برای مقایسه بهتر از دایره‌ای است، چون چشم درازا را دقیق‌تر از زاویه مقایسه می‌کند. برای متغیر اسمی هم نمودار میله‌ای بهتر از بافت‌نگاشت (هیستوگرام) است؛ بافت‌نگاشت برای دادهٔ کمّیِ دسته‌بندی‌شده است.

نمودار دایره‌ای#

اگر بخواهیم سهم هر دسته از کل را نشان دهیم، دایره را قاچ می‌کنیم. زاویهٔ هر قاچ:

که در آن تعداد آن دسته و تعداد کل است؛ یعنی «سهم آن دسته از کل، ضرب در ۳۶۰ درجه».

مثال ۱. زاویهٔ قاچ رمان چند درجه است؟

اول تخمین بزن: ۱۴ از ۴۰ کمی بیشتر از یک‌چهارم است، پس زاویه کمی بیشتر از ۹۰ درجه می‌شود.

هر نفر درجه است، پس رمان درجه. با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی بیشتر از ۹۰.

نوع کتاب تعداد درصد زاویه
رمان ۱۴ ۳۵٪ ۱۲۶ درجه
علمی ۱۰ ۲۵٪ ۹۰ درجه
تاریخی ۸ ۲۰٪ ۷۲ درجه
شعر ۴ ۱۰٪ ۳۶ درجه
طنز ۴ ۱۰٪ ۳۶ درجه

راه دوم: اول درصد را حساب کن و بعد درصد را در ضرب کن، چون ۱ درصدِ ۳۶۰ درجه درجه است: . وقتی درصدها را از قبل داری، این راه سریع‌تر است؛ وقتی تعدادها را داری، راه «هر نفر چند درجه» سریع‌تر است. وارسی: جمع زاویه‌ها باید ۳۶۰ شود: .

🧠 ترفند: ده درصدِ دایره ۳۶ درجه و پنج درصدش ۱۸ درجه است؛ پس درصدهای گرد را در ذهن به درجه تبدیل کن: ۳۵٪ یعنی سه تا ده‌درصد و یک پنج‌درصد، درجه. چرا؟ . شرطش: درصد باید سهم از کلِ همان نمودار باشد، یعنی جمع درصدها ۱۰۰ شود.

نمودار دایره‌ای وقتی خوب است که درصد گزارش می‌کنیم و تعداد دسته‌ها زیاد نیست (بیشتر از ۶ دسته نباشد). نمودار سه‌بعدی (دایره یا میلهٔ برجسته) را نکش: قاچ‌های جلو بزرگ‌تر از اندازهٔ واقعی‌شان دیده می‌شوند و اطلاعات دقیق به بیننده نمی‌رسد.

نمودارهایی که فریب می‌دهند#

یک موزه در سه ماه ۴۲۰، ۴۵۰ و ۴۸۰ بازدیدکننده داشته است. کسی می‌خواهد رشد را بزرگ جلوه دهد و محور عمودی را به‌جای صفر از ۴۰۰ شروع می‌کند.

قبل از ادامه، حدس بزن: در این نمودار، میلهٔ ماه سوم چند برابر میلهٔ ماه اول دیده می‌شود؟

چهار برابر. میله‌ها از ۴۰۰ شروع می‌شوند، پس ارتفاعشان و است:

ماه بازدیدکننده ارتفاع میله اگر محور از ۰ شروع شود ارتفاع میله اگر محور از ۴۰۰ شروع شود
اول ۴۲۰ ۴۲۰ ۲۰
دوم ۴۵۰ ۴۵۰ ۵۰
سوم ۴۸۰ ۴۸۰ ۸۰

در واقع ماه سوم فقط نفر بیشتر داشته، یعنی حدود ۱۴ درصد بیشتر (). عددها درست‌اند؛ فقط محور عوض شده است. همیشه اول ببین محور از کجا شروع شده است. همین فریب در نمودار خط شکسته هم کار می‌کند: محور فشرده‌تر، شیب را تندتر نشان می‌دهد.

فریب دوم با تصویر است. فرض کن تعداد درخت‌های پارک الف دو برابر پارک ب است و طراح، درخت پارک الف را هم دو برابر بلندتر و هم دو برابر پهن‌تر می‌کشد. چشم ما مساحت را می‌بیند، و مساحت مستطیل «طول × عرض» است؛ پس شکل برابر بزرگ‌تر دیده می‌شود، نه دو برابر. راه درست: فقط یک بُعد را دو برابر کن، یا برای پارک الف دو درخت هم‌اندازه بکش.

نمودار نقطه‌ای#

برای متغیر کمّی با تعداد دادهٔ کم، هر داده را به شکل یک نقطه بالای یک محور علامت می‌زنیم. به این نمودار نمودار نقطه‌ای داده‌ها می‌گوییم. تعداد کتاب‌هایی که ۱۵ دانش‌آموز در تابستان خوانده‌اند (هر ● یک نفر است):

۰ ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶
● ● ● ● ● ● ●
● ● ● ●
● ● ●
●

با یک نگاه می‌بینی بلندترین ستون روی ۲ است، پس مد ۲ است. میانه هم دادهٔ هشتم است؛ از چپ بشمار: ۱ نقطه روی ۰، ۳ نقطه روی ۱ (تا اینجا ۴)، و چهار نقطه روی ۲ (تا اینجا ۸)، پس میانه ۲ است.

نمودار جعبه‌ای#

در فصل قبل برای هر دسته داده پنج عدد پیدا کردیم: کمترین مقدار، چارک اول، میانه، چارک سوم و بیشترین مقدار. نمودار جعبه‌ای این پنج عدد را روی یک محور می‌کشد:

  1. کمترین و بیشترین مقدار را مشخص کن.
  2. ، میانه و را حساب کن.
  3. از تا یک جعبه بکش (پهنای جعبه دلخواه است). درازای جعبه همان دامنهٔ میان‌چارکی است.
  4. داخل جعبه، روی میانه یک خط بکش.
  5. از دو طرف جعبه، خطی تا کمترین و تا بیشترین مقدار بکش. درازای کل، از اول خط چپ تا آخر خط راست، دامنه است.

چون دو خط دو طرف جعبه شبیه سبیل گربه است، به آن نمودار جعبه و سبیل هم می‌گویند.

مثال ۲. دمای ظهر (درجهٔ سلسیوس) در ۱۱ روز در دو شهر، مرتب‌شده:

  • شهر الف: ۱۴، ۱۵، ۱۶، ۱۶، ۱۷، ۱۸، ۱۸، ۱۹، ۲۰، ۲۱، ۲۲
  • شهر ب: ۵، ۹، ۱۲، ۱۵، ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۱، ۲۴، ۲۷، ۳۱

میانه دادهٔ ششم است. میانهٔ پنج دادهٔ قبل از آن و میانهٔ پنج دادهٔ بعد از آن:

شهر کمترین میانه بیشترین
الف ۱۴ ۱۶ ۱۸ ۲۰ ۲۲
ب ۵ ۱۲ ۱۸ ۲۴ ۳۱
شهر دامنهٔ میان‌چارکی دامنه
الف
ب

حالا دو نمودار جعبه‌ای را روی یک محور زیر هم بکش. هر ستون پنج درجه است؛ ├ و ┤ دو سرِ سبیل‌اند، ▓ جعبه و ┃ میانه:

۵ تا ۹ ۱۰ تا ۱۴ ۱۵ تا ۱۹ ۲۰ تا ۲۴ ۲۵ تا ۲۹ ۳۰ تا ۳۴
شهر الف ├── ▓▓┃▓ ▓──┤
شهر ب ├── ──▓▓ ▓▓┃▓ ▓▓▓▓ ───── ─┤

میانهٔ هر دو ۱۸ درجه است، ولی جعبه و سبیل‌های شهر ب خیلی درازترند: دمای آن شهر روزبه‌روز بسیار بیشتر عوض می‌شود. اگر بخواهی سفری با هوای قابل‌پیش‌بینی بروی، شهر الف بهتر است. نمودار جعبه‌ای دامنه، دامنهٔ میان‌چارکی و میانه را با هم نشان می‌دهد و چند دسته داده را می‌شود کنار هم کشید؛ برای همین برای مقایسه عالی است.

یک محدودیت هم دارد: دامنه و دامنهٔ میان‌چارکی فقط فاصلهٔ مقدارهای کم و زیاد را می‌گویند، نه اینکه چند وقت یک بار داده‌ها از وسط دور می‌شوند. اگر سبیلی خیلی دراز است، شاید فقط یک دادهٔ دورافتاده آن را کشیده باشد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱در یک نظرسنجی ۶۰ نفره، ۱۵ نفر «شنا» را انتخاب کرده‌اند. قاچ «شنا» در نمودار دایره‌ای چند درجه است؟
۲می‌خواهیم نشان دهیم چند درصد دانش‌آموزان یک کلاس در هر یک از چهار گروه خونی‌اند. کدام نمودار مناسب‌تر است؟
۳دو مقدار ۵۰ و ۵۵ را با نمودار میله‌ای نشان داده‌اند و محور عمودی از ۴۵ شروع شده است. کدام جمله درست است؟
۴برای نمودار جعبه‌ای داده‌های ۲، ۴، ۵، ۷، ۸، ۹، ۱۲، درازای جعبه (دامنهٔ میان‌چارکی) چند است؟
۵در یک نمودار جعبه‌ای، حدوداً چند درصد داده‌ها داخل جعبه (بین و ) هستند؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

از ۳۶ نفر پرسیده‌ایم کدام کلاس فوق‌برنامه را دوست دارند: نقاشی ۹ نفر، موسیقی ۱۲ نفر، ورزش ۱۵ نفر. زاویهٔ هر قاچ نمودار دایره‌ای را حساب کن.

تعداد اعضای یک باشگاه در سه ماه ۹۸۰، ۱۰۰۰ و ۱۰۲۰ نفر بوده است. در نموداری که برای تبلیغ کشیده‌اند، محور عمودی از ۹۶۰ شروع شده است. (الف) ارتفاع سه میله در این نمودار چند واحد است؟ (ب) میلهٔ ماه سوم چند برابر ماه اول دیده می‌شود؟ (پ) تعداد اعضا در واقع حدوداً چند درصد زیاد شده است؟

تعداد خواهر و برادر ۱۳ دانش‌آموز را با نمودار نقطه‌ای نشان داده‌ایم: روی ۰ دو نقطه، روی ۱ پنج نقطه، روی ۲ سه نقطه، روی ۳ دو نقطه و روی ۵ یک نقطه. مد، میانه و دامنه را پیدا کن.

زمان (دقیقه) که ۱۲ نفر برای حل یک جدول صرف کرده‌اند، مرتب‌شده: ۳، ۴، ۴، ۵، ۶، ۷، ۸، ۸، ۹، ۱۰، ۱۱، ۱۵. پنج عدد لازم برای نمودار جعبه‌ای را پیدا کن و درازای جعبه و دامنه را بگو.

تعداد دوچرخه‌های فروخته‌شدهٔ یک فروشگاه امسال سه برابر پارسال است. طراحی برای نشان دادن این، عکس دوچرخهٔ امسال را سه برابر بلندتر و سه برابر پهن‌تر از عکس پارسال کشیده است. عکس امسال چند برابر بزرگ‌تر دیده می‌شود؟ درستش را چطور بکشیم؟

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباهدسته‌ای که ۲۵ درصد کل است: «قاچش ۲۵ درجه است.»

درصد سهم از ۱۰۰ است و زاویه سهم از ۳۶۰ درجه. باید درصد را به درجه تبدیل کرد.

درست درجه.

اشتباهدر نموداری که محور از ۴۰۰ شروع شده، میلهٔ ۴۸۰ چهار برابر میلهٔ ۴۲۰ است: «پس بازدیدکننده‌ها چهار برابر شده‌اند.»

ارتفاع میله‌ها از ۴۰۰ اندازه گرفته شده، نه از صفر. نسبت ارتفاع‌ها نسبت مقدارها نیست.

درستمقدارها را بخوان: نفر بیشتر، یعنی حدود ۱۴ درصد.

اشتباه«در نمودار جعبه‌ای، سبیل سمت راست درازتر است، پس داده‌های بیشتری آنجا هستند.»

هر سبیل تقریباً ۲۵ درصد داده‌ها را در خود دارد، هر قدر هم که دراز باشد. سبیل دراز یعنی آن ربع از داده‌ها پخش‌ترند، نه پرتعدادتر.

درستسبیل دراز را این‌طور بخوان: «یک‌چهارمِ بالایی داده‌ها در فاصلهٔ زیادی پخش شده‌اند»؛ شاید یک دادهٔ دورافتاده آن را کشیده باشد.

اشتباهبرای گزارش سهم پنج دسته، یک نمودار دایره‌ای سه‌بعدی و کج می‌کشیم چون «جذاب‌تر» است.

در شکل سه‌بعدی قاچ‌های جلو بزرگ‌تر از اندازهٔ واقعی‌شان دیده می‌شوند و بیننده اطلاعات دقیق نمی‌گیرد.

درستنمودار دایره‌ای دوبعدی بکش، یا اگر درصدها به هم نزدیک‌اند، نمودار میله‌ای.

فراتر از کتابپرستاری که با نمودار جان آدم‌ها را نجات دادبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

فلورانس نایتینگل را بیشتر به‌عنوان پرستار می‌شناسند، ولی او آمارشناس هم بود. در جنگ کریمه (دههٔ ۱۸۵۰ میلادی) داده‌های بیمارستان‌های ارتش بریتانیا را جمع کرد و دید بیشتر سربازان نه از زخم جنگ، بلکه از بیماری‌هایی مرده‌اند که با آب تمیز و تهویه و بهداشت قابل‌پیشگیری بود. می‌دانست جدول عدد را کسی در دولت نمی‌خواند؛ پس نموداری دایره‌مانند کشید که هر ماه یک قاچ داشت و رنگ‌های مختلف نشان می‌داد مرگ‌ها از کجا آمده‌اند. نمودار آن‌قدر گویا بود که به تغییر قوانین بهداشتی بیمارستان‌ها کمک کرد، و او نخستین زنی شد که به عضویت انجمن آمار سلطنتی بریتانیا درآمد.

درس آن برای امروز همان درس این صفحه است: نمودار خوب حقیقت را سریع‌تر از جدول می‌رساند و نمودار بد، حقیقت را پنهان می‌کند. چند دام عددی دیگر را، مخصوصاً با درصد، در دام‌های درصد ببین.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲نمودارهای چندمتغیّره

این درس: صفحه‌های ۱۱۰ تا ۱۱۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. نقطهٔ در دستگاه مختصات کجاست؟
  2. مساحت دایره‌ای به شعاع ۲ سانتی‌متر چند برابر مساحت دایره‌ای به شعاع ۱ سانتی‌متر است؟

جواب: ۱) ۳ واحد روی محور افقی و ۵ واحد روی محور عمودی؛ عدد اول همیشه مختص افقی است (مختصات در ریاضی هفتم). ۲) مساحت دایره است: در برابر ، پس ۴ برابر، نه ۲ برابر (مساحت دایره در ریاضی ششم). این دومی کلید نصف این درس است.

وقتی یک متغیر کافی نیست#

نمودارهای درس قبل هر بار فقط یک متغیر را نشان می‌دادند. حالا پنج کتابخانهٔ یک شهر را با سه متغیر کمّی مقایسه می‌کنیم (عددها ساختگی‌اند):

کتابخانه ساعت باز بودن در هفته تعداد امانت در هفته تعداد عضو
الف ۳۰ ۴۰۰ ۹۰۰
ب ۴۵ ۷۰۰ ۱۶۰۰
پ ۲۰ ۲۵۰ ۴۰۰
ت ۵۰ ۶۰۰ ۲۵۰۰
ث ۳۵ ۵۵۰ ۱۰۰

برای هر کتابخانه یک مشاهده (یا نقطهٔ داده) داریم: مجموعهٔ مقدارهای همهٔ متغیرها برای یک واحد آماری. مشاهدهٔ کتابخانهٔ الف سه عدد ۳۰، ۴۰۰ و ۹۰۰ است. به نمودارهایی که چند متغیر را با هم نشان می‌دهند نمودارهای چندمتغیره می‌گوییم.

پراکنش‌نگاشت: دو متغیر#

اگر فقط دو متغیر اول را بخواهیم، هر کتابخانه را یک نقطه در صفحهٔ مختصات می‌گذاریم: ساعت باز بودن روی محور افقی و تعداد امانت روی محور عمودی. کتابخانهٔ الف نقطهٔ و کتابخانهٔ ت نقطهٔ می‌شود. به این نمودار پراکنش‌نگاشت می‌گوییم. از آن می‌بینیم کتابخانه‌ای که بیشتر باز است، معمولاً امانت بیشتری هم دارد.

ولی متغیر سوم، تعداد عضو، کجا برود؟

نمودار حبابی: سه متغیر#

به‌جای نقطه، برای هر کتابخانه یک دایرهٔ توپر (حباب) می‌کشیم که مرکزش همان نقطهٔ پراکنش‌نگاشت است و مساحتش با متغیر سوم متناسب است. این نمودار نمودار حبابی است. هر حباب یک سه‌تایی مرتب را نشان می‌دهد:

  • : جای حباب روی محور افقی،
  • : جای حباب روی محور عمودی،
  • : اندازهٔ حباب (مساحت دایره).

پس نمودار حبابی گونهٔ خاصی از پراکنش‌نگاشت است که سه متغیر عددی را با هم نشان می‌دهد.

قبل از ادامه، حدس بزن: کتابخانهٔ ت ۲۵۰۰ عضو دارد و ث ۱۰۰ عضو، یعنی ۲۵ برابر. اگر شعاع حباب ت را ۲۵ برابر شعاع ث بکشیم، حباب ت چند برابر بزرگ‌تر دیده می‌شود؟

برابر. چشم ما اندازهٔ دایره را با مساحتش می‌سنجد و مساحت با توان دوم شعاع متناسب است، نه با خود شعاع. حبابی که ۶۲۵ برابر بزرگ‌تر دیده شود، بیننده را کاملاً گمراه می‌کند. راه درست: شعاع را متناسب با جذرِ بگیریم. آن وقت مساحت، که با توان دوم شعاع متناسب است، با خودِ متناسب می‌شود.

مثال ۱. شعاع حباب‌ها را حساب کن، اگر حباب کتابخانهٔ ث شعاع ۱ سانتی‌متر داشته باشد.

کتابخانه تعداد عضو شعاع حباب (سانتی‌متر)
ث ۱۰۰ ۱۰ ۱
پ ۴۰۰ ۲۰ ۲
الف ۹۰۰ ۳۰ ۳
ب ۱۶۰۰ ۴۰ ۴
ت ۲۵۰۰ ۵۰ ۵

وارسی: حباب ت شعاع ۵ برابر و مساحت برابرِ ث دارد؛ درست همان ۲۵ برابریِ اعضا.

🧠 ترفند: اگر یک مشاهده برابر دیگری باشد، شعاع حبابش برابر است. دلیل: مساحت با توان دوم شعاع متناسب است، پس برای برابر شدن مساحت، شعاع باید برابر شود.

دو نکتهٔ دیگر:

  • نباید صفر یا منفی باشد؛ دایره‌ای با مساحت صفر یا منفی نداریم.
  • اطلاعات بیشتر را با رنگ یا طرح حباب‌ها اضافه می‌کنیم؛ مثلاً کتابخانه‌های شمال شهر آبی و جنوب شهر نارنجی.

نمودار راداری: سه متغیر یا بیشتر#

گاهی می‌خواهیم برای یک مشاهده چند متغیر را با هم ببینیم و دو مشاهده را مقایسه کنیم. در مسابقهٔ رباتیک یک مدرسه، دو ربات در پنج متغیر سنجیده شده‌اند. ستون «بیشینه» بهترین مقدارِ آن متغیر در کل مسابقه است:

متغیر ربات الف ربات ب بیشینه
سرعت (سانتی‌متر بر ثانیه) ۴۰ ۲۵ ۵۰
دقت مسیریابی (درصد) ۷۰ ۹۵ ۱۰۰
عمر باتری (دقیقه) ۳۰ ۲۰ ۴۰
بار قابل حمل (گرم) ۲۵۰ ۴۵۰ ۵۰۰
امتیاز مانور ۱۸ ۸ ۲۰

نمودار راداری از چند نیم‌خط (مثل پره‌های چرخ دوچرخه) ساخته می‌شود که از یک نقطهٔ مرکزی بیرون می‌آیند و زاویه‌شان با هم برابر است. به این نیم‌خط‌ها شعاع‌های نمودار راداری می‌گوییم. هر شعاع محور یک متغیر است و می‌شود درجه‌بندی‌اش کرد. جا و زاویهٔ شعاع‌ها هیچ اطلاعاتی نمی‌دهند؛ فقط باید مساوی باشند. با ۵ متغیر، زاویهٔ بین دو شعاع کنار هم است.

مشکل: سرعت با ۵۰ تمام می‌شود و بار با ۵۰۰. اگر عددها را خام روی شعاع‌ها بگذاریم، بار همیشه بزرگ‌تر به نظر می‌رسد. پس هر مقدار را بر بیشینهٔ همان متغیر تقسیم می‌کنیم و در ۱۰۰ ضرب می‌کنیم؛ همهٔ شعاع‌ها از ۰ تا ۱۰۰ می‌شوند.

مثال ۲. مقدار سرعت ربات الف روی شعاع خودش کجاست؟

اول تخمین بزن: ۴۰ نزدیک ۵۰ است، پس باید نزدیک سرِ شعاع، حدود ۸۰ باشد.

. با حدسمان می‌خواند؟ بله.

راه دوم: ۵۰ معادل ۱۰۰ است، پس هر واحد سرعت ۲ واحد روی شعاع است و . وقتی بیشینه عدد رُندی مثل ۵۰ یا ۲۰ است، این راه ذهنی سریع‌تر است.

همهٔ مقدارها بعد از این کار:

متغیر ربات الف ربات ب
سرعت ۸۰ ۵۰
دقت مسیریابی ۷۰ ۹۵
عمر باتری ۷۵ ۵۰
بار قابل حمل ۵۰ ۹۰
امتیاز مانور ۹۰ ۴۰

روی هر شعاع نقطهٔ ربات را علامت می‌زنیم و نقطه‌های شعاع‌های کنار هم را به هم وصل می‌کنیم؛ برای هر ربات یک پنج‌ضلعی به دست می‌آید. اگر دو شکل را روی هم بیندازیم، با یک نگاه می‌بینیم ربات الف در سرعت و باتری و مانور جلوتر است و ربات ب در دقت و بار. شکل‌های مشابه یعنی مشاهده‌های مشابه، و یک گوشهٔ خیلی بیرون‌زده می‌تواند دادهٔ دورافتاده باشد. نمودار راداری به ما می‌گوید:

  • کدام مشاهده‌ها شبیه هم‌اند؟
  • آیا دادهٔ دورافتاده‌ای هست؟
  • برای یک مشاهده، کدام متغیر از بقیه بیشتر یا کمتر است؟
  • مقدار یک متغیر برای یک مشاهده، از مشاهده‌های دیگر بیشتر است یا کمتر؟

از این نمودار در ورزش زیاد استفاده می‌شود تا نقاط قوت و ضعف بازیکنان کنار هم دیده شود. اگر خطوط راهنمای مقدارها را دور مرکز بکشیم، شبیه تار عنکبوت می‌شود؛ برای همین به آن نمودار تار عنکبوتی هم می‌گویند، و چون بدون خطوط راهنما شبیه ستاره است، نمودار ستاره‌ای هم می‌نامند.

مثال ۳. داورها می‌خواهند سه متغیر دیگر هم به نمودار ربات‌ها اضافه کنند، یعنی روی هم ۸ متغیر. زاویهٔ بین دو شعاع کنار هم چند درجه می‌شود؟ زاویه‌ها مساوی‌اند و دور تا دور ۳۶۰ درجه است: درجه، کمتر از ۷۲ درجهٔ قبلی؛ هر متغیر تازه زاویه‌ها را تنگ‌تر می‌کند. برعکسش هم کار می‌کند: اگر فقط زاویه را بدانی، ۳۶۰ را بر آن تقسیم کن تا تعداد متغیرها به دست بیاید؛ زاویهٔ ۴۵ درجه یعنی متغیر.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱در نمودار حبابی، مقدار متغیر سوم () با کدام اندازهٔ حباب متناسب است؟
۲یک نمودار راداری ۶ متغیر دارد. زاویهٔ بین دو شعاع کنار هم چند درجه است؟
۳در یک نمودار راداری که شعاع‌هایش از ۰ تا ۱۰۰ درجه‌بندی شده، مقدار ۳۶ برای متغیری که بیشینه‌اش ۴۸ است، روی چه عددی از شعاع قرار می‌گیرد؟
۴در یک نمودار حبابی، برای مشاهدهٔ اول ۹ و برای مشاهدهٔ دوم ۱ است. شعاع حباب اول چند برابر شعاع حباب دوم است؟
۵می‌خواهیم قد، وزن و سن ۳۰ دانش‌آموز را با هم در یک نمودار نشان دهیم. کدام نمودار مناسب است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

(الف) یک نمودار راداری ۱۲ متغیر دارد. زاویهٔ بین دو شعاع کنار هم چند درجه است؟ (ب) اگر نمودار راداری ۷ متغیر داشته باشد، زاویهٔ بین دو شعاع کنار هم حدوداً چند درجه است؟

در یک نمودار حبابی، برای سه مشاهده ۴۰۰، ۱۰۰ و ۲۵ است. اگر شعاع کوچک‌ترین حباب ۱ سانتی‌متر باشد، شعاع دو حباب دیگر چند سانتی‌متر است؟

نتیجهٔ یک دانش‌آموز در پنج آزمون ورزشی مدرسه این است: پرش طول ۳٫۶ متر (بیشینه ۴٫۵)، شنای سوئدی ۲۴ بار (بیشینه ۴۰)، دراز و نشست ۳۰ بار (بیشینه ۵۰)، پرتاب توپ ۱۸ متر (بیشینه ۳۰) و طناب‌زنی ۱۲۰ بار (بیشینه ۱۵۰). برای نمودار راداری، مقدار هر متغیر روی شعاع (از ۰ تا ۱۰۰) چقدر است؟ زاویهٔ بین شعاع‌ها چند است؟

برای هر کار، مناسب‌ترین نمودار را بگو: (الف) سهم هر رشتهٔ ورزشی از اعضای یک باشگاه (۴ رشته) (ب) رابطهٔ قد و وزن ۴۰ نفر (پ) قد، وزن و ساعت ورزش در هفتهٔ ۴۰ نفر (ت) مقایسهٔ شش مهارت دو بازیکن (ث) مقایسهٔ پراکندگی نمره‌های دو کلاس.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه مشاهدهٔ اول ۴ برابر دومی است، پس «شعاع حبابش را ۴ برابر می‌کشیم».

با شعاع ۴ برابر، مساحت برابر می‌شود و تفاوت چهار برابر بزرگ‌تر از واقعیت دیده می‌شود.

درستشعاع را برابر بکش؛ آن وقت مساحت ۴ برابر می‌شود.

اشتباهدر نمودار راداری ربات‌ها، عدد خام ۴۵۰ گرم را روی شعاع بار و عدد خام ۲۵ را روی شعاع سرعت گذاشته‌ایم.

متغیرها واحد و بازهٔ متفاوت دارند؛ با عدد خام، متغیری که عددهای بزرگ‌تری دارد همیشه برنده به نظر می‌رسد.

درستهر مقدار را بر بیشینهٔ همان متغیر تقسیم کن و در ۱۰۰ ضرب کن: بار و سرعت .

اشتباهبرای نمودار حبابی، را «تغییر دما (درجه)» گرفته‌ایم که برای بعضی شهرها منفی است.

اندازهٔ حباب مساحت است و مساحت نمی‌تواند صفر یا منفی باشد؛ متغیر سوم در نمودار حبابی باید مثبت باشد.

درستمتغیری را که منفی می‌شود روی یکی از محورها بگذار و برای اندازهٔ حباب متغیری مثبت انتخاب کن.

اشتباه«شعاع سرعت درست بالای نمودار است، پس سرعت مهم‌ترین متغیر است.»

در نمودار راداری جا و زاویهٔ شعاع‌ها هیچ اطلاعاتی نمی‌دهد؛ فقط باید زاویه‌ها مساوی باشند.

درستاهمیت یا بزرگی را از فاصلهٔ نقطه تا مرکز روی هر شعاع بخوان، نه از جای شعاع.

فراتر از کتابحباب‌هایی که در زمان حرکت می‌کنندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

هانس روسلینگ، پزشک و استاد آمار سوئدی، در سال ۲۰۰۶ میلادی در یک سخنرانی نمودار حبابی‌ای نشان داد که میلیون‌ها بار دیده شد. هر حباب یک کشور بود: محور افقی درآمد سرانه، محور عمودی امید به زندگی، اندازهٔ حباب جمعیت و رنگ حباب قارهٔ آن کشور؛ یعنی چهار متغیر در یک نمودار. بعد دکمه‌ای زد و نمودار سال به سال جلو رفت: حباب‌ها جابه‌جا می‌شدند و زمان، متغیر پنجم شد. مخاطبان دیدند خیلی از کشورهایی که فکر می‌کردند «همیشه عقب‌اند»، در چند دهه به جلو آمده‌اند.

ابزاری که او و همکارانش برای این نمودارها ساختند هنوز رایگان در دسترس است. نکتهٔ این درس آنجا هم رعایت شده است: مساحت حباب‌ها، نه شعاعشان، با جمعیت متناسب است؛ وگرنه کشورهای پرجمعیت کل صفحه را می‌پوشاندند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۴

۱۳ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

کی نمودار میله‌ای بکشم و کی دایره‌ای؟

اگر می‌خواهی سهم هر دسته از کل را به درصد نشان دهی و دسته‌ها زیاد نیستند (حداکثر ۶)، دایره‌ای. اگر می‌خواهی تعدادها را دقیق مقایسه کنی، یا مقدارها به هم نزدیک‌اند، یا دسته‌ها زیادند، میله‌ای؛ چون چشم درازا را دقیق‌تر از زاویه مقایسه می‌کند. اسم‌های طولانی؟ میله‌ای افقی.

نمودار جعبه‌ای را چطور بخوانم؟

خط داخل جعبه میانه است. دو لبهٔ جعبه چارک اول و سوم‌اند و درازای جعبه دامنهٔ میان‌چارکی، یعنی جایی که نیمِ وسطیِ داده‌ها هست. دو سبیل تا کمترین و بیشترین مقدار می‌روند و هر کدام حدود یک‌چهارم داده‌ها را دارند. جعبهٔ کوتاه یعنی داده‌های وسطی به هم نزدیک‌اند.

چرا در نمودار حبابی شعاع را با جذر متغیر سوم حساب می‌کنیم؟

چون چشم اندازهٔ دایره را با مساحتش می‌سنجد و مساحت با توان دوم شعاع متناسب است. اگر شعاع را با خود متغیر متناسب بگیری، مقداری که ۴ برابر است ۱۶ برابر بزرگ‌تر دیده می‌شود. با شعاعِ متناسب با جذر، مساحت درست با مقدار متناسب می‌شود.

در نمودار راداری چرا مقدارها را بر بیشینه تقسیم می‌کنیم؟

چون متغیرها واحدهای مختلف دارند، مثلاً سرعت تا ۵۰ و وزن تا ۵۰۰. با عدد خام، متغیری که عددهای بزرگ‌تری دارد همیشه بزرگ‌تر دیده می‌شود. تقسیم بر بیشینه و ضرب در ۱۰۰ همهٔ شعاع‌ها را از ۰ تا ۱۰۰ می‌کند تا مقایسه منصفانه باشد.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی و آمار دهم انسانی: فصل ۱، معادلهٔ درجهٔ دوم، فصل ۲، تابع، فصل ۳، کار با داده‌های آماری