درس ۱مفهوم تابع
این درس: صفحههای ۴۰ تا ۴۹ کتاب درسی
یادت هست؟#
- اگر باشد، بهازای مقدار چند است؟ جواب: .
- در نقطهٔ ، کدام عدد طول (مختص افقی) است؟ جواب: عدد اول، یعنی . عدد دوم، ، عرض است.
اینها را در فصل خط و معادلههای خطی ریاضی نهم دیدهای.
یک مقدار، مقدار دیگر را تعیین میکند#
در یک کتابفروشی، چاپ هر صفحه ۲ سکه است. هرچه تعداد صفحهها بیشتر شود، پول چاپ هم بیشتر میشود:
| تعداد صفحه | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| پول چاپ (سکه) |
اینجا تعداد صفحه را ما انتخاب میکنیم؛ به آن متغیر مستقل میگوییم. پول چاپ به تعداد صفحه بستگی دارد؛ آن را متغیر وابسته مینامیم. اگر تعداد صفحه را و پول را بنامیم، .
مثال دیگر: مساحت یک مربع به طول ضلعش بستگی دارد (). ضلع متغیر مستقل است و مساحت متغیر وابسته.
زوج مرتب#
هر ستون جدول بالا را میشود به شکل یک زوج مرتب نوشت: یعنی «۳ صفحه، ۶ سکه». عدد اول را مؤلفهٔ اول و عدد دوم را مؤلفهٔ دوم میگوییم. ترتیب مهم است: با فرق دارد؛ دومی یعنی «۶ صفحه، ۳ سکه» که با قیمت این کتابفروشی جور درنمیآید.
دو زوج مرتب فقط وقتی برابرند که مؤلفههای اولشان با هم و مؤلفههای دومشان هم با هم برابر باشند: یعنی و .
مثال ۱. اگر ، و را پیدا کن.
- مؤلفههای اول: ، پس .
- مؤلفههای دوم: ، پس .
رابطه و تابع#
رابطه یعنی هر عضو یک مجموعه را به یک یا چند عضو مجموعهٔ دیگر مربوط کنیم. یک رابطه را میشود به چند شکل نشان داد: با توصیف فارسی، با جدول، با مجموعهٔ زوجهای مرتب، با نمودار پیکانی (از هر عضو مجموعهٔ اول پیکانی به عضو مربوطش در مجموعهٔ دوم)، یا با نمودار مختصاتی (هر زوج مرتب یک نقطه).
حالا مهمترین تعریف این فصل:
یک رابطه از مجموعهٔ به مجموعهٔ را تابع مینامیم، هرگاه به هر عضو دقیقاً یک عضو از نسبت داده شود.
«دقیقاً یک» دو شرط دارد: هیچ عضوی از بیجفت نماند، و هیچ عضوی دو جفت متفاوت نداشته باشد. چند نمودار پیکانی از :
| رابطه | پیکانها | تابع است؟ |
|---|---|---|
| اول | ، ، | بله |
| دوم | ، ، | ؟ |
| سوم | ، ، ، | نه؛ از دو پیکان خارج شده |
| چهارم | ، | نه؛ از هیچ پیکانی خارج نشده |
قبل از ادامه، حدس بزن: رابطهٔ دوم، که در آن و هر دو به رفتهاند، تابع است یا نه؟
بله، تابع است. تعریف فقط میگوید از هر عضو دقیقاً یک پیکان خارج شود؛ اینکه دو پیکان به یک عضو برسند اشکالی ندارد. در مثال کتابفروشی هم اگر دو مشتری هر کدام ۳ صفحه چاپ کنند، هر دو ۶ سکه میپردازند و هیچ مشکلی پیش نمیآید.
سه آزمون تابع بودن#
| شکل نمایش | تابع است وقتی… |
|---|---|
| زوجهای مرتب یا جدول | هیچ دو زوج متفاوتی مؤلفهٔ اول برابر نداشته باشند |
| نمودار پیکانی | از هر عضو دقیقاً یک پیکان خارج شود |
| نمودار مختصاتی | هیچ دو نقطهای روی یک خط موازی محور ها (خط عمودی) نباشند |
🧠 ترفند: در مجموعهٔ زوجها فقط ستون مؤلفههای اول را نگاه کن. اگر عددی تکرار شده و جفتش هر بار فرق دارد، تابع نیست. چرا؟ یعنی یک ورودی دو خروجی گرفته است. ولی اگر یک زوج عیناً دو بار نوشته شده باشد، مثل و ، این یک زوج است و مشکلی ندارد.
مثال ۲. کدامیک تابع است؟
- : مؤلفههای اول ، و همه متفاوتاند. تابع است (تکرار در مؤلفههای دوم مهم نیست).
- : عدد دو جفت متفاوت دارد، و . تابع نیست.
- نقطههای ، ، و روی صفحه: و هر دو روی خط عمودی هستند. تابع نیست. اگر یکی از این دو نقطه را حذف کنیم، تابع میشود.
مثال ۳. رابطههای توصیفی:
- به هر دانشآموز کلاس، تاریخ تولدش را نسبت میدهیم: هر کس دقیقاً یک تاریخ تولد دارد. تابع است، حتی اگر دو نفر همتولد باشند.
- به هر دانشآموز، کلاسهای فوقبرنامهای را که ثبتنام کرده نسبت میدهیم: کسی که در دو کلاس ثبتنام کرده، دو جفت دارد و کسی که در هیچ کلاسی ثبتنام نکرده، بیجفت میماند. تابع نیست.
- به هر کتاب کتابخانه، تعداد صفحههایش را نسبت میدهیم: تابع است.
حالا تو: آیا تابع است؟ جواب: بله؛ مؤلفههای اول همه متفاوتاند.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
اگر ، مقدار و را پیدا کن.
بهازای چه مقدار رابطهٔ تابع است؟
با قاعدهٔ و مجموعهٔ زوجهای مرتب را بنویس. آیا این رابطه تابع است؟ اگر جای مؤلفهها را عوض کنیم، یعنی زوجهای ، چطور؟
نقطههای ، ، ، و روی صفحهٔ مختصاتاند. آیا این رابطه تابع است؟ حذف کدام نقطه آن را تابع میکند؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه تابع نیست، چون دو بار آمده است.
تکرار در مؤلفههای دوم اشکالی ندارد؛ یعنی دو ورودی خروجی یکسان دارند. فقط تکرار مؤلفهٔ اول با جفت متفاوت، تابع بودن را خراب میکند.
درست تابع است.
اشتباهنقطهٔ را سه واحد بالا و یک واحد به راست رسم کرده است.
در زوج مرتب، مؤلفهٔ اول طول (حرکت افقی) و مؤلفهٔ دوم عرض (حرکت عمودی) است. جای این دو را نباید عوض کرد.
درست: سه واحد به راست و یک واحد بالا.
اشتباه و پیکانها و هستند؛ چون هیچ عضوی دو پیکان ندارد، تابع است.
تعریف میگوید به هر عضو دقیقاً یک عضو نسبت داده شود. عضو هیچ پیکانی ندارد.
درستاین رابطه از به تابع نیست؛ از هم باید دقیقاً یک پیکان خارج شود.
فراتر از کتابتابع در برنامهنویسی و هوش مصنوعیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
وقتی در یک برنامهٔ کامپیوتری «تابع» مینویسیم، همین ایده را به کار میبریم: ورودی میگیرد و خروجی میدهد. یک ماشینحساب برای ورودی همیشه را بهعنوان جذر برمیگرداند؛ اگر یک بار و یک بار میداد، دیگر نمیشد به آن اعتماد کرد. شرط «دقیقاً یک خروجی» همان چیزی است که یک برنامه را قابل پیشبینی میکند.
هوش مصنوعی هم در اصل یک تابع بسیار بزرگ است. یک مدل تشخیص تصویر، عکسی را (که برای کامپیوتر فقط فهرست بلندی از عددهاست) به یک برچسب مثل «گربه» نسبت میدهد. آموزش دادن مدل یعنی پیدا کردن تابعی که برای مثالهای شناختهشده خروجی درست بدهد. اگر کنجکاوی، در یادگیری ماشین به زبان ساده ببین این تابع چطور از روی داده ساخته میشود.
درس ۲ضابطهٔ جبری تابع
این درس: صفحههای ۵۰ تا ۵۵ کتاب درسی
یادت هست؟#
- حاصل چند است؟ جواب: اول توان: ، بعد ضرب: ، بعد جمع: .
- آیا تابع است؟ جواب: نه؛ مؤلفهٔ اول دو جفت متفاوت دارد (درس قبل).
تابع مثل یک دستگاه#
دستگاهی را تصور کن که هر عددی به آن بدهی، دو برابرش میکند و یکی به آن اضافه میکند:
| ورودی | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| خروجی |
بهجای نوشتن همهٔ زوجها، قانون دستگاه را یک بار مینویسیم: . این قانون را ضابطهٔ جبری تابع مینامیم. را «اف ایکس» میخوانیم و یعنی «خروجی تابع برای ورودی ». پس .
یعنی در ضابطه بهجای عدد را بگذار: . پرانتز در ضرب نیست؛ فقط میگوید ورودی چیست.
برای اینکه بگوییم تابعی از مجموعهٔ به مجموعهٔ است، مینویسیم .
دامنه و برد#
- دامنهٔ تابع (): مجموعهٔ همهٔ ورودیها؛ یعنی همهٔ مؤلفههای اول.
- برد تابع (): مجموعهٔ همهٔ خروجیها؛ یعنی همهٔ مؤلفههای دوم.
برد همیشه همهٔ نیست؛ فقط عضوهایی از که واقعاً خروجی شدهاند.
مثال ۱. . دامنه و برد . عدد را در برد یک بار مینویسیم، چون در یک مجموعه عضو تکراری نوشته نمیشود.
مثال ۲. با دامنهٔ . برد را پیدا کن.
قبل از ادامه، حدس بزن: برد چند عضو دارد، پنج تا یا کمتر؟
- .
- .
- .
- .
- .
- خروجیها ، ، ، و هستند. بدون تکرار: .
برد فقط ۳ عضو دارد، چون عددهای قرینه مربع یکسان دارند. دقت کن که است، نه .
🧠 ترفند: اگر در ضابطه فقط به شکل آمده باشد (مثل )، دو ورودی قرینه مثل و همیشه یک خروجی دارند. چرا؟ چون . پس برای دامنهٔ کافی است ، و را حساب کنی. شرطش را فراموش نکن: در ضابطهای مثل این کار درست نیست، چون ولی .
از توصیف یا جدول به ضابطه#
مثال ۳. تابعی به هر عدد حقیقی، سه برابر مربع آن منهای ۲ را نسبت میدهد. ضابطه و را بنویس.
اول تخمین بزن: مثبت و برابر است و سه برابرش ؛ پس کمی کمتر از ۱۲ میشود.
- «مربع عدد»: ؛ «سه برابرش»: ؛ «منهای ۲»: .
- و .
- .
با حدسمان میخواند؟ بله، ۱۰ کمی کمتر از ۱۲ است.
مثال ۴. ضابطهٔ تابع را پیدا کن.
- هر بار که یکی زیاد میشود، خروجی تا زیاد میشود؛ پس ضابطه به شکل بهعلاوهٔ یک عدد ثابت است.
- برای : ، ولی خروجی است؛ پس عدد ثابت است.
- . وارسی برای : .
راه دوم. حدس بزن و از دو زوج دو معادله بساز: و . کم کردن این دو از هم: و . راه اول سریعتر است وقتی الگو در جدول پیداست؛ راه دوم وقتی به کار میآید که ورودیها پشتسرهم نباشند.
دو تابع ساده ولی مهم#
- : هر عدد را به خودش نسبت میدهد. و .
- (تابع ثابت): به هر ورودی عدد را نسبت میدهد. و . با اینکه همهٔ خروجیها یکی است، تابع است، چون هر ورودی دقیقاً یک خروجی دارد. بردش است.
حالا تو: اگر و دامنه باشد، برد را بنویس. جواب: .
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
اگر ، مقدار ، و را حساب کن.
برد تابع را با دامنهٔ پیدا کن.
ضابطهٔ تابع را پیدا کن و دامنه و بردش را بنویس.
در تابع میدانیم . مقدار و سپس را پیدا کن.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه، پس .
یعنی که مثبت است. وقتی ورودی منفی است، آن را داخل پرانتز بگذار.
درست.
اشتباه با ؛ پس برد است.
برد فقط خروجیهایی است که واقعاً به دست میآیند، نه همهٔ مجموعهٔ . عدد خروجی هیچ ورودیای نیست.
درست.
اشتباه یعنی .
پرانتز در نشانهٔ ورودی است، نه ضرب. خودش عدد نیست؛ اسم یک قانون است.
درست یعنی خروجی وقتی ورودی است؛ برای ، .
فراتر از کتابضابطه در صفحهگسترده و کدبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
اگر با یک برنامهٔ صفحهگسترده کار کرده باشی، ضابطهٔ تابع را بدون اینکه اسمش را بدانی دیدهای. وقتی در یک خانه مینویسی «دو برابر خانهٔ کناری بهعلاوهٔ یک» و آن را تا پایین ستون میکشی، برنامه برای هر ورودی ستون اول، خروجی ستون دوم را حساب میکند. ستون اول دامنه است و ستون دوم برد.
در برنامهنویسی هم همین است. در پایتون، تابع را اینطور مینویسند:
def f(x):
return 2 * x + 1
و f(3) عدد را برمیگرداند. رباتها پر از چنین تابعهاییاند: تابعی که فاصلهٔ اندازهگیریشده را میگیرد و سرعت موتور را برمیگرداند، یا تابعی که نور محیط را میگیرد و روشنایی چراغ را تعیین میکند. اگر دوست داری ببینی این تابعها روی یک ربات واقعی چطور نوشته میشوند، دورهٔ آیرو از همینجا شروع میکند.
درس ۳نمودار تابع خطی
این درس: صفحههای ۵۶ تا ۶۲ کتاب درسی
یادت هست؟#
- شیب خطی که از نقطههای و میگذرد چند است؟ جواب: .
- خط محور ها را در کدام عدد قطع میکند؟ جواب: در ؛ چون بهازای ، (عرض از مبدأ).
اینها را در فصل خط و معادلههای خطی ریاضی نهم دیدهای.
مخزنی که با سرعت ثابت پر میشود#
در یک مخزن ۴۰ لیتر آب هست. شیری باز میشود که هر دقیقه ۶ لیتر آب به آن اضافه میکند:
| دقیقه | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| لیتر آب |
هر دقیقه دقیقاً ۶ لیتر اضافه میشود، پس . اگر این نقطهها را روی صفحهٔ مختصات بگذاریم، همه روی یک خط راست میافتند.
هر تابع به شکل را یک تابع خطی مینامیم. نمودارش یک خط راست است:
- شیب خط است: هر بار که یک واحد زیاد شود، به اندازهٔ تغییر میکند. اگر مثبت باشد خط بالا میرود و اگر منفی باشد پایین میآید.
- عرض از مبدأ است: جایی که خط محور ها را قطع میکند.
🧠 ترفند: در یک تابع خطی، هر یک واحد افزایش دقیقاً به خروجی اضافه میکند. چرا؟ . پس اگر را بدانی، بقیهٔ جدول را با چند بار جمع کردن میسازی.
رسم نمودار تابع خطی#
دو نقطه یک خط را مشخص میکنند. پس برای رسم :
- دو ورودی ساده انتخاب کن (معمولاً و یک عدد دیگر).
- خروجی هر کدام را حساب کن.
- دو نقطه را روی صفحه بگذار و با خطکش از هر دو بگذر.
مثال ۱. شمعی ۲۴ سانتیمتری هر ساعت ۳ سانتیمتر کوتاه میشود. ارتفاع شمع بعد از ساعت چقدر است و کی تمام میشود؟
قبل از ادامه، حدس بزن: شیب این تابع مثبت است یا منفی؟
منفی؛ چون با گذشت زمان ارتفاع کم میشود. هر ساعت ۳ سانتیمتر از ارتفاع کم میشود، پس و :
- .
- دو نقطه: و ؛ یعنی نقطههای و .
- شمع وقتی تمام میشود که : ، پس ساعت.
پیدا کردن ضابطه از دو مقدار#
اگر دو مقدار و را بدانیم:
و بعد را با گذاشتن یکی از نقطهها در پیدا میکنیم.
مثال ۲. در تابع خطی داریم و . ضابطه را پیدا کن.
- .
- : ، پس .
- . وارسی: .
اگر نمودار تابع خطی از مبدأ بگذرد، یعنی ، پس و . مثلاً اگر از مبدأ بگذرد و باشد، و .
مثال ۳ (پیشبینی). درختی در سال دوم پس از کاشت ۱۳۰ سانتیمتر و در سال پنجم ۱۹۰ سانتیمتر بلندی داشته است. اگر رشدش خطی باشد، در سال هشتم چقدر است؟
اول تخمین بزن: در سه سال ۶۰ سانتیمتر بلند شده؛ سه سال دیگر هم حدود ۶۰ سانتیمتر، یعنی حدود ۲۵۰.
- سانتیمتر در سال.
- ، پس ؛ یعنی .
- سانتیمتر.
با حدسمان میخواند؟ بله، دقیقاً ۲۵۰. البته در دنیای واقعی رشد درخت همیشه خطی نمیماند؛ این مدل فقط برای چند سال نزدیک قابل اعتماد است.
کاربرد: هزینه، درآمد و سود خطی#
کارگاهی برای ساختن جاکلیدی ۲۰۰ سکه هزینهٔ ثابت و برای هر جاکلیدی ۶ سکه هزینه دارد. هر جاکلیدی را ۱۰ سکه میفروشد.
- هزینه: .
- درآمد: .
- سود: . این هم یک تابع خطی است.
- سربهسر: ، پس . با فروش بیش از ۵۰ جاکلیدی، کارگاه سود میکند.
راه دوم برای سربهسر: هر جاکلیدی سکه از هزینهٔ ثابت را جبران میکند؛ برای جبران ۲۰۰ سکه، جاکلیدی لازم است. این راه سریعتر است و نشان میدهد عدد از کجا میآید.
همهٔ تابعها خطی نیستند. محیط مربعی به ضلع ، یعنی ، خطی است؛ ولی مساحتش است که خطی نیست: ضلعهای ، و مساحتهای ، و میدهند و هر بار مقدار متفاوتی اضافه میشود. نمودار چنین تابعی را در درس بعد میبینی.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۵ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
تابع را در نظر بگیر. را حساب کن، بگو بهازای چه خروجی صفر میشود و با این دو نقطه نمودار را رسم کن.
ضابطهٔ تابع خطیای را بنویس که از نقطههای و میگذرد، و را حساب کن.
نمودار یک تابع خطی از مبدأ میگذرد و . ضابطه و را پیدا کن.
کرایهٔ یک دوچرخهٔ اشتراکی ۱۵ سکه برای شروع و ۴ سکه برای هر ساعت است. ضابطهٔ کرایه را برحسب ساعت بنویس. اگر کسی ۴۷ سکه پرداخته باشد، چند ساعت دوچرخهسواری کرده است؟
هزینهٔ تولید کالا سکه است و هر کالا ۲۰ سکه فروخته میشود. تابع سود را بنویس. دستکم چند کالا باید فروخته شود تا سود مثبت باشد؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهبرای و : .
اگر در صورت نقطهٔ دوم منهای نقطهٔ اول است، در مخرج هم باید نقطهٔ دوم منهای نقطهٔ اول باشد. ترتیب ناهمسان، علامت شیب را برعکس میکند.
درست.
اشتباهدر عرض از مبدأ است، چون خط محور ها را در قطع میکند.
عرض از مبدأ جایی است که خط محور ها را قطع میکند، یعنی . عدد جایی است که خط محور ها را قطع میکند.
درستعرض از مبدأ است.
اشتباه برای شمع: نمودار بالا میرود، چون عدد بزرگی است.
شیب منفی یعنی با زیاد شدن ورودی، خروجی کم میشود؛ خط از چپ به راست پایین میآید.
درستنمودار از شروع میشود و تا پایین میآید.
فراتر از کتابخط بهترین برازش، سادهترین هوش مصنوعیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در دنیای واقعی دادهها هیچوقت دقیقاً روی یک خط نمیافتند. مثلاً اگر قد و وزن صد نفر را روی صفحه بگذاری، نقطهها ابری کشیده میسازند. آماردانها خطی پیدا میکنند که از وسط این ابر بگذرد و کمترین فاصله را با نقطهها داشته باشد؛ به آن «خط بهترین برازش» یا رگرسیون خطی میگویند. پیدا کردن و این خط، سادهترین شکل یادگیری ماشین است: ماشین از روی دادهها شیب و عرض از مبدأ را «یاد میگیرد» تا برای ورودی تازه پیشبینی کند.
تابع خطی در رباتیک هم همهجا هست. وقتی یک حسگر عددی بین تا میدهد و میخواهیم آن را به زاویهٔ تا درجهٔ یک موتور تبدیل کنیم، از یک تابع خطی استفاده میکنیم که از دو نقطهٔ و میگذرد؛ دقیقاً همان کاری که در «پیدا کردن ضابطه از دو مقدار» کردی. برای دیدن شیب از زاویهای دیگر، شیب خط به زبان ساده را بخوان.
درس ۴نمودار تابع درجهٔ دوم
این درس: صفحههای ۶۳ تا ۷۰ کتاب درسی
یادت هست؟#
- را باز کن. جواب: ، پس .
- معادلهٔ را حل کن (فصل قبل). جواب: ، پس یا .
بیشترین مساحت با نردهٔ محدود#
باغبانی ۲۰ متر نرده دارد و میخواهد کنار دیوار حیاط یک باغچهٔ مستطیلی بسازد. دیوار یک ضلع را میسازد، پس نرده فقط برای سه ضلع لازم است: دو ضلع عمود بر دیوار، هر کدام متر، و ضلع روبهروی دیوار متر. مساحت:
چند مقدار را امتحان میکنیم:
دو نکته در جدول هست: مساحت اول زیاد و بعد کم میشود، و عددها دو طرف قرینهاند ( و ، و ). بیشترین مساحت متر مربع است، وقتی . اگر این نقطهها را رسم کنیم، یک منحنی کمانی شکل به دست میآید، نه یک خط.
تابع درجهٔ دوم و سهمی#
تابعی به شکل با را تابع درجهٔ دوم مینامیم. نمودارش یک منحنی به نام سهمی است.
- رأس سهمی نقطهای است که منحنی در آن برمیگردد. طول رأس: . عرض رأس را با گذاشتن همین در ضابطه پیدا میکنیم.
- خط عمودیای که از رأس میگذرد، محور تقارن سهمی است: نمودار دو طرف آن قرینه است.
- اگر ، دهانهٔ سهمی رو به بالاست () و رأس کمترین مقدار تابع است.
- اگر ، دهانهٔ سهمی رو به پایین است () و رأس بیشترین مقدار تابع است.
چرا رأس در است؟ در فصل ۱ دیدی که مجموع دو ریشهٔ برابر است. سهمی قرینه است، پس رأس درست وسط دو ریشه میافتد: نصف ، یعنی . (این عدد حتی وقتی ریشهای در کار نیست هم رأس را میدهد؛ میشود آن را با مربع کامل هم نشان داد.)
در مثال باغچه و : . با جدول میخواند. چون ، رأس بیشترین مقدار است: .
رسم سهمی با جدول#
مثال ۱. نمودار را رسم کن.
- رأس: و . رأس .
- ، پس دهانه رو به بالاست و کمترین مقدار تابع است.
- چند دو طرف رأس انتخاب میکنیم:
- نقطهها را میگذاریم و با یک منحنی نرم (نه خطهای شکسته) به هم وصل میکنیم. سهمی محور ها را در و قطع میکند؛ همان ریشههای .
🧠 ترفند: اگر سهمی محور ها را در دو نقطه قطع کند، طول رأس درست وسط آن دو نقطه است. چرا؟ چون سهمی نسبت به خط عمودی رأس قرینه است. در مثال ۱: وسط و عدد است.
مثال ۲. .
قبل از ادامه، حدس بزن: این سهمی بیشترین مقدار دارد یا کمترین مقدار؟
بیشترین؛ چون و دهانه رو به پایین است.
- رأس: و . رأس و بیشترین مقدار .
- جدول:
شکل رأسی: #
گاهی ضابطه از اول به شکل است. رأس این سهمی است. مثلاً : چون هیچوقت منفی نیست، هیچوقت مثبت نیست و هرگز از بیشتر نمیشود. وقتی است که ، یعنی . پس رأس و بیشترین مقدار است. به علامت دقت کن: یعنی .
راه دوم: باز کنیم: . با فرمول: . همان جواب؛ ولی خواندن مستقیم از شکل رأسی سریعتر است، چون حسابی لازم ندارد.
محل برخورد دو نمودار#
دو نمودار جایی به هم میرسند که برای یک خروجی یکسان بدهند. پس دو ضابطه را مساوی میگذاریم.
مثال ۳. محل برخورد و را پیدا کن.
- .
- همه به یک طرف: ، تقسیم بر : .
- ، پس یا .
- را از یکی از ضابطهها حساب میکنیم: میدهد و میدهد .
- دو نمودار در و به هم میرسند.
کاربرد: بیشترین سود#
در فصل ۱ سود باشگاه مربا از فروش شیشه بود و فقط فهمیدیم بین ۵ تا ۲۵ شیشه سود دارد. حالا بیشترین سود را پیدا میکنیم:
اول تخمین بزن: رأس وسط دو نقطهٔ سربهسر، ۵ و ۲۵، است؛ یعنی حدود ۱۵.
- ، پس رأس بیشترین مقدار است.
- .
- .
با حدسمان میخواند؟ بله. بیشترین سود ۱۰۰ سکه است، با فروش ۱۵ شیشه.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۵ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
برای رأس، جهت دهانه و نقطههای برخورد با محور ها را پیدا کن و جدولی برای رسم بساز.
برای سهمی رأس، بیشترین یا کمترین مقدار و نقطههای برخورد با محور ها را پیدا کن.
مجموع دو عدد ۱۶ است. بیشترین مقدار حاصلضربشان چقدر است و در چه حالتی رخ میدهد؟
سود روزانهٔ یک دکهٔ کتاب از فروش کتاب سکه است. با فروش چند کتاب بیشترین سود به دست میآید و این سود چقدر است؟
محل برخورد سهمی و خط را پیدا کن.
اشتباههای رایج ۴
اشتباهرأس : .
فرمول طول رأس است و منفی پشت کسر جا افتاده است.
درست.
اشتباهرأس نقطهٔ است.
وقتی صفر میشود که . در شکل ، اگر داخل پرانتز علامت باشد، منفی است.
درسترأس .
اشتباه، پس برای : .
یعنی «منفیِ مربع »: اول ، بعد منفی آن: .
درست.
اشتباه بیشترین مقدار دارد، چون جملهٔ منفی است.
جهت دهانه فقط به علامت ، ضریب ، بستگی دارد. اینجا است.
درستدهانه رو به بالاست و رأس کمترین مقدار است.
فراتر از کتابسهمی در آنتن، چراغ و پرتاب توپبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
سهمی فقط یک نمودار روی کاغذ نیست. اگر یک سهمی را دور محور تقارنش بچرخانی، کاسهای به دست میآید که ویژگی جالبی دارد: هر پرتوی که موازی محور به آن بتابد، پس از برخورد به یک نقطهٔ مشخص به نام «کانون» میرود. آنتنهای بشقابی ماهواره و تلسکوپهای بزرگ از همین شکل استفاده میکنند تا سیگنال ضعیف را در یک نقطه جمع کنند. چراغ جلوی خودرو کار برعکس را میکند: لامپ در کانون است و نور به شکل یک باریکهٔ موازی بیرون میرود.
توپی هم که پرتاب میکنی (اگر مقاومت هوا را نادیده بگیریم) مسیری سهمی شکل دارد. بازیهای ویدیویی و رباتهایی که چیزی را پرتاب میکنند، با همین تابع درجهٔ دوم حساب میکنند توپ کجا فرود میآید. پیدا کردن بیشترین و کمترین مقدار، که در این درس با رأس انجام دادی، در بیشترین و کمترین مقدار یک تابع از زاویهٔ دیگری توضیح داده شده است.
آزمون فصل ۲
۱۵ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
اگر میخواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان
پرسشهای رایج
اگر دو ورودی خروجی یکسان داشته باشند، باز هم تابع است؟
بله. تابع فقط شرط میگذارد که هر ورودی دقیقاً یک خروجی داشته باشد. اینکه دو ورودی به یک خروجی برسند، مثل در ، اشکالی ندارد. چیزی که تابع بودن را خراب میکند، یک ورودی با دو خروجی متفاوت است.
فرق دامنه و برد چیست؟
دامنه مجموعهٔ ورودیهاست (مؤلفههای اول) و برد مجموعهٔ خروجیهایی که واقعاً به دست میآیند (مؤلفههای دوم). برد را بدون عضو تکراری مینویسیم و لزوماً همهٔ مجموعهٔ نیست.
از کجا بفهمم دهانهٔ سهمی رو به بالاست یا پایین؟
فقط به علامت ، ضریب ، نگاه کن. اگر دهانه رو به بالاست و رأس کمترین مقدار است؛ اگر رو به پایین است و رأس بیشترین مقدار. علامت بقیهٔ جملهها روی جهت دهانه اثری ندارد.
برای رسم نمودار تابع خطی چند نقطه لازم است؟
دو نقطه کافی است، چون از دو نقطه فقط یک خط میگذرد. معمولاً (که عرض از مبدأ را میدهد) و یک عدد ساده دیگر را انتخاب کن. نقطهٔ سوم فقط برای وارسی خوب است: اگر روی همان خط نیفتاد، جایی اشتباه حساب کردهای.
برای عمیقتر یاد گرفتن
- تابع چیست؟ ماشینی که ورودی میگیرد و خروجی میدهد
- شیب چیست؟ عددی که تندیِ هر تغییر را میگوید
- بیشینه و کمینه چیست؟ قله و درّهٔ یک تابع
فصلهای دیگر ریاضی و آمار دهم انسانی: فصل ۱، معادلهٔ درجهٔ دوم، فصل ۳، کار با دادههای آماری، فصل ۴، نمایش دادهها

