آموزش ریاضی و آمار دهم انسانی · فصل ۱

معادلهٔ درجهٔ دوم، به زبان ساده

این فصل با ساختن معادله از دل یک مسئلهٔ فارسی شروع می‌شود: مجهول را نام می‌گذاری، جمله‌ها را به زبان جبر ترجمه می‌کنی و جواب را در خود مسئله وارسی می‌کنی. بعد سراغ معادلهٔ درجهٔ دوم می‌رویم و سه روش برای حلش یاد می‌گیری: تجزیه با اتحادها، مربع کامل و روش کلی با دلتا، و با همین ابزار نقطهٔ سربه‌سر یک کسب‌وکار کوچک را پیدا می‌کنی. آخر فصل معادله‌هایی را حل می‌کنی که مجهول در مخرج کسرهایشان است، و یاد می‌گیری کدام ریشه‌ها را باید کنار گذاشت.

صفحه‌های ۹ تا ۳۸ کتاب۳ درس۲۸ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی یک مسئلهٔ توصیفی را به معادله تبدیل کنی، آن را حل کنی و معنای جواب را در مسئله وارسی کنی.
  • می‌توانی معادلهٔ درجهٔ دوم را با تجزیه، ریشه‌گیری، مربع کامل و روش کلی (دلتا) حل کنی.
  • می‌توانی از روی علامت دلتا بگویی معادله دو ریشه، ریشهٔ مضاعف یا هیچ ریشهٔ حقیقی دارد.
  • می‌توانی سود را از درآمد و هزینه بسازی و نقطهٔ سربه‌سر را پیدا کنی.
  • می‌توانی معادله‌های شامل عبارت گویا را حل کنی و ریشه‌هایی را که مخرج را صفر می‌کنند کنار بگذاری.

پیش‌نیاز: حل معادلهٔ درجهٔ اول، اتحادهای مربع دوجمله‌ای، مزدوج و جملهٔ مشترک و تجزیه (ریاضی نهم، فصل عبارت‌های جبری)، ساده کردن و جمع کسرهای جبری (ریاضی نهم، فصل عبارت‌های گویا) و جذر عددها.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی و آمار (۱)، پایهٔ دهم، رشتهٔ علوم انسانی»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی و آمار دهم انسانی کدام درس است؟

درس ۱معادله و مسئله‌های توصیفی

این درس: صفحه‌های ۱۰ تا ۱۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • معادلهٔ را حل کن. جواب: را به دو طرف اضافه می‌کنیم: ، بعد دو طرف را بر تقسیم می‌کنیم: .
  • عبارت را تجزیه کن. جواب: در هر دو جمله هست، پس از آن فاکتور می‌گیریم: .

اگر یکی از این دو را یادت نبود، فصل عبارت‌های جبری ریاضی نهم را یک نگاه بینداز.

معادله یعنی ترازوی صاف#

یک ترازوی دوکفه‌ای را تصور کن. در کفهٔ چپ سه کیسهٔ برنج هم‌وزن و یک وزنهٔ ۲ کیلویی است و در کفهٔ راست یک وزنهٔ ۱۱ کیلویی. ترازو صاف ایستاده است. هر کیسه چند کیلو است؟

کفهٔ چپ کفهٔ راست
کیسه + کیسه + کیسه + ۲ کیلو ۱۱ کیلو

اگر وزن هر کیسه را بنامیم، صاف بودن ترازو یعنی . اگر از هر دو کفه ۲ کیلو برداریم، ترازو هنوز صاف است: . حالا هر کفه را سه قسمت مساوی می‌کنیم: . هر کیسه ۳ کیلو است.

به چنین تساوی‌ای که یک عدد نامعلوم (مجهول) دارد، معادله می‌گوییم. عددی که اگر به‌جای مجهول بگذاریم، تساوی درست می‌شود، جواب یا ریشهٔ معادله است. همیشه می‌توانی جوابت را وارسی کنی: ، پس واقعاً ریشه است.

معادلهٔ درجهٔ اول#

معادله‌ای را که بشود به شکل نوشت و در آن و عددهای حقیقی‌اند و ، معادلهٔ درجهٔ اول می‌نامیم. این معادله فقط یک ریشه دارد:

چرا نباید صفر باشد؟ چون در قدم آخر بر تقسیم می‌کنیم و تقسیم بر صفر معنا ندارد. اگر باشد، اصلاً ی در معادله نمی‌ماند.

مثلاً در داریم و ، پس . وارسی: .

از جملهٔ فارسی به معادله (مسئلهٔ توصیفی)#

در یک مسئلهٔ توصیفی، معادله آماده نیست؛ خودمان باید آن را از جمله‌ها بسازیم. این پنج قدم همیشه کار می‌کند:

  1. مجهول را پیدا کن و اسمش را بگذار.
  2. هر تکهٔ جمله را به زبان جبر ترجمه کن.
  3. دو چیزی را که مسئله می‌گوید برابرند، مساوی هم بنویس.
  4. معادله را حل کن.
  5. جواب را در خود مسئله وارسی کن و ببین معنا دارد یا نه.
جملهٔ فارسی به زبان جبر
سه برابرِ عدد
عدد به‌علاوهٔ ۹
۷ واحد کمتر از دو برابرِ عدد
مربعِ عدد
نصفِ عدد

مثال ۱. عددی را پیدا کن که اگر سه برابرش را منهای ۷ کنیم، با همان عدد به‌علاوهٔ ۹ برابر شود.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ اگر عدد ۱۰ باشد، طرف اول و طرف دوم است؛ طرف اول زیادی بزرگ شد. اگر ۵ باشد، در برابر است؛ طرف اول کوچک ماند. پس جواب بین ۵ و ۱۰ است.

  1. عدد را می‌نامیم.
  2. «سه برابرش منهای ۷» یعنی و «همان عدد به‌علاوهٔ ۹» یعنی .
  3. معادله: .
  4. جمله‌های دار را یک طرف و عددها را طرف دیگر می‌بریم. هر جمله‌ای که از این طرف به آن طرف می‌رود، علامتش عوض می‌شود: ، یعنی و .
  5. وارسی: و .

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۸ بین ۵ و ۱۰ است.

مثال ۲. دو خواهر روی هم ۵۴ تمبر جمع کرده‌اند. تمبرهای خواهر بزرگ‌تر ۶ تا بیشتر از دو برابر تمبرهای خواهر کوچک‌تر است. هر کدام چند تمبر دارد؟

اول با یک مدل نواری ببینیم چه داریم. هر خانهٔ یعنی «به اندازهٔ تمبرهای خواهر کوچک‌تر»:

قسمت ۱ قسمت ۲ قسمت ۳ اضافه
کوچک‌تر
بزرگ‌تر

همهٔ خانه‌ها با هم ۵۴ تمبر است: سه خانهٔ و یک خانهٔ ۶.

  1. معادله: ، یعنی .
  2. و .
  3. خواهر کوچک‌تر ۱۶ تمبر دارد و بزرگ‌تر .
  4. وارسی: .

راه دوم. همان مدل نواری را بدون معادله بخوان: اگر ۶ تمبر اضافه را کنار بگذاری، تمبر می‌ماند که سه خانهٔ مساوی است؛ پس هر خانه تمبر است. وقتی عددها ساده‌اند این راه سریع‌تر است، چون نوشتن معادله لازم ندارد؛ ولی وقتی مجهول به توان ۲ برسد (بخش بعد)، فقط معادله کار می‌کند.

🧠 ترفند: مجموع سه عدد پشت‌سرهم، سه برابرِ عدد وسطی است؛ پس عدد وسطی = مجموع ÷ ۳. چرا؟ اگر عدد وسطی باشد، سه عدد ، و هستند و و همدیگر را خنثی می‌کنند، پس جمعشان است. مثلاً اگر جمع سه عدد پشت‌سرهم ۴۵ باشد، وسطی است و عددها ۱۴، ۱۵ و ۱۶. شرطش: عددها باید دقیقاً پشت‌سرهم باشند، یعنی هر کدام یکی بیشتر از قبلی.

وقتی مجهول به توان ۲ می‌رسد#

قاب عکسی مربع‌شکل داریم که مساحتش ۴۹ سانتی‌متر مربع است. طول ضلعش چقدر است؟ اگر ضلع را بنامیم، . دو عدد هستند که مربعشان ۴۹ است: و . ولی طول ضلع منفی نمی‌شود، پس ضلع ۷ سانتی‌متر است. این همان قدم پنجم است: جواب باید در مسئله معنا داشته باشد.

معادله‌ای به شکل که در آن است، معادلهٔ درجهٔ دوم نام دارد. ضریب است، ضریب و عدد ثابت. برای پیدا کردن و و اول همهٔ جمله‌ها را به یک طرف ببر تا طرف دیگر صفر شود:

معادله شکل مرتب
همین است
همین است

قبل از ادامه، حدس بزن: معادلهٔ چند جواب دارد؟

بیشتر کسانی که این معادله را می‌بینند فوراً می‌گویند ۵، و درست هم هست: . ولی صفر را هم امتحان کن: . پس این معادله دو جواب دارد. برای اینکه هیچ جوابی جا نماند، به‌جای حدس از این ویژگی استفاده می‌کنیم:

اگر حاصل‌ضرب دو عدد صفر باشد، دست‌کم یکی از آن دو صفر است. (اگر هیچ‌کدام صفر نباشند، حاصل‌ضربشان هم صفر نمی‌شود.)

  1. معادله: .
  2. همه را به یک طرف می‌بریم: .
  3. فاکتور می‌گیریم: .
  4. یا یا ؛ پس یا .

اینجا هرگز دو طرف را بر تقسیم نکن. تقسیم بر فقط وقتی مجاز است که بدانیم صفر نیست، و دقیقاً همین تقسیم جواب صفر را گم می‌کند.

مثال ۳. طول یک عکس مستطیلی ۴ سانتی‌متر بیشتر از عرض آن است و مساحتش ۶۰ سانتی‌متر مربع. ابعاد عکس چقدر است؟

اگر عرض را بنامیم، طول است و مساحت: ، یعنی . یک معادلهٔ درجهٔ دوم.

اول تخمین بزن: اگر عکس مربع بود، ضلعش حدود می‌شد. چون طول از عرض بیشتر است، عرض باید کمتر از ۷٫۷ باشد. چند عدد را امتحان می‌کنیم:

پس عرض ۶ و طول ۱۰ سانتی‌متر است. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۶ کمتر از ۷٫۷ است. این معادله یک ریشهٔ دیگر هم دارد، (چون )، ولی عرض منفی معنا ندارد. در درس بعد یاد می‌گیری هر دو ریشه را بدون حدس زدن پیدا کنی.

حالا تو: معادلهٔ را حل کن. جواب: ، پس و ریشه‌ها و هستند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ریشهٔ معادلهٔ کدام است؟
۲کدام معادله درجهٔ دوم است؟
۳عدد مساحت یک مربع (به سانتی‌متر مربع) ۷ برابر عدد طول ضلعش (به سانتی‌متر) است. طول ضلع چند سانتی‌متر است؟
۴سن مادری ۴ برابر سن دخترش است و مجموع سن آن دو ۵۵ سال. دختر چند سال دارد؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

دو دوست روی هم ۷۵ صفحه کتاب خوانده‌اند. یکی ۱۵ صفحه بیشتر از دیگری خوانده است. هر کدام چند صفحه خوانده‌اند؟

معادلهٔ را به شکل بنویس و ، و را مشخص کن.

معادلهٔ را حل کن.

حاصل‌ضرب دو عدد طبیعیِ پشت‌سرهم ۷۲ است. معادله‌اش را بنویس و عددها را پیدا کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه، دو طرف را بر تقسیم می‌کنم: . پس معادله فقط یک جواب دارد.

تقسیم بر فقط وقتی درست است که صفر نباشد، و ما هنوز نمی‌دانیم صفر است یا نه. با همین تقسیم، جواب گم شد.

درست، پس و یا .

اشتباه، پس و .

وقتی به طرف دیگر می‌رود، علامتش عوض می‌شود و می‌شود. علامت هم چون جابه‌جا نشده عوض نمی‌شود.

درست، یعنی و .

اشتباهمساحت مربع ۴۹ است، پس و ضلع یا است یا .

معادله دو ریشه دارد، ولی مسئله دربارهٔ طول است و طول منفی نمی‌شود. قدم آخر حل مسئله، وارسی معنای جواب است.

درستضلع سانتی‌متر است؛ ریشهٔ معادله هست، ولی جواب مسئله نیست.

فراتر از کتابمعادله‌هایی که چهار هزار سال عمر دارندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

بابلی‌ها، حدود چهار هزار سال پیش، روی لوح‌های گلی مسئله‌هایی از این نوع حل می‌کردند: «مساحت یک زمین مستطیلی را می‌دانم و می‌دانم طولش چقدر از عرضش بیشتر است؛ طول و عرض چقدر است؟» همان مسئلهٔ عکس مستطیلی این درس. آن‌ها نماد نداشتند و همه‌چیز را با جمله و دستورالعمل گام‌به‌گام می‌نوشتند.

روش «حدس بزن، وارسی کن، حدس را بهتر کن» که در مثال ۳ دیدی، هنوز زنده است. برنامه‌های صفحه‌گسترده ابزاری دارند که دقیقاً همین کار را می‌کند: تو می‌گویی جواب نهایی چقدر باشد و برنامه آن‌قدر مقدار ورودی را عوض می‌کند تا به آن برسد. ماشین‌حساب‌های علمی هم برای حل خیلی از معادله‌ها همین کار را با سرعت زیاد تکرار می‌کنند. فرقش با حدس ما فقط سرعت است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲حل معادلهٔ درجهٔ دوم و کاربردها

این درس: صفحه‌های ۱۹ تا ۳۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • را باز کن. جواب: ؛ مربع جملهٔ اول، به‌علاوهٔ دو برابر حاصل‌ضرب دو جمله، به‌علاوهٔ مربع جملهٔ دوم.
  • را تجزیه کن. جواب: ، با اتحاد مزدوج.

در درس قبل ریشه‌ها را با حدس زدن پیدا کردیم. حدس همیشه جواب نمی‌دهد: ریشه‌های اصلاً عدد صحیح نیستند. در این درس سه روش یاد می‌گیری که بدون حدس کار می‌کنند.

روش اول: تجزیه#

اگر بتوانیم طرف چپ را به شکل حاصل‌ضرب دو پرانتز بنویسیم، ویژگی درس قبل کار را تمام می‌کند: یکی از پرانتزها باید صفر باشد. اتحادهایی که از پارسال می‌شناسی:

نام اتحاد
فاکتورگیری
مربع دوجمله‌ای و
مزدوج
جملهٔ مشترک

مثال ۱. هر معادله را با اتحاد مناسبش حل کن.

  • الف) . عدد ثابت ندارد، پس فاکتور می‌گیریم: . یا یا ؛ ریشه‌ها و .
  • ب) . مزدوج: ؛ ریشه‌ها و .
  • پ) . این مربع دوجمله‌ای است، چون و : ، یعنی . هر دو پرانتز یک جواب می‌دهند: . وقتی دو ریشهٔ معادلهٔ درجهٔ دوم با هم برابر باشند، می‌گوییم معادله ریشهٔ مضاعف دارد.
  • ت) . دنبال دو عدد می‌گردیم که حاصل‌ضربشان و مجموعشان باشد:
دو عدد حاصل‌ضرب مجموع
و
و
و
و ✔

پس و ریشه‌ها و هستند. وارسی : .

ریشه‌گیری#

وقتی معادله به شکل «مربع یک چیز برابر یک عدد» است، از دو طرف جذر می‌گیریم و را فراموش نمی‌کنیم.

مثال ۲. . عددهایی که مربعشان است، و هستند:

  1. یا .
  2. یا .

قبل از ادامه، حدس بزن: معادلهٔ چند جواب دارد؟

هیچ جوابی. مربع هر عدد حقیقی صفر یا مثبت است، پس هیچ‌وقت نمی‌شود. در حالت کلی، برای :

تعداد ریشه ریشه‌ها
دو ریشه و
یک ریشهٔ مضاعف
ریشهٔ حقیقی ندارد

روش دوم: مربع کامل#

ایدهٔ این روش این است که هر معادله را به شکل دربیاوریم تا با ریشه‌گیری حل شود. اول یک تصویر: را مثل یک مربع در و دو نوار در ببین:

؟

این شکل برای اینکه یک مربع کامل به ضلع شود، فقط یک گوشهٔ کم دارد. پس .

مثال ۳. را به روش مربع کامل حل کن.

  1. عدد ثابت را به طرف دیگر می‌بریم: .
  2. ضریب را نصف می‌کنیم () و مربعش () را به دو طرف اضافه می‌کنیم: .
  3. طرف چپ مربع کامل است: .
  4. ریشه‌گیری: یا .
  5. یا . وارسی : .

اگر ضریب یک نباشد، اول دو طرف را بر آن تقسیم کن. مثلاً با تقسیم بر می‌شود . بعد: ، نصف ضریب عدد است و مربعش : ، یعنی . پس و یا .

روش سوم: روش کلی (با )#

اگر همین قدم‌های مربع کامل را روی با حرف‌ها انجام دهیم:

  1. تقسیم بر و بردن عدد ثابت به طرف دیگر: .
  2. اضافه کردن مربع نصف ضریب ، یعنی ، به دو طرف و مرتب کردن: .
  3. ریشه‌گیری و جابه‌جا کردن :

عدد (بخوان «دلتا») را مبین معادلهٔ درجهٔ دوم می‌نامیم. علامت آن تعداد ریشه‌ها را می‌گوید، چون در قدم ۲ مربع یک عبارت با برابر شده و مربع هیچ‌وقت منفی نیست:

علامت تعداد ریشه ریشه‌ها
دو ریشهٔ متمایز و
یک ریشهٔ مضاعف
ریشهٔ حقیقی ندارد

مثال ۴. را حل کن.

اول تخمین بزن: اگر بگذاری، طرف چپ می‌شود (مثبت) و اگر بگذاری، (منفی). پس یک ریشه جایی بین و است.

  1. ، و .
  2. . چون ، دو ریشه داریم.
  3. .
  4. یا .

با حدسمان می‌خواند؟ بله، بین و است. دقت کن که است، پس و (نه ).

مثال ۵. سه معادلهٔ دیگر، سه حالت دیگر:

  • : و . یعنی حدود و . حدس زدن هیچ‌وقت به این‌ها نمی‌رسید.
  • : ، پس ریشهٔ مضاعف: .
  • : ، پس ریشهٔ حقیقی ندارد.

راه دوم برای مثال ۱ (ت). را با هم حل کنیم: و ، یعنی یا ؛ همان جواب‌ها. وقتی دو عدد مناسب زود پیدا می‌شوند، تجزیه سریع‌تر است چون حساب کمتری دارد؛ ولی همیشه کار می‌کند، حتی وقتی ریشه‌ها کسری یا رادیکالی‌اند.

وقتی معادله… سریع‌ترین راه
عدد ثابت ندارد () فاکتورگیری
جملهٔ ندارد () ریشه‌گیری
است و دو عدد با حاصل‌ضرب و مجموع زود پیدا می‌شوند جملهٔ مشترک
هیچ‌کدام از این‌ها نیست

مجموع و حاصل‌ضرب ریشه‌ها#

این بخش در کتاب درسی فقط به شکل یک پرسش و چند تمرین ستاره‌دار (اختیاری) آمده است؛ اینجا کوتاه می‌بینیمش چون راه خوبی برای وارسی ریشه‌هاست. اگر دو ریشهٔ فرمول را با هم جمع کنیم، ها همدیگر را خنثی می‌کنند: مجموع است. حاصل‌ضربشان هم می‌شود. در مثال ۴ ریشه‌ها و بودند: مجموع و حاصل‌ضرب . درست است.

🧠 ترفند: اگر در داشته باشیم ، یکی از ریشه‌ها است و دیگری . چرا؟ با گذاشتن طرف چپ همان می‌شود که صفر است، و چون حاصل‌ضرب ریشه‌ها است، ریشهٔ دیگر است. مثلاً در داریم ، پس ریشه‌ها و هستند. شرطش را فراموش نکن: اگر صفر نباشد، این ترفند کار نمی‌کند.

کاربرد: درآمد، هزینه، سود و نقطهٔ سربه‌سر#

باشگاه یک مدرسه مربا درست می‌کند و می‌فروشد. سه کلمه را باید بشناسیم:

  • هزینه: پولی که خرج می‌شود؛ اینجا ۱۲۵ سکه برای خرید ظرف‌ها (ثابت) و ۱۰ سکه برای هر شیشه: ، اگر شیشه بسازند.
  • درآمد: پولی که از فروش به دست می‌آید. باشگاه حساب کرده برای فروختن شیشه‌های بیشتر باید قیمت را پایین بیاورد و درآمدش سکه می‌شود.
  • سود: درآمد منهای هزینه.

اگر هیچ شیشه‌ای نفروشند ()، سود است: ۱۲۵ سکه ضرر، همان هزینهٔ ثابت. نقطهٔ سربه‌سر تعداد فروشی است که در آن درآمد و هزینه برابرند، یعنی سود صفر است؛ نه سود، نه ضرر.

  1. . دو طرف را در ضرب می‌کنیم: .
  2. و .
  3. ، یعنی یا .

جدول سود این را نشان می‌دهد:

سود

با فروش بین ۵ تا ۲۵ شیشه باشگاه سود می‌کند و بیرون از این محدوده ضرر (مثلاً با ۳۰ شیشه، سود است). در فصل بعد می‌بینی بیشترین سود را چطور بدون جدول پیدا کنی.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ریشه‌های معادلهٔ کدام‌اند؟
۲مبین () معادلهٔ چند است؟
۳معادلهٔ چند ریشهٔ حقیقی دارد؟
۴ریشه‌های کدام‌اند؟
۵برای اینکه به یک مربع کامل تبدیل شود، چه عددی باید به آن اضافه کرد؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

معادلهٔ را با تجزیه حل کن.

معادلهٔ را به روش مربع کامل حل کن.

معادلهٔ را با حل کن.

به‌ازای چه مقدار معادلهٔ ریشهٔ مضاعف دارد؟ آن ریشه چیست؟

سود یک کارگاه کوچک از فروش کیف از رابطهٔ (سکه) به دست می‌آید. نقطه‌های سربه‌سر کارگاه را پیدا کن و بگو با فروش ۱۰ کیف سود می‌کند یا ضرر.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه، پس .

عدد هم مربعش است. ریشه‌گیری از دو طرف همیشه دارد.

درست یا .

اشتباهدر : ، پس ریشه ندارد.

است و . بدون پرانتز، علامت منفی بیرون از توان می‌ماند و جواب غلط می‌شود.

درست، پس ، یعنی یا .

اشتباه

در فرمول، کل صورت بر تقسیم می‌شود، نه فقط .

درست

اشتباه، پس و .

و هر دو هستند، نه . مربع هیچ عدد حقیقی منفی نمی‌شود.

درست ریشهٔ حقیقی ندارد ().

فراتر از کتابخوارزمی، مربعی که کامل شدبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

روش مربع کامل یک تاریخ ایرانی دارد. محمد بن موسی خوارزمی، ریاضی‌دان قرن سوم هجری، در کتاب «جبر و مقابله» معادله‌های درجهٔ دوم را با شکل حل می‌کرد: دقیقاً همان مربع در و نوارهای کناری که در این درس دیدی، و آن گوشهٔ کوچکی که باید اضافه شود تا شکل یک مربع کامل شود. او نماد و حرف نداشت و همه را با جمله و شکل توضیح می‌داد.

دو کلمه از او به همهٔ زبان‌های دنیا رسیده است. «جبر» در نام کتابش به شکل algebra وارد زبان‌های اروپایی شد، و نام خود او، الخوارزمی، در ترجمه‌های لاتین به algorithm تبدیل شد: کلمه‌ای که امروز برای هر دستورالعمل گام‌به‌گام در برنامه‌نویسی و هوش مصنوعی به کار می‌رود. اتفاقاً روش هم یک الگوریتم به همین معناست: چند قدم ثابت که برای هر معادلهٔ درجهٔ دوم، بدون حدس، جواب را می‌دهد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳معادله‌های شامل عبارت گویا

این درس: صفحه‌های ۳۳ تا ۳۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

  • به‌ازای چه عددی کسر تعریف نشده است؟ جواب: به‌ازای ، چون مخرج صفر می‌شود و تقسیم بر صفر معنا ندارد.
  • را به شکل یک کسر بنویس. جواب: مخرج مشترک است: .

این‌ها را در فصل عبارت‌های گویای ریاضی نهم دیده‌ای.

وقتی مجهول در مخرج است#

رضا با دوچرخه ۱۲ کیلومتر تا خانهٔ مادربزرگش می‌رود و سرعت متوسطش ۱۵ کیلومتر بر ساعت است. چقدر طول می‌کشد؟

مسافت سرعت زمان
۱۲ کیلومتر ۱۵ کیلومتر بر ساعت ساعت؟

سرعت یعنی مسافت تقسیم بر زمان، پس . مجهول در مخرج نشسته است. به معادله‌ای که مجهول در مخرج کسرهایش باشد، معادلهٔ شامل عبارت گویا می‌گوییم.

اول تخمین بزن: ۱۵ کیلومتر یک ساعت طول می‌کشد، پس ۱۲ کیلومتر کمی کمتر از یک ساعت، حدود ۵۰ دقیقه.

  1. زمان صفر نیست ()، پس می‌توانیم دو طرف را در ضرب کنیم: .
  2. ساعت.
  3. ساعت یعنی دقیقه.

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۴۸ دقیقه حدود ۵۰ دقیقه است.

روش کلی#

پایهٔ همهٔ این معادله‌ها یک جمله است: کسری که مخرجش صفر نیست، فقط وقتی صفر است که صورتش صفر باشد. پس:

  1. همهٔ جمله‌ها را به یک طرف ببر تا طرف دیگر صفر شود.
  2. با مخرج مشترک همه را یک کسر کن: .
  3. معادلهٔ (صورت) را حل کن.
  4. هر ریشه‌ای را که مخرج‌های معادلهٔ اصلی را صفر کند، کنار بگذار؛ آن ریشه قابل قبول نیست.

مثال ۱. را حل کن.

  1. همه به یک طرف: .
  2. مخرج مشترک است: ، یعنی .
  3. صورت صفر: ، پس .
  4. مخرج: ، پس قابل قبول است.

وارسی: .

راه دوم. با شرط دو طرف را در ضرب کن: ، پس و . وقتی فقط یک کسر داریم این راه کوتاه‌تر است، چون یک قدم کمتر دارد؛ ولی در هر دو راه وارسی مخرج لازم است.

🧠 ترفند (طرفین وسطین): اگر هر طرف معادله فقط یک کسر باشد، ، مستقیم بنویس . چرا؟ این همان ضرب دو طرف در است که در یک قدم انجام شده. شرطش: هر طرف دقیقاً یک کسر باشد (عددی مثل را ببین) و بعد از حل، ریشه‌ها را با مخرج‌های و وارسی کنی. مثلاً می‌شود ، همان راه دوم بالا.

مثال ۲. .

قبل از ادامه، حدس بزن: این معادله چند جواب دارد؟

  1. همه به یک طرف: .
  2. یک کسر: .
  3. صورت صفر: ، پس .
  4. ولی مخرج را صفر می‌کند؛ قابل قبول نیست.

پس این معادله هیچ جوابی ندارد. اگر وارسی مخرج را جا می‌انداختیم، را جواب اعلام می‌کردیم، در حالی که با گذاشتن آن، معادله کسری با مخرج صفر پیدا می‌کند.

مثال ۳. . این بار مخرج‌ها می‌گویند و .

  1. همه به یک طرف و مخرج مشترک : .
  2. صورت را ساده می‌کنیم: .
  3. صورت صفر: ، یعنی . این همان معادلهٔ درجهٔ دوم درس قبل است.
  4. و ، یعنی یا .
  5. هیچ‌کدام یا نیست، پس هر دو قابل قبول‌اند. وارسی : .

مسئله‌های کار مشترک#

اگر کسی کاری را در ۱۰ ساعت تمام کند، در هر ساعت آن کار را انجام می‌دهد. وقتی دو نفر با هم کار می‌کنند، سهم‌های یک‌ساعتهٔ آن‌ها جمع می‌شود.

مثال ۴. سارا و مریم با هم کتابخانهٔ مدرسه را در ۶ ساعت مرتب می‌کنند. مریم اگر تنها کار کند، ۵ ساعت زودتر از سارا کار را تمام می‌کند. هر کدام تنهایی چند ساعت لازم دارد؟

  1. سارا تنهایی ساعت لازم دارد؛ مریم ساعت.
  2. سهم یک‌ساعتهٔ سارا ، مریم و هر دو با هم : .
  3. مخرج مشترک ؛ صورت باید صفر شود: .
  4. ساده: ، یعنی یا .
  5. دو عدد با حاصل‌ضرب و مجموع : و . پس و یا .
  6. مخرج‌ها با هیچ‌کدام صفر نمی‌شوند، ولی یعنی مریم ساعت لازم دارد که در این مسئله معنا ندارد. پس سارا ۱۵ ساعت و مریم ۱۰ ساعت.

وارسی با مدل نواری: کل کار را ۳۰ قسمت در نظر بگیر. سارا در هر ساعت قسمت و مریم قسمت انجام می‌دهد؛ با هم ۵ قسمت در ساعت:

ساعت ۱ ساعت ۲ ساعت ۳ ساعت ۴ ساعت ۵ ساعت ۶
۵ قسمت ۵ قسمت ۵ قسمت ۵ قسمت ۵ قسمت ۵ قسمت

شش ساعت، ۳۰ قسمت: کار درست در ۶ ساعت تمام می‌شود.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱جواب معادلهٔ کدام است؟
۲معادلهٔ را حل کن.
۳کدام عددها هرگز نمی‌توانند جواب معادلهٔ باشند؟
۴یک شیر آب مخزنی را در ۱۲ ساعت و شیر دیگر در ۴ ساعت پر می‌کند. اگر هر دو با هم باز باشند، مخزن در چند ساعت پر می‌شود؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

معادلهٔ را حل کن.

معادلهٔ را حل کن.

معادلهٔ را حل کن.

چند دوست قرار گذاشتند برای خرید هدیه‌ای ۱۲۰ سکه را مساوی بپردازند. دو نفر منصرف شدند و سهم هر یک از بقیه ۵ سکه بیشتر شد. در ابتدا چند نفر بودند؟

به‌ازای چه مقدار ، عدد جواب معادلهٔ است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه، پس و جواب‌ها و .

مخرج را صفر می‌کند. ریشه‌های صورت فقط «نامزد» جواب‌اند و باید با مخرج وارسی شوند.

درستفقط .

اشتباه، چون کسرها را با جمع کردن مخرج‌ها جمع می‌کنم.

با برابر نیست: ولی نیست. برای جمع کسرها مخرج مشترک لازم است.

درست.

اشتباه؛ ضرب در : و .

وقتی دو طرف را در ضرب می‌کنیم، همهٔ جمله‌ها، از جمله ، در ضرب می‌شوند.

درست، پس . وارسی: و .

فراتر از کتابهمین معادله‌ها در مدارهای الکتریکیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

مسئلهٔ «دو نفر با هم کار می‌کنند» شکل عجیبی داشت: سهم‌ها به شکل جمع می‌شدند. همین شکل در مدارهای الکتریکی هم پیدا می‌شود. وقتی دو مقاومت را موازی می‌بندیم، جریان دو راه برای عبور دارد، درست مثل دو شیر آب که با هم یک مخزن را پر می‌کنند. مقاومت کل از این رابطه به دست می‌آید:

مثلاً دو مقاومت ۱۲ و ۴ اهمی موازی، روی هم ۳ اهم می‌شوند؛ همان عددهای سؤال شیرهای آب. طراحان مدار گاهی برعکس فکر می‌کنند: «مقاومت کل باید فلان قدر شود؛ مقاومت دوم چقدر باشد؟» و این یعنی حل یک معادلهٔ شامل عبارت گویا. دربارهٔ مقاومت و کاربردش در رباتیک می‌توانی در راهنمای کامل مقاومت بیشتر بخوانی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۱

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

ریشه و جواب معادله فرق دارند؟

نه، هر دو یعنی عددی که اگر به‌جای مجهول بگذاری، تساوی درست می‌شود. ولی «جواب مسئله» ممکن است با ریشهٔ معادله فرق کند: اگر ریشه‌ای منفی باشد و مسئله دربارهٔ طول یا تعداد باشد، آن ریشه جواب مسئله نیست.

از کجا بفهمم کدام روش را برای معادلهٔ درجهٔ دوم به کار ببرم؟

اگر عدد ثابت ندارد () فاکتور بگیر؛ اگر جملهٔ ندارد () ریشه‌گیری کن؛ اگر است و دو عدد با حاصل‌ضرب و مجموع زود پیدا می‌شوند، با جملهٔ مشترک تجزیه کن. در بقیهٔ حالت‌ها روش همیشه جواب می‌دهد.

اگر دلتا منفی شد، یعنی اشتباه حساب کرده‌ام؟

نه لزوماً. یعنی معادله ریشهٔ حقیقی ندارد و این یک جواب درست است. فقط یک بار وارسی کن که را مثبت حساب کرده‌ای و علامت را درست گذاشته‌ای؛ این دو، رایج‌ترین اشتباه‌ها هستند.

چرا در معادلهٔ گویا باید جواب‌ها را با مخرج وارسی کنم؟

چون وقتی دو طرف را در مخرج ضرب می‌کنیم یا فقط صورت را صفر می‌گذاریم، ممکن است عددی به دست بیاید که مخرج معادلهٔ اصلی را صفر کند. با آن عدد، معادله تقسیم بر صفر پیدا می‌کند و معنا ندارد، پس آن عدد قابل قبول نیست.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی و آمار دهم انسانی: فصل ۲، تابع، فصل ۳، کار با داده‌های آماری، فصل ۴، نمایش داده‌ها