آموزش ریاضی چهارم · فصل ۶

شکل‌های هندسی، به زبان ساده

در این فصل یاد می‌گیری خط‌های عمود و موازی را با گونیا بشناسی و رسم کنی و زاویهٔ نامعلوم را پیدا کنی. بعد چهارضلعی‌ها را از روی ضلع‌های موازی دسته‌بندی می‌کنی: ذوزنقه، متوازی‌الاضلاع، مستطیل، لوزی و مربع. آخر سر مساحت متوازی‌الاضلاع و مثلث را با قاعده و ارتفاع حساب می‌کنی و محیط و مساحت شکل‌های ترکیبی را پیدا می‌کنی.

صفحه‌های ۱۱۹ تا ۱۴۰ کتاب۴ درس۳۵ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی با گونیا خط عمود و موازی رسم کنی و زاویهٔ نامعلوم کنار زاویهٔ راست یا خط راست را پیدا کنی.
  • می‌توانی ذوزنقه، متوازی‌الاضلاع، مستطیل، لوزی و مربع را بشناسی و ضلع‌ها و زاویه‌های متوازی‌الاضلاع را پیدا کنی.
  • می‌توانی ارتفاع را رسم کنی و مساحت متوازی‌الاضلاع و مثلث را حساب کنی.
  • می‌توانی محیط و مساحت شکل‌های ترکیبی را پیدا کنی و متر مربع را به سانتی‌متر مربع تبدیل کنی.

پیش‌نیاز: خط و پاره‌خط و محیط و مساحت مستطیل و مربع را از کلاس سوم، و اندازه‌گیری زاویه با درجه را از فصل اندازه‌گیریِ همین کتاب بلد باشی.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (چهارم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی چهارم کدام درس است؟

درس ۱عمود و موازی

این درس: صفحه‌های ۱۲۲ تا ۱۲۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از خط و پاره‌خط در کلاس سوم:

  1. خط با پاره‌خط چه فرقی دارد؟
  2. نیم‌خط از کدام طرف تمام می‌شود؟

جواب: ۱) خط از هر دو طرف ادامه دارد و تمام نمی‌شود. پاره‌خط دو سر دارد و طولش را می‌شود اندازه گرفت. ۲) نیم‌خط فقط یک سر دارد و از طرف دیگر بی‌پایان ادامه دارد.

گوشه‌هایی مثل گوشهٔ کاغذ#

به قاب پنجرهٔ کلاس نگاه کن. لبهٔ عمودی و لبهٔ افقی قاب در گوشه به هم می‌رسند. زاویه‌ای که می‌سازند درست مثل گوشهٔ یک برگ کاغذ است: زاویهٔ راست، یعنی ۹۰ درجه.

با خط‌ها هم این را می‌کشیم. دو خط را مثل علامت بکش: یکی افقی و یکی ایستاده. در محل برخورد چهار گوشه ساخته می‌شود و هر چهار گوشه راست است.

هرگاه دو خط با هم زاویهٔ راست بسازند، می‌گوییم آن دو خط بر هم عمودند. در شکل‌ها، گوشهٔ راست را با یک مربع کوچک نشان می‌دهند.

دو خطی که همدیگر را کج قطع می‌کنند، عمود نیستند. قطع کردن کافی نیست؛ زاویه باید راست باشد.

آزمایش با گونیا#

برای اینکه بفهمی دو خط بر هم عمودند یا نه، از گونیا کمک بگیر. گونیا خط‌کشی سه‌گوش است که یک گوشه‌اش زاویهٔ راست است. گوشهٔ راست گونیا را روی محل برخورد دو خط بگذار. اگر یک لبه روی یک خط و لبهٔ دیگر روی خط دوم بیفتد، دو خط عمودند. اگر گونیا نداری، گوشهٔ یک برگ کاغذ هم همین کار را می‌کند.

رسم خط عمود. می‌خواهی از نقطه‌ای مثل «الف» خطی عمود بر خط «ن» بکشی:

  1. یک لبهٔ گوشهٔ راستِ گونیا را روی خط «ن» بگذار.
  2. گونیا را روی خط سُر بده تا لبهٔ دیگرش به نقطهٔ «الف» برسد.
  3. کنار همان لبه، از «الف» تا خط «ن» خط بکش.

خط‌های موازی#

به خط‌های دفترت نگاه کن. هر چه ادامه‌شان بدهی، به هم نمی‌رسند و فاصله‌شان همه‌جا یکی است. به این خط‌ها موازی می‌گوییم. دو خطِ علامت هم موازی‌اند.

قبل از ادامه، حدس بزن: دو خط را هر دو بر یک خط سوم عمود کرده‌ایم. اگر آن‌ها را ادامه بدهیم، همدیگر را قطع می‌کنند؟

نه. هر دو خط با خط سوم زاویهٔ راست ساخته‌اند، پس هر دو دقیقاً در یک جهت می‌روند. فاصله‌شان عوض نمی‌شود و به هم نمی‌رسند. پس: اگر دو خط بر یک خط عمود باشند، با هم موازی‌اند. با همین قاعده می‌توانی با گونیا دو خط موازی بکشی: دو بار بر یک خط عمود رسم کن.

خطی که دو خط موازی را قطع می‌کند#

یک خط کج را روی دو خط موازی بکش. در هر محل برخورد، چهار زاویه ساخته می‌شود. زاویه‌ای که بالا و سمت راستِ برخورد اول است، با زاویه‌ای که بالا و سمت راستِ برخورد دوم است، برابر است. چون خط‌ها موازی‌اند، خط کج با هر دو یک‌جور برخورد می‌کند.

برعکسش هم درست است: اگر خطی دو خط را قطع کند و زاویه‌های هم‌جا برابر باشند، آن دو خط موازی‌اند.

مثال ۱. خط کجی دو خط موازی را قطع کرده است. زاویهٔ بالا و راستِ برخورد اول ۶۵ درجه است. زاویهٔ بالا و راستِ برخورد دوم هم ۶۵ درجه است، چون هم‌جای آن است.

راه حل مسئله: حدس بزن، آزمایش کن، با علامت بنویس#

یک خط راست زاویهٔ ۱۸۰ درجه دارد؛ مثل دو زاویهٔ راست کنار هم. یک دور کامل دور یک نقطه ۳۶۰ درجه است؛ مثل چهار زاویهٔ راست.

چه زاویه‌ای چند زاویهٔ راست چند درجه
زاویهٔ راست ۱ ۹۰
خط راست ۲ ۱۸۰
دور کامل ۴ ۳۶۰

مثال ۲. یک زاویهٔ راست با یک خط به دو قسمت تقسیم شده است. یک قسمت ۲۵ درجه است. قسمت دیگر چند درجه است؟ اول با نوار بکش:

؟ ۲۵
قسمت نامعلوم قسمت معلوم

دو قسمتِ نوار روی هم ۹۰ درجه‌اند. حالا مسئله را با یک مربع خالی به‌جای عدد نامعلوم بنویس:

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۲۵ نزدیک ۳۰ است و . پس جواب کمی بیشتر از ۶۰ است.

حدس و آزمایش: ۶۰ را امتحان کن: ؛ ۵ تا کم است. ۶۵ را امتحان کن: . درست است! جواب ۶۵ درجه است. با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی بیشتر از ۶۰ است.

راه دوم. چون ، عدد مربع همان است. این راه تندتر است، چون یک تفریق است. حدس و آزمایش وقتی به کار می‌آید که نمی‌دانی از کجا شروع کنی.

مثال ۳. روی یک خط راست دو زاویه کنار هم‌اند. یکی ۵۵ درجه است. ، پس درجه.

🧠 ترفند: وقتی مربع با یک عدد جمع شده و حاصل جمع را می‌دانی، مثل ، آن عدد را از حاصل جمع کم کن: . دلیل: تفریق همان کاری را برمی‌گرداند که جمع کرده بود. این فقط برای جمع است؛ اگر مربع در عددی ضرب شده باشد، راهش فرق دارد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱دو خط کِی بر هم عمودند؟
۲دو خط هر دو بر یک خط سوم عمودند. این دو خط با هم چه وضعی دارند؟
۳یک زاویهٔ راست به دو زاویه تقسیم شده است. یکی ۲۸ درجه است. دیگری چند درجه است؟
۴روی یک خط راست دو زاویه کنار هم‌اند. یکی ۱۱۰ درجه است. دیگری چند درجه است؟
۵خطی دو خط موازی را قطع کرده است. زاویهٔ بالا و راستِ برخورد اول ۶۵ درجه است. زاویهٔ بالا و راستِ برخورد دوم چند درجه است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

یک زاویهٔ راست به دو زاویه تقسیم شده است. یکی ۴۰ درجه است. اول با حدس و آزمایش و بعد با تفریق، زاویهٔ دیگر را پیدا کن.

روی یک خط راست سه زاویه کنار هم‌اند: ۵۰ درجه، ۶۰ درجه و یک زاویهٔ نامعلوم. زاویهٔ نامعلوم چند درجه است؟

خطی کج دو خط موازی را قطع کرده است. در برخورد اول، زاویهٔ بالا و راست ۷۵ درجه است. (الف) زاویهٔ بالا و چپِ همان برخورد چند درجه است؟ (ب) زاویهٔ بالا و راستِ برخورد دوم چند درجه است؟

یک دور کامل دور یک نقطه ۳۶۰ درجه است. سه زاویه دور یک نقطه‌اند: ۹۰ درجه، ۱۲۰ درجه و یک زاویهٔ نامعلوم. زاویهٔ نامعلوم را پیدا کن.

مرحله‌های رسم یک خط موازی با خط «ن» را بنویس که از نقطهٔ «ب» بگذرد. فقط یک گونیا داری.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«این دو خط موازی نیستند، چون یکی کوتاه‌تر از دیگری کشیده شده است.»

خط از دو طرف ادامه دارد. طولِ تکه‌ای که روی کاغذ کشیده‌ایم مهم نیست؛ مهم این است که هیچ‌وقت به هم نرسند.

درستبرای آزمایش، با گونیا فاصلهٔ دو خط را در دو جا اندازه بگیر. اگر برابر است، موازی‌اند.

اشتباه«هر دو خطی که همدیگر را قطع کنند، بر هم عمودند.»

قطع کردن کافی نیست. عمود یعنی زاویهٔ برخورد درست ۹۰ درجه باشد.

درستگوشهٔ راست گونیا را روی محل برخورد بگذار. فقط اگر هر دو لبه روی خط‌ها بیفتد، عمودند.

اشتباه، پس

۱۱۵ از خودِ زاویهٔ راست بزرگ‌تر است، ولی فقط یک تکه از آن است. باید چیزی را پیدا کنی که با ۲۵ جمع شود و ۹۰ بشود.

درست؛ وارسی: .

فراتر از کتابربات جاروبرقی و مسیرهای موازیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

خیلی از ربات‌های جاروبرقی اتاق را این‌طور تمیز می‌کنند: یک خط راست می‌روند، به دیوار که رسیدند کمی کنار می‌روند و برمی‌گردند. مسیرهای رفت و برگشتشان موازی است. اگر موازی نبودند، یا جایی را جا می‌انداختند یا یک جا را دو بار جارو می‌کردند. نقشه‌کش‌ها هم برای کشیدن نقشهٔ ساختمان، دیوارها را بر هم عمود و موازی می‌کشند تا اتاق‌ها مستطیل شوند و فرش و کمد درست در آن‌ها جا بگیرد.

ریل قطار مثال دیگری است. دو ریل باید همه‌جا موازی بمانند؛ اگر فاصله‌شان حتی کمی عوض شود، چرخ‌های قطار از ریل بیرون می‌افتند. برای همین کارگرها هر چند متر فاصلهٔ دو ریل را اندازه می‌گیرند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲چهارضلعی‌ها

این درس: صفحه‌های ۱۲۶ تا ۱۲۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از شکل‌ها در کلاس سوم:

  1. مربع چند ضلع برابر و چند زاویهٔ راست دارد؟
  2. مستطیل و مربع چه فرقی دارند؟

جواب: ۱) ۴ ضلع برابر و ۴ زاویهٔ راست. ۲) هر دو ۴ زاویهٔ راست دارند. در مربع همهٔ ضلع‌ها برابرند، ولی در مستطیل فقط ضلع‌های روبه‌رو برابرند.

چهارضلعی‌ها را از روی ضلع‌های موازی بشناس#

هر شکلی که از ۴ پاره‌خط ساخته شده باشد یک چهارضلعی است. کاشی کف آشپزخانه، صفحهٔ کتاب، بادبادک و تکه‌های کاشی‌کاری مسجدها همه چهارضلعی‌اند. ولی همه شبیه هم نیستند. اولین سؤال برای شناختنشان این است: چند جفت ضلع موازی دارند؟

  • اگر هیچ دو ضلعی موازی نباشند، اسم خاصی ندارد؛ فقط چهارضلعی است.
  • اگر فقط یک جفت ضلع روبه‌رو موازی باشند، شکل ذوزنقه است.
  • اگر هر دو جفت ضلع روبه‌رو موازی باشند، شکل متوازی‌الاضلاع است.

متوازی‌الاضلاع و ویژگی‌هایش#

دو خط موازی بکش. دو خط موازی دیگر هم بکش که آن‌ها را قطع کنند. شکلِ وسطشان یک متوازی‌الاضلاع است. اگر ضلع‌ها و زاویه‌هایش را اندازه بگیری، این‌ها را می‌بینی:

  • ضلع‌های روبه‌رو با هم برابرند.
  • زاویه‌های روبه‌رو با هم برابرند.
  • هر دو زاویه‌ای که کنار هم‌اند، روی هم ۱۸۰ درجه‌اند.

چرا دو زاویهٔ کنار هم ۱۸۰ درجه‌اند؟ از درس قبل کمک بگیر:

  1. ضلع چپ و ضلع راست موازی‌اند و ضلع پایین هر دو را قطع کرده است؛ درست مثل خط کجی که دو خط موازی را قطع می‌کند.
  2. ضلع پایین را از گوشهٔ پایین و راست کمی به سمت راست ادامه بده. بیرونِ شکل، بالای این ادامه، یک زاویهٔ تازه ساخته می‌شود.
  3. این زاویهٔ تازه هم‌جای زاویهٔ پایین و چپِ شکل است، پس با آن برابر است.
  4. زاویهٔ تازه و زاویهٔ پایین و راستِ شکل روی یک خط راست کنار هم‌اند، پس روی هم ۱۸۰ درجه‌اند.
  5. پس زاویهٔ پایین و چپ و زاویهٔ پایین و راست هم روی هم ۱۸۰ درجه‌اند.

مثال ۱. متوازی‌الاضلاعی دو ضلعش ۷ و ۴ سانتی‌متر است و یکی از زاویه‌هایش ۷۰ درجه. بقیه را پیدا کن.

  • ضلع‌ها: روبه‌رویِ ۷ هم ۷ است و روبه‌رویِ ۴ هم ۴. پس ضلع‌ها ۷، ۴، ۷، ۴.
  • زاویه‌ها: روبه‌رویِ ۷۰ هم ۷۰ است. زاویهٔ کنارِ ۷۰ برابر است. پس زاویه‌ها ۷۰، ۱۱۰، ۷۰، ۱۱۰.
  • محیط: سانتی‌متر.

سه متوازی‌الاضلاعِ خاص#

  • مستطیل: متوازی‌الاضلاعی که هر ۴ زاویه‌اش راست است.
  • لوزی: متوازی‌الاضلاعی که هر ۴ ضلعش برابر است.
  • مربع: متوازی‌الاضلاعی که هم ۴ زاویهٔ راست دارد و هم ۴ ضلع برابر.

این جدول ویژگی‌ها را کنار هم می‌گذارد (✔ یعنی همیشه دارد):

ویژگی ذوزنقه متوازی‌الاضلاع مستطیل لوزی مربع
فقط یک جفت ضلع موازی ✔
دو جفت ضلع موازی ✔ ✔ ✔ ✔
ضلع‌های روبه‌رو برابر ✔ ✔ ✔ ✔
زاویه‌های روبه‌رو برابر ✔ ✔ ✔ ✔
۴ ضلع برابر ✔ ✔
۴ زاویهٔ راست ✔ ✔

قبل از ادامه، حدس بزن: مربع، لوزی هم هست؟

بله. لوزی یعنی متوازی‌الاضلاعی با ۴ ضلع برابر. مربع همهٔ این‌ها را دارد. پس مربع نوعی لوزی است، و چون ۴ زاویهٔ راست هم دارد، مربع نوعی مستطیل هم هست. ولی برعکسش همیشه درست نیست: هر مستطیلی مربع نیست، چون ممکن است ضلع‌هایش برابر نباشند.

مثال ۲. لوزی‌ای ضلعش ۵ سانتی‌متر است و یک زاویه‌اش ۱۳۰ درجه.

اول تخمین بزن: زاویهٔ کنارش حدوداً چقدر است؟ ۱۳۰ کمی از ۱۲۰ بیشتر است و . پس زاویهٔ کنار کمی کمتر از ۶۰ است.

دقیق: . زاویه‌ها ۱۳۰، ۵۰، ۱۳۰، ۵۰ هستند و هر ۴ ضلع ۵ سانتی‌متر. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۵۰ کمی کمتر از ۶۰ است. محیط: سانتی‌متر.

راه دوم برای زاویهٔ چهارم. در متوازی‌الاضلاعی که زاویه‌هایش ۷۰ و ۱۱۰ و ۷۰ است، زاویهٔ چهارم را می‌شود دو جور پیدا کرد: روبه‌روی ۱۱۰ است، پس ۱۱۰. یا کنارِ ۷۰ است، پس . راه اول تندتر است؛ راه دوم وارسیِ خوبی است.

🧠 ترفند: در هر متوازی‌الاضلاع (و در مستطیل، لوزی و مربع)، اگر یک زاویه را بدانی، همه را می‌دانی: روبه‌رویی برابر است و کناری با آن ۱۸۰ درجه می‌شود. دلیل: ضلع‌های روبه‌رو موازی‌اند. این ترفند برای ذوزنقه یا چهارضلعیِ معمولی کار نمی‌کند.

دو مثلث، یک چهارضلعی#

مثلثی که یک زاویهٔ راست دارد مثلث قائم‌الزاویه است. دو مثلث قائم‌الزاویهٔ هم‌اندازه را از کاغذ ببر. اگر آن‌ها را از ضلعِ بلندشان (ضلعِ روبه‌روی زاویهٔ راست) طوری کنار هم بگذاری که زاویه‌های راست روبه‌روی هم بیفتند، یک مستطیل ساخته می‌شود.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱چهارضلعی‌ای که فقط یک جفت ضلع موازی دارد چه نام دارد؟
۲کدام جمله همیشه درست است؟
۳در یک متوازی‌الاضلاع یکی از زاویه‌ها ۷۵ درجه است. زاویهٔ روبه‌روی آن چند درجه است؟
۴در همان متوازی‌الاضلاع، زاویه‌ای که کنار زاویهٔ ۷۵ درجه است چند درجه است؟
۵ضلع یک لوزی ۶ سانتی‌متر است. محیط آن چند سانتی‌متر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

متوازی‌الاضلاعی دو ضلعش ۹ و ۵ سانتی‌متر است و یکی از زاویه‌هایش ۵۰ درجه. اندازهٔ همهٔ ضلع‌ها و زاویه‌ها را بنویس.

هر ۴ ضلع یک چهارضلعی ۴ سانتی‌متر است، ولی هیچ زاویهٔ راستی ندارد. اسم این شکل چیست؟ چرا مربع نیست؟

جاهای خالی را پر کن: (الف) مربع نوعی مستطیل است که … (ب) مستطیل نوعی متوازی‌الاضلاع است که … (پ) لوزی نوعی متوازی‌الاضلاع است که …

دو مثلث قائم‌الزاویهٔ هم‌اندازه داریم. دو ضلعِ کنار زاویهٔ راستِ هر کدام ۵ و ۳ سانتی‌متر است. آن‌ها را از ضلع بلندشان کنار هم می‌گذاریم تا زاویه‌های راست روبه‌روی هم بیفتند. چه شکلی ساخته می‌شود؟ طول و عرض و محیطش چقدر است؟

محیط یک متوازی‌الاضلاع ۳۰ سانتی‌متر است و یکی از ضلع‌هایش ۱۰ سانتی‌متر. اندازهٔ ضلع‌های دیگر را پیدا کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهمربعی را که روی یک گوشه‌اش ایستاده دیده و گفته: «این مربع نیست، لوزی است.»

چرخاندن شکل، ضلع‌ها و زاویه‌هایش را عوض نمی‌کند. شکل هنوز ۴ ضلع برابر و ۴ زاویهٔ راست دارد.

درستاین شکل مربع است؛ و چون هر مربعی لوزی هم هست، «لوزی» هم غلط نیست، ولی نام کامل‌ترش مربع است.

اشتباه«مستطیل متوازی‌الاضلاع نیست، چون کج نیست.»

متوازی‌الاضلاع یعنی دو جفت ضلع موازی؛ کج بودن شرط نیست. مستطیل هم دو جفت ضلع موازی دارد.

درستهر مستطیل یک متوازی‌الاضلاع است که زاویه‌هایش راست‌اند.

اشتباه«متوازی‌الاضلاعی یک زاویهٔ ۷۰ درجه دارد، پس همهٔ زاویه‌هایش ۷۰ درجه‌اند.»

فقط زاویه‌های روبه‌رو برابرند. دو زاویهٔ کنار هم روی هم ۱۸۰ درجه می‌شوند.

درستزاویه‌ها: ۷۰، ۱۱۰، ۷۰، ۱۱۰ درجه.

فراتر از کتابچرا پل‌ها پر از مثلث‌اند، نه چهارضلعی؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

با چهار تکه چوب و چهار پیچ یک مستطیل بساز. حالا به یک گوشه‌اش فشار بده. شکل کج می‌شود و به متوازی‌الاضلاع تبدیل می‌شود، ولی ضلع‌ها همان اندازه می‌مانند. یعنی چهارضلعی «شکل‌پذیر» است: با همان ضلع‌ها می‌تواند زاویه‌های مختلفی داشته باشد.

مثلث این‌طور نیست. با سه تکه چوبِ مشخص فقط یک مثلث ساخته می‌شود و هر چه فشار بدهی، کج نمی‌شود. برای همین مهندس‌ها در پل‌ها، دکل‌های برق و سقف سالن‌های بزرگ از مثلث استفاده می‌کنند. اگر نگاه کنی، یک قطر هم در خیلی از درهای چوبی می‌بینی؛ آن قطر مستطیلِ در را به دو مثلث تقسیم می‌کند تا در کج نشود.

از همین کج شدنِ چهارضلعی هم استفاده می‌کنند. جک قیچی‌ای که با آن ماشین را بالا می‌برند، از لوزی ساخته شده است. وقتی پیچش را می‌چرخانی، لوزی باریک و بلند می‌شود و ماشین را بالا می‌برد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳مساحت متوازی‌الاضلاع و مثلث

این درس: صفحه‌های ۱۳۰ تا ۱۳۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از مساحت در کلاس سوم:

  1. مساحت مستطیلی به طول ۵ و عرض ۳ سانتی‌متر چند سانتی‌متر مربع است؟
  2. مساحت مربعی به ضلع ۴ سانتی‌متر چقدر است؟

جواب: ۱) سانتی‌متر مربع. ۲) سانتی‌متر مربع.

ارتفاع و قاعده#

یک متوازی‌الاضلاع کاغذی روی میز بگذار. ضلعی را که رویش ایستاده قاعده می‌نامیم. از یک گوشهٔ بالا (یک رأس)، با گونیا پاره‌خطی عمود بر قاعده بکش. این پاره‌خط ارتفاع است. ارتفاع نشان می‌دهد شکل چقدر بلند است.

ارتفاع همان ضلع کج نیست. ضلع کج کج است و از ارتفاع بلندتر است. ارتفاع همیشه با قاعده زاویهٔ راست می‌سازد.

مساحت متوازی‌الاضلاع#

متوازی‌الاضلاعی روی کاغذ شطرنجی کشیده‌ایم. قاعده‌اش ۴ خانه و ارتفاعش ۲ خانه است. در جدول زیر، «۱» یعنی یک خانهٔ پر و «نیم» یعنی نصفِ یک خانه که ضلع کج از وسطش گذشته است:

نیم ۱ ۱ ۱ نیم
نیم ۱ ۱ ۱ نیم

قبل از ادامه، حدس بزن: مساحت این شکل چند خانه است؟

بشمار: در هر ردیف ۳ خانهٔ پر و دو نصفه است. دو نصفه یک خانه می‌شود. پس هر ردیف ۴ خانه و دو ردیف ۸ خانه است.

حالا یک راه کوتاه‌تر: مثلثِ سمت چپ را با قیچی ببر و بچسبان به سمت راست. شکل یک مستطیل می‌شود که طولش همان قاعده (۴) و عرضش همان ارتفاع (۲) است. چیزی کم یا زیاد نشده، پس مساحت تغییر نکرده: .

یعنی: مساحت متوازی‌الاضلاع = قاعده × ارتفاع.

مثال ۱. قاعدهٔ متوازی‌الاضلاعی ۸ سانتی‌متر و ارتفاعش ۵ سانتی‌متر است. ضلع کجش ۶ سانتی‌متر است.

مساحت سانتی‌متر مربع. عدد ۶ این‌جا لازم نیست؛ ضلع کج ارتفاع نیست.

مثال ۲. قاعده ۱۹ سانتی‌متر و ارتفاع ۶ سانتی‌متر است.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۱۹ نزدیک ۲۰ است و .

دقیق: سانتی‌متر مربع. با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی کمتر از ۱۲۰ است، چون ۱۹ کمی کمتر از ۲۰ بود.

مساحت مثلث#

یک مثلث از کاغذ ببر و یک مثلثِ درست هم‌اندازه‌اش هم ببر. دومی را بچرخان و کنار اولی بگذار. یک متوازی‌الاضلاع ساخته می‌شود که قاعده و ارتفاعش همان قاعده و ارتفاع مثلث است. مثلث نصفِ این متوازی‌الاضلاع است. روی کاغذ شطرنجی، این مثلث قاعدهٔ ۲ و ارتفاع ۲ دارد:

نیم
نیم ۱

مساحتش یک خانهٔ پر و دو نصفه است: ۲ خانه. فرمول هم همین را می‌گوید: .

برعکسش هم درست است. پاره‌خطی که دو رأسِ روبه‌روی یک چهارضلعی را به هم وصل کند قطر نام دارد. اگر متوازی‌الاضلاعی را از قطرش ببُری، دو مثلث هم‌اندازه به دست می‌آید و هر کدام نصفِ متوازی‌الاضلاع است.

یعنی: مساحت مثلث = (قاعده × ارتفاع) ÷ ۲.

مثال ۳. قاعدهٔ مثلثی ۱۰ سانتی‌متر و ارتفاعش ۶ سانتی‌متر است. مساحت سانتی‌متر مربع.

راه دوم. اول قاعده را نصف کن: ، بعد . وقتی قاعده یا ارتفاع زوج است، این راه تندتر است، چون با عددهای کوچک‌تر ضرب می‌کنی.

🧠 ترفند: در مساحت مثلث، اگر قاعده یا ارتفاع زوج است، اول همان را نصف کن و بعد ضرب کن. دلیل: نصف کردنِ یکی از دو عدد پیش از ضرب، همان نتیجهٔ نصف کردنِ حاصل ضرب را می‌دهد. اگر هر دو فرد باشند، اول ضرب کن و بعد نصف کن.

هر مثلث سه ارتفاع دارد#

هر ضلعِ مثلث می‌تواند قاعده باشد. ارتفاعِ هر قاعده، از رأسِ روبه‌روی آن بر آن عمود می‌شود. پس هر مثلث سه ارتفاع دارد.

  • در مثلث قائم‌الزاویه، دو ضلعِ کنار زاویهٔ راست خودشان بر هم عمودند. هر کدام ارتفاعِ دیگری است. مثلاً اگر این دو ضلع ۸ و ۶ سانتی‌متر باشند، مساحت سانتی‌متر مربع.
  • در مثلثی که یک زاویهٔ باز دارد، گاهی ارتفاع بیرون از مثلث می‌افتد. در این حالت قاعده را با خط‌چین ادامه بده و ارتفاع را بر همان ادامه عمود کن. فرمول عوض نمی‌شود.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱قاعدهٔ متوازی‌الاضلاعی ۹ سانتی‌متر و ارتفاعش ۴ سانتی‌متر است. مساحتش چند سانتی‌متر مربع است؟
۲قاعدهٔ متوازی‌الاضلاعی ۱۰ سانتی‌متر، ضلع کجش ۶ سانتی‌متر و ارتفاعش ۵ سانتی‌متر است. مساحتش چقدر است؟
۳قاعدهٔ مثلثی ۱۲ سانتی‌متر و ارتفاعش ۵ سانتی‌متر است. مساحتش چند سانتی‌متر مربع است؟
۴ارتفاع مثلث کدام است؟
۵در یک مثلث قائم‌الزاویه، دو ضلعِ کنار زاویهٔ راست ۷ و ۴ سانتی‌متر است. مساحت مثلث چند سانتی‌متر مربع است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

قاعدهٔ متوازی‌الاضلاعی ۱۲ سانتی‌متر و ارتفاعش ۷ سانتی‌متر است. مساحتش را پیدا کن.

قاعدهٔ مثلثی ۱۴ سانتی‌متر و ارتفاعش ۵ سانتی‌متر است. مساحتش را از دو راه حساب کن.

مساحت مثلثی ۱۸ سانتی‌متر مربع و قاعده‌اش ۹ سانتی‌متر است. ارتفاعش چند سانتی‌متر است؟

متوازی‌الاضلاعی با قاعدهٔ ۸ و ارتفاع ۶ سانتی‌متر را با یک قطر به دو مثلث تقسیم کرده‌ایم. مساحت هر مثلث چقدر است؟

یک مقوای مستطیل ۱۰ در ۶ سانتی‌متری داریم. از یک گوشه‌اش مثلثی قائم‌الزاویه بریده‌ایم که دو ضلعِ کنار زاویهٔ راستش ۴ و ۳ سانتی‌متر است. مساحت مقوای باقی‌مانده چقدر است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهمساحت متوازی‌الاضلاع با قاعدهٔ ۱۰، ضلع کجِ ۶ و ارتفاع ۵:

ضلع کج ارتفاع نیست. ارتفاع باید بر قاعده عمود باشد و از ضلع کج کوتاه‌تر است.

درست سانتی‌متر مربع.

اشتباهمساحت مثلث با قاعدهٔ ۱۲ و ارتفاع ۵:

این مساحتِ متوازی‌الاضلاعی است که از دو مثلث ساخته می‌شود. مثلث نصفِ آن است.

درست سانتی‌متر مربع.

اشتباه«این مثلث ارتفاع ندارد، چون پاره‌خط عمود بیرون از مثلث می‌افتد.»

در مثلثی با زاویهٔ باز، ارتفاعِ بعضی قاعده‌ها بیرون می‌افتد. ولی ارتفاع هنوز هست.

درستقاعده را با خط‌چین ادامه بده و ارتفاع را بر ادامه‌اش عمود کن؛ مساحت همان (قاعده × ارتفاع) ÷ ۲ است.

فراتر از کتاببازی‌های رایانه‌ای از مثلث ساخته شده‌اندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

شخصیت‌ها، ماشین‌ها و کوه‌هایی که در بازی‌های رایانه‌ای سه‌بعدی می‌بینی، از هزاران مثلث کوچک ساخته شده‌اند. هر شکلی را می‌شود به مثلث‌ها تقسیم کرد؛ حتی یک صورت گرد. رایانه برای هر مثلث حساب می‌کند کجای صفحه است، چقدر جا می‌گیرد و چه رنگی دارد. هر چه مثلث‌ها ریزتر و بیشتر باشند، شکل نرم‌تر و واقعی‌تر دیده می‌شود.

نقشه‌بردارها هم قرن‌هاست همین کار را می‌کنند. برای اندازه گرفتن یک زمین کج‌وکوله، آن را به چند مثلث تقسیم می‌کنند، قاعده و ارتفاع هر مثلث را اندازه می‌گیرند و مساحت‌ها را با هم جمع می‌کنند. همان فرمولی که در این درس یاد گرفتی، پشت این کارهاست.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴محیط و مساحت

این درس: صفحه‌های ۱۳۴ تا ۱۴۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از کلاس سوم دربارهٔ یک مستطیل به طول ۵ و عرض ۳ سانتی‌متر:

  1. محیطش چقدر است؟
  2. مساحتش چقدر است؟

جواب: ۱) سانتی‌متر. ۲) سانتی‌متر مربع. یکی طولِ دورِ شکل است و دیگری تعدادِ مربع‌های واحدِ داخلش.

محیط یا مساحت؟#

می‌خواهی دور باغچه نرده بکشی. طولِ نرده محیط است و با متر یا سانتی‌متر اندازه گرفته می‌شود. می‌خواهی کف همان باغچه چمن بکاری. اندازهٔ چمن مساحت است و با متر مربع یا سانتی‌متر مربع اندازه گرفته می‌شود.

  • محیط مستطیل = (طول + عرض) × ۲
  • مساحت مستطیل = طول × عرض

مثال ۱. حیاط مستطیل‌شکلی ۱۹ متر طول و ۱۱ متر عرض دارد. مساحتش چقدر است؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۱۹ نزدیک ۲۰ و ۱۱ نزدیک ۱۰ است: .

دقیق: متر مربع. با حدسمان می‌خواند؟ بله، به ۲۰۰ نزدیک است. محیطش هم متر است.

🧠 ترفند: برای محیط مستطیل، طول و عرض را یک بار جمع کن و بعد دو برابر کن. دلیل: مستطیل دو طول برابر و دو عرض برابر دارد؛ دور زدنِ آن یعنی دو بار «یک طول و یک عرض».

متر مربع و سانتی‌متر مربع#

یک متر مربع مساحتِ مربعی است که هر ضلعش ۱ متر است. هر ضلع ۱۰۰ سانتی‌متر است. پس این مربع ۱۰۰ ردیف دارد و در هر ردیف ۱۰۰ مربعِ یک‌سانتی‌متری.

قبل از ادامه، حدس بزن: یک متر مربع چند سانتی‌متر مربع است؟ ۱۰۰؟

نه. ۱۰۰ فقط یک ردیف است و مربع ۱۰۰ ردیف دارد:

پس یک متر مربع ۱۰۰۰۰ سانتی‌متر مربع است. برای همین، وقتی طول بر حسب متر و عرض بر حسب سانتی‌متر است، اول هر دو را با یک واحد بنویس.

مثال ۲. تختهٔ یک قفسه ۱٫۴ متر طول و ۳۰ سانتی‌متر عرض دارد. مساحتش چند سانتی‌متر مربع است؟

۱ متر ۱۰۰ سانتی‌متر است. هر دهمِ متر ۱۰ سانتی‌متر است، پس ۰٫۴ متر ۴۰ سانتی‌متر است. پس ۱٫۴ متر یعنی ۱۴۰ سانتی‌متر.

اول تخمین بزن: ، پس جواب کمی بیشتر از ۳۰۰۰ است. دقیق: سانتی‌متر مربع. با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی بیشتر از ۳۰۰۰ است.

شکل‌های ترکیبی: به زیرمسئله تقسیم کن#

بیشتر شکل‌ها مستطیلِ ساده نیستند. راهش این است که شکل را به تکه‌هایی تقسیم کنی که مساحتشان را بلدی. هر تکه یک زیرمسئله است.

این شکلِ L مانند روی کاغذ شطرنجی است. هر خانهٔ تیک‌خورده ۱ سانتی‌متر مربع از شکل است:

✔ ✔
✔ ✔
✔ ✔ ✔ ✔

راه اول: تقسیم کن. شکل را به دو مستطیل ببُر. دو ستونِ چپ ۲ در ۳ است: ۶ خانه. تکهٔ پایین و راست ۲ در ۱ است: ۲ خانه. مساحت .

راه دوم: کم کن. دور شکل یک مستطیل ۴ در ۳ بکش: ۱۲ خانه. تکهٔ خالیِ بالا و راست ۲ در ۲ است: ۴ خانه. مساحت .

هر دو راه ۸ سانتی‌متر مربع می‌دهند. وقتی تکهٔ خالی یک مستطیل ساده است، راه دوم معمولاً تندتر است.

مثال ۳. یک قاب عکس مربعی ۱۰ در ۱۰ سانتی‌متر است و وسطش یک سوراخ مربعی ۶ در ۶ سانتی‌متر دارد. مساحت چوبِ قاب سانتی‌متر مربع.

مساحت برابر، محیط متفاوت#

چهار مستطیل داریم که مساحت همه ۲۴ سانتی‌متر مربع است:

طول عرض مساحت محیط
۲۴ ۱ ۲۴ ۵۰
۱۲ ۲ ۲۴ ۲۸
۸ ۳ ۲۴ ۲۲
۶ ۴ ۲۴ ۲۰

مساحت‌ها برابرند، ولی محیط‌ها خیلی فرق دارند. هر چه مستطیل دراز و باریک‌تر باشد، محیطش بیشتر است. هر چه به مربع نزدیک‌تر باشد، محیطش کمتر است. برعکسش هم درست است: اگر محیط را ثابت نگه داری، مربع بیشترین مساحت را دارد.

کاشی‌کاری#

مثال ۴. کف یک انباری ۳ متر در ۲٫۴ متر است. می‌خواهیم آن را با کاشی‌های مربعی به ضلع ۳۰ سانتی‌متر بپوشانیم. چند کاشی لازم است؟

  • اول واحدها را یکی کن: ۳ متر = ۳۰۰ سانتی‌متر و ۲٫۴ متر = ۲۴۰ سانتی‌متر.
  • در طول: کاشی جا می‌گیرد.
  • در عرض: کاشی جا می‌گیرد.
  • کل: کاشی.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱برای اندازه گرفتن مساحت کف کلاس، کدام واحد مناسب است؟
۲یک متر مربع چند سانتی‌متر مربع است؟
۳از گوشهٔ یک مستطیل ۸ در ۶ سانتی‌متری، یک مستطیل ۳ در ۲ سانتی‌متری بریده‌ایم. مساحت باقی‌مانده چند سانتی‌متر مربع است؟
۴مساحت هر چهار مستطیل ۳۶ سانتی‌متر مربع است. کدام محیط بیشتری دارد؟
۵دور یک زمین مستطیل‌شکل به طول ۱۲ و عرض ۸ متر نرده می‌کشیم. چند متر نرده لازم است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حیاطی مستطیل‌شکل ۱۵ متر طول و ۹ متر عرض دارد. محیط و مساحتش را پیدا کن.

از گوشهٔ بالا و راستِ یک مستطیل ۱۰ در ۷ سانتی‌متری (طول ۱۰ و عرض ۷)، یک مستطیل ۴ در ۳ سانتی‌متری بریده‌ایم: ۴ از طول و ۳ از عرض. مساحت شکل باقی‌مانده را از دو راه پیدا کن.

کف اتاقی ۳٫۶ متر در ۲٫۸ متر است. آن را با کاشی‌های مربعی به ضلع ۴۰ سانتی‌متر می‌پوشانیم. چند کاشی لازم است؟

حیاط مدرسه‌ای مستطیل‌شکل ۳۰ متر طول و ۲۵ متر عرض دارد. وسط آن یک زمین بسکتبالِ مستطیل‌شکل به طول ۱۴ و عرض ۸ متر رنگ شده است. چند متر مربع از حیاط رنگ نشده است؟

مستطیل‌هایی را در نظر بگیر که طول و عرضشان عدد صحیح و محیطشان ۲۰ سانتی‌متر است. کدام بیشترین مساحت را دارد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«۱ متر مربع = ۱۰۰ سانتی‌متر مربع، چون ۱ متر = ۱۰۰ سانتی‌متر.»

متر مربع یک مربع است، نه یک خط. ۱۰۰ سانتی‌متر مربع فقط یک ردیف از آن است و مربع ۱۰۰ ردیف دارد.

درست۱ متر مربع = سانتی‌متر مربع.

اشتباهمساحت میزی به طول ۲ متر و عرض ۴۰ سانتی‌متر را سانتی‌متر مربع نوشته است.

دو طول با دو واحدِ مختلف در هم ضرب شده‌اند. ۲ متر خودش ۲۰۰ سانتی‌متر است؛ اول باید هر دو یک واحد داشته باشند.

درست۲ متر = ۲۰۰ سانتی‌متر؛ مساحت سانتی‌متر مربع.

اشتباهمحیط مستطیل ۶ در ۴ را نوشته است.

این مساحت است. محیط طولِ دورِ شکل است و با جمع ضلع‌ها به دست می‌آید.

درستمحیط سانتی‌متر.

فراتر از کتابزنبورها و کم‌ترین دیوارهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در این درس دیدی که مستطیل‌هایی با مساحت برابر می‌توانند محیط‌های خیلی متفاوتی داشته باشند، و هر چه شکل جمع‌وجورتر باشد، محیطش کمتر است. زنبور عسل همین را در لانه‌اش رعایت می‌کند. دیوارهٔ خانه‌های لانه از موم است و ساختن موم برای زنبور سخت است. خانه‌های لانه شش‌ضلعی‌اند. ریاضی‌دان‌ها ثابت کرده‌اند که اگر بخواهی یک سطح را به خانه‌های هم‌اندازه تقسیم کنی، شش‌ضلعی‌ها این کار را با کم‌ترین طولِ دیواره انجام می‌دهند. یعنی زنبور با کم‌ترین موم بیشترین جا را می‌سازد.

معمارها و طراح‌های بسته‌بندی هم با همین سؤال سروکار دارند: با کم‌ترین مصالح، بیشترین فضا.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۶

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

فرق عمود و موازی چیست؟

دو خط عمود همدیگر را قطع می‌کنند و زاویهٔ راست می‌سازند، مثل لبه‌های گوشهٔ کتاب. دو خط موازی هیچ‌وقت همدیگر را قطع نمی‌کنند، مثل دو ریل قطار. دو خطی که هر دو بر یک خط سوم عمودند، با هم موازی‌اند.

آیا مربع لوزی است؟

بله. لوزی متوازی‌الاضلاعی با ۴ ضلع برابر است و مربع همین ویژگی را دارد. مربع یک چیز بیشتر هم دارد: ۴ زاویهٔ راست. برای همین مربع هم لوزی است و هم مستطیل.

چرا در مساحت متوازی‌الاضلاع ضلع کج را ضرب نمی‌کنیم؟

اگر مثلثِ یک طرف را ببری و به طرف دیگر بچسبانی، یک مستطیل ساخته می‌شود که عرضش ارتفاع است، نه ضلع کج. ضلع کج از ارتفاع بلندتر است و جواب را بیشتر از مساحت واقعی می‌کند.

چرا مساحت مثلث را بر ۲ تقسیم می‌کنیم؟

چون دو مثلث هم‌اندازه کنار هم یک متوازی‌الاضلاع می‌سازند که قاعده و ارتفاعش همان قاعده و ارتفاع مثلث است. هر مثلث نصفِ آن است.

چطور بفهمم سؤال محیط می‌خواهد یا مساحت؟

بپرس: چیزی دورِ شکل می‌کشیم یا رویش را می‌پوشانیم؟ نرده، نوار، قاب و دور زدن یعنی محیط، با واحد متر. فرش، رنگ، کاشی و چمن یعنی مساحت، با واحد متر مربع.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی چهارم: فصل ۱، اعداد و الگوها، فصل ۲، کسر، فصل ۳، ضرب و تقسیم، فصل ۴، اندازه‌گیری، فصل ۵، عدد مخلوط و عدد اعشاری، فصل ۷، آمار و احتمال