آموزش ریاضی چهارم · فصل ۲

کسر، به زبان ساده

در این فصل کسر را دقیق‌تر می‌شناسی: کسرِ یک شکل، کسرِ یک دسته و اینکه چرا قسمت‌ها باید مساوی باشند. کسرهای هم‌مخرج را جمع و تفریق می‌کنی، کسرهای مساوی می‌سازی، کسر را ساده می‌کنی و دو کسر را مقایسه می‌کنی. آخر سر یاد می‌گیری یک عدد را در کسر ضرب کنی و کسرِ یک عدد را پیدا کنی، مثل سه‌چهارمِ ۲۰ سکه.

صفحه‌های ۲۳ تا ۴۴ کتاب۴ درس۳۵ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی کسرِ یک شکل یا یک دسته را بنویسی و دو کسرِ با صورتِ برابر یا مخرجِ برابر را مقایسه کنی.
  • می‌توانی کسرهای هم‌مخرج را جمع و تفریق کنی و بگویی چه کسری تا یک واحد مانده است.
  • می‌توانی کسرِ مساوی بسازی، کسر را ساده کنی و کسرهایی را که مخرجشان مضربِ هم است جمع، تفریق و مقایسه کنی.
  • می‌توانی یک عدد را در کسر ضرب کنی، کسرِ یک عدد را پیدا کنی و از روی یک قسمت، کل را حساب کنی.

پیش‌نیاز: کسرهای سال سوم (کسرِ یک شکل، کسرهای مساوی با شکل، مقایسهٔ کسرها)، جدول ضرب و تقسیم.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (چهارم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی چهارم کدام درس است؟

درس ۱شناخت کسرها

این درس: صفحه‌های ۲۶ تا ۲۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از سال سوم:

  1. یک پیتزا را ۴ قسمت مساوی کرده‌ایم و ۳ قسمتش را خورده‌ایم. چه کسری از پیتزا خورده شده است؟
  2. کسر با چه عددی برابر است؟

جواب: ۱) . ۲) با ۱، چون همهٔ ۵ قسمت را برداشته‌ایم، یعنی یک واحدِ کامل.

کسر یعنی چند قسمت از قسمت‌های مساوی#

یک شکلات داری که ۶ تکهٔ مساوی دارد. ۱ تکه‌اش را می‌خوری. نوار شکلات این‌طور است (✔ یعنی خورده شده):

✔

۱ تکه از ۶ تکه را خورده‌ای. می‌نویسیم و می‌خوانیم «یک‌ششم».

  • عدد پایین، مخرج، می‌گوید واحد به چند قسمتِ مساوی تقسیم شده است.
  • عدد بالا، صورت، می‌گوید چند تا از آن قسمت‌ها را در نظر گرفته‌ایم.

قسمت‌ها حتماً باید مساوی باشند. اگر یک نان را سه تکهٔ نامساوی کنی و یک تکه را برداری، نمی‌توانی بگویی نان را برداشته‌ای.

مثال ۱. یک شش‌ضلعی ۶ قسمتِ مساوی دارد و ۵ قسمتش رنگ شده است. کسرِ رنگ‌شده است. ۱ قسمت رنگ نشده، پس کسرِ رنگ‌نشده است. اگر همهٔ قسمت‌ها رنگ شوند، کسر می‌شود که همان ۱ واحد است.

کسرِ یک دسته#

کسر فقط برای یک شکل نیست. در یک کیسه ۱۲ تیله هست و ۴ تا قرمزند:

🔴 🔴 🔴 🔴 ⚪ ⚪
⚪ ⚪ ⚪ ⚪ ⚪ ⚪

اینجا واحد، کلِ دستهٔ تیله‌هاست. ۴ تا از ۱۲ تا قرمزند، پس تیله‌ها قرمز است.

مثال ۲. در یک کلاس ۲۸ دانش‌آموز هست و آن‌ها عینک می‌زنند. چند نفر عینکی‌اند؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر؟ کمتر از نصف است. نصفِ ۲۸ می‌شود ۱۴. پس جواب کمتر از ۱۴ است.

  1. یعنی کلاس را ۴ گروهِ مساوی کن و ۱ گروه را بردار.
  2. . هر گروه ۷ نفر است.
  3. پس ۷ نفر عینکی‌اند.

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۷ کمتر از ۱۴ است.

واحد مهم است#

نصفِ یک هندوانهٔ بزرگ با نصفِ یک سیب یک اندازه نیست. هر دو هستند، ولی واحدهایشان فرق دارد. نصفِ ۱۰ سکه ۵ سکه است و نصفِ ۴۰ سکه ۲۰ سکه. پس وقتی دو کسر را مقایسه می‌کنی، اول ببین واحدشان یکی است یا نه.

کدام بزرگ‌تر است: یا ؟#

کشیدنِ یک نوارِ ۶۰ قسمتی سخت است. پس مسئله را ساده‌تر می‌کنیم و شکل می‌کشیم. به‌جای ۵۰ و ۶۰، با ۳ و ۴ امتحان کن. دو نوارِ هم‌اندازه بکش:

قبل از ادامه، حدس بزن: بزرگ‌تر است یا ؟

نوار وقتی به ۴ قسمت تقسیم شود، هر قسمتش کوچک‌تر از وقتی است که به ۳ قسمت تقسیم شود. پس . هر چه مخرج بزرگ‌تر باشد، تکه‌ها کوچک‌ترند. حالا مسئلهٔ اصلی را حل کن: .

راه دوم: ۱۲ شکلات را در نظر بگیر. آن‌ها ۴ شکلات است و آن‌ها ۳ شکلات. باز هم بیشتر است. راه اول (شکل) برای فهمیدنِ دلیل بهتر است؛ راه دوم وقتی عددِ مناسبی پیدا کنی، تندتر است.

🧠 ترفند: از دو کسر که صورتشان برابر است و واحدشان یکی، کسری بزرگ‌تر است که مخرجش کوچک‌تر است: . دلیل: واحد به قسمت‌های کمتری تقسیم شده، پس هر قسمت بزرگ‌تر است. اگر مخرج‌ها برابر باشند، کسری بزرگ‌تر است که صورتش بزرگ‌تر است: .

وقتی بیشتر از یک واحد داریم#

یک مداد را کنار خط‌کش بگذار. از صفر تا درست وسطِ ۶ و ۷ سانتی‌متر می‌رسد:

۵ ۶ ۷
سرِ مداد

طولش ۶ سانتی‌مترِ کامل و نصفِ یک سانتی‌متر است. این را می‌نویسیم و می‌خوانیم «شش و یک‌دوم». به این عدد عدد مخلوط می‌گویند: یک عدد کامل و یک کسر.

مثال ۳. ۲ لیوان پُر آب داریم و یک لیوان دیگر که آن پر است. روی هم لیوان آب داریم. در فصل پنجم با عدد مخلوط بیشتر کار می‌کنی.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱یک نوار به ۸ قسمت مساوی تقسیم شده و ۳ قسمتش رنگ شده است. چه کسری از نوار رنگ نشده است؟
۲کدام کسر از همه بزرگ‌تر است؟
۳یک شکل ۳ قسمت دارد که اندازه‌شان برابر نیست و یکی از آن‌ها رنگ شده است. آیا قسمتِ رنگ‌شده شکل است؟
۴ از ۲۱ مداد چند مداد است؟
۵۲ لیوان پُر آب و یک‌چهارمِ یک لیوانِ دیگر داریم. مقدار آب با کدام عدد نشان داده می‌شود؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

یک کیک را ۱۰ قسمت مساوی کرده‌اند. علی ۳ قسمت و مریم ۲ قسمت برداشته‌اند. (الف) سهم علی چه کسری از کیک است؟ (ب) چه کسری از کیک مانده است؟

در یک جعبه ۱۸ مداد رنگی هست: ۶ قرمز، ۵ آبی و بقیه زرد. چه کسری از مدادها زرد است؟

این کسرها را از کوچک به بزرگ مرتب کن: ، ، ، .

نصفِ یک کیسهٔ ۴۰ سکه‌ای بیشتر است یا یک‌چهارمِ یک کیسهٔ ۱۰۰ سکه‌ای؟

در یک سبد ۳ نانِ کامل هست و یک نانِ دیگر. مقدار نان را با عدد مخلوط بنویس و بخوان.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه۳ قسمت از ۸ قسمتِ مساوی رنگ شده. می‌نویسد کسرِ رنگ‌شده است.

رنگ‌شده‌ها را با رنگ‌نشده‌ها مقایسه کرده است. مخرج باید تعداد همهٔ قسمت‌ها باشد.

درست.

اشتباهمی‌گوید از بزرگ‌تر است، چون ۸ از ۴ بزرگ‌تر است.

مخرج تعداد تکه‌هاست. هر چه تکه‌ها بیشتر باشند، هر تکه کوچک‌تر است.

درست.

اشتباهنانی را سه تکهٔ نامساوی کرده‌اند و تکهٔ بزرگ را برداشته‌اند. می‌گوید این نان است.

کسر فقط وقتی معنا دارد که قسمت‌ها مساوی باشند. تکهٔ بزرگ از یک‌سوم بیشتر است.

درستنمی‌توان گفت ؛ اول باید نان را سه قسمتِ مساوی کرد.

فراتر از کتابکسر در موسیقیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

اگر به نت‌های موسیقی نگاه کنی، کسرها را می‌بینی. در نت‌نویسی، به نتی که از همه کشیده‌تر است «گرد» می‌گویند. نت «سفید» نصفِ گرد طول می‌کشد، یعنی . نت «سیاه» نصفِ سفید است، یعنی گرد. «چنگ» نصفِ سیاه است، یعنی گرد. پس دو سفید به اندازهٔ یک گرد طول می‌کشند و چهار سیاه هم همین‌طور. نوازنده‌ها بدون اینکه اسمش را بگذارند، هر روز با کسرها حساب می‌کنند. در هر ضرب از یک آهنگ، جمعِ طول نت‌ها باید به یک اندازهٔ ثابت برسد. مثلاً یک سفید و دو سیاه روی هم یک گرد می‌شوند. برنامه‌های موسیقی در کامپیوتر هم طول هر نت را با همین کسرها نگه می‌دارند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲جمع و تفریق

این درس: صفحه‌های ۳۰ تا ۳۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از درس قبل:

  1. یعنی چه؟
  2. با چه عددی برابر است؟

جواب: ۱) یعنی یک واحد را ۷ قسمت مساوی کرده‌ایم و ۲ قسمتش را برداشته‌ایم. ۲) با ۱.

جمعِ کسرهایی که مخرجشان یکی است#

یک پیتزا ۸ تکهٔ مساوی دارد. علی پیتزا را خورد و سارا آن را. روی هم چقدر خوردند؟ در نوار پیتزا «ع» تکه‌های علی و «س» تکه‌های ساراست:

ع ع ع س س

قبل از ادامه، حدس بزن: می‌شود یا ؟

در نوار بشمار: ۵ تکه از ۸ تکه خورده شده، یعنی . اندازهٔ تکه‌ها عوض نشده؛ هنوز هر تکه یک‌هشتم است. نمی‌تواند درست باشد، چون تکه‌های شانزدهم کوچک‌ترند و حتی از هم کمتر است. وقتی چیزی اضافه می‌کنی، نباید کمتر شود.

پس:

قاعده: وقتی مخرج‌ها یکی است، صورت‌ها را جمع کن و مخرج را همان‌طور بنویس. دلیل: ۳ تا یک‌هشتم و ۲ تا یک‌هشتم، ۵ تا یک‌هشتم می‌شود؛ مثل ۳ سیب و ۲ سیب که ۵ سیب می‌شود.

جمع روی محور#

را روی محور ببین. فاصلهٔ ۰ تا ۱ را ۷ قسمت مساوی کرده‌ایم. از ۰ دو قدم جلو برو، بعد چهار قدم دیگر:

۰ ۱
شروع قدم ۲ قدم ۶

از ۰ به رسیدیم و با چهار قدمِ دیگر به . پس .

تفریق#

یک بطری پُر است. بطری را می‌نوشی. ۷ قسمت داشتی، ۳ قسمت کم شد، ۴ قسمت ماند:

در تفریق هم صورت‌ها را کم می‌کنی و مخرج همان می‌ماند.

یک واحدِ کامل#

یک واحدِ کامل را می‌توانی با هر مخرجی بنویسی: . دو کسر که جمعشان یک واحد شود: .

مثال ۱. یک باغچه ۹ قسمت مساوی دارد. آن گوجه است و آن خیار. بقیه خالی است. چه کسری خالی است؟

اول تخمین بزن: و روی هم کمی بیشتر از نصفِ باغچه است. پس کمتر از نصف خالی مانده.

  1. کاشته‌شده: .
  2. کلِ باغچه است.
  3. خالی: .

با حدسمان می‌خواند؟ بله. نصفِ ۹ قسمت، چهار قسمت و نیم است و ۳ قسمت از آن کمتر است.

راه دوم: از کلِ باغچه یکی‌یکی کم کن: و بعد . همان جواب است. راه اول تندتر است، چون یک بار جمع و یک بار تفریق کردی؛ ولی در راه دوم دو تفریق داشتی و باید عدد وسط را هم یادت نگه می‌داشتی.

مثال ۲. : صورت‌ها را کم کن، ، پس جواب است.

🧠 ترفند: برای اینکه بدانی چه کسری تا یک واحد مانده، صورت را از مخرج کم کن: تا ، به اندازهٔ مانده است. دلیل: یک واحد همان است و . این برای کسرهایی که از ۱ بزرگ‌تر نیستند همیشه درست است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل کدام است؟
۲حاصل کدام است؟
۳در جای خالی چه عددی می‌آید؟
۴حاصل کدام است؟
۵سارا یک نوار را آبی و آن را قرمز کرد. چه کسری از نوار رنگ نشده است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل و را پیدا کن و برای جمع یک نوار بکش.

مادر یک کیک را به مهمان‌ها و آن را به بچه‌ها داد. (الف) روی هم چه کسری از کیک را داد؟ (ب) چه کسری از کیک ماند؟

دو کسر با مخرج ۷ بنویس که جمعشان یک واحد شود. دو جوابِ مختلف بده.

حمید راهِ خانه تا پارک را سه روزه با دوچرخه رفت. روز اول راه و روز دوم راه را رفت. روز سوم چه کسری از راه را رفت تا به پارک رسید؟

جاهای خالی را پر کن: و .

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

مخرج‌ها را هم جمع کرده است. مخرج اندازهٔ تکه‌ها را می‌گوید و با جمع کردن، تکه‌ها کوچک‌تر نمی‌شوند. حتی از کمتر است، چون .

درست.

اشتباه

مخرج‌ها را از هم کم کرده است. تکه‌ها هنوز یک‌نهم‌اند؛ فقط تعدادشان کم شده است.

درست.

اشتباهسارا نوار را آبی و را قرمز کرده. می‌گوید رنگ‌نشده است.

جمعِ قسمت‌های رنگ‌شده است. سؤال، باقی‌مانده را خواسته بود.

درسترنگ‌نشده: .

فراتر از کتابکسرهای مصریبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

مصری‌های باستان، چند هزار سال پیش، کسر را جور دیگری می‌نوشتند. آن‌ها تقریباً فقط کسرهایی را به کار می‌بردند که صورتشان ۱ است، مثل و و . برای چند کسر هم مثل نشانهٔ جداگانه داشتند. اگر می‌خواستند را بنویسند، آن را به شکل جمعِ دو کسرِ صورت‌یک می‌نوشتند: . حالا خودت امتحان کن: را با یک نوارِ ۴ خانه‌ای بکش. نصفِ نوار ۲ خانه است و یک‌چهارم ۱ خانه؛ روی هم ۳ خانه از ۴ خانه، یعنی . این روش برای تقسیم کردنِ نان و غله بین کارگرها به کارشان می‌آمد. هنوز هم ریاضی‌دان‌ها دربارهٔ این‌که هر کسر را چطور می‌شود با کسرهای صورت‌یک نوشت، پرسش‌های حل‌نشده دارند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳تساوی کسرها

این درس: صفحه‌های ۳۴ تا ۳۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از درس‌های قبل:

  1. یک پیتزا ۸ تکهٔ مساوی دارد. نصفِ آن چند تکه است؟
  2. حاصل چیست؟

جواب: ۱) ۴ تکه، چون . ۲) .

دو کسرِ مختلف، یک مقدار#

دو شکلاتِ هم‌اندازه داریم. اولی را ۲ تکه کرده‌ایم و ۱ تکه‌اش را خورده‌ایم. دومی را ۴ تکه کرده‌ایم و ۲ تکه‌اش را خورده‌ایم. سومی را ۸ تکه کرده‌ایم و ۴ تکه‌اش را خورده‌ایم:

✔
✔ ✔
✔ ✔ ✔ ✔

سه نوار هم‌اندازه‌اند و در هر سه، نصفِ نوار خورده شده است. پس:

به این کسرها کسرهای مساوی می‌گوییم: عددهایشان فرق دارد، ولی یک مقدار را نشان می‌دهند.

ساختنِ کسرِ مساوی بدون شکل#

از به چه شد؟ هر تکه را دو تکه کردیم. پس تعداد کلِ تکه‌ها ۲ برابر شد و تعداد تکه‌های خورده‌شده هم ۲ برابر شد:

قاعده: اگر صورت و مخرج را در یک عدد ضرب کنی، کسرِ مساوی ساخته می‌شود. مثلاً .

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر به صورت و مخرجِ یکی اضافه کنیم، ساخته می‌شود. آیا با مساوی است؟

نه. یک نوارِ ۶ خانه‌ای بکش. نصفِ آن ۳ خانه است، ولی آن ۴ خانه است. اضافه کردن، کسر را عوض می‌کند. فقط ضرب (یا تقسیم) صورت و مخرج در یک عدد، کسرِ مساوی می‌سازد.

ساده کردنِ کسر#

کارِ برعکس هم درست است: صورت و مخرج را بر یک عدد تقسیم کن. به این کار ساده کردنِ کسر می‌گویند:

تکه‌ها درشت‌تر شده‌اند، ولی مقدار همان است.

وقتی دیگر عددی (جز ۱) پیدا نشود که صورت و مخرج را هر دو بدون باقی‌مانده بر آن تقسیم کنی، کسر به ساده‌ترین شکل رسیده است. ساده‌ترین شکل است، چون هیچ عددی جز ۱ هم ۲ و هم ۳ را بدون باقی‌مانده تقسیم نمی‌کند.

مثال ۱. در یک ظرف ۱۲ گردو هست و ۴ تا شکسته‌اند. کسرِ شکسته‌ها است. گردوها را ۴تا ۴تا دسته کن: ۳ دسته می‌شود و ۱ دسته شکسته است. پس . با قاعده هم همین می‌شود: .

🧠 ترفند: برای ساده کردن، صورت و مخرج را بر عددی تقسیم کن که هر دو را بدون باقی‌مانده تقسیم کند. اگر هر دو زوج‌اند، با ۲ شروع کن و ادامه بده تا دیگر نشود. دلیل: تقسیمِ صورت و مخرج بر یک عدد، مقدارِ کسر را عوض نمی‌کند؛ فقط تکه‌ها را درشت‌تر می‌کند. .

مقایسه با کسرهای مساوی#

بزرگ‌تر است یا ؟ مخرج‌ها فرق دارند. ولی را می‌شود با مخرج ۱۰ نوشت: . حالا مخرج‌ها یکی‌اند و ، پس .

راه دوم: هر دو را با شکل بکش، یک نوار ۵ خانه و یک نوار ۱۰ خانه. این هم جواب می‌دهد، ولی کشیدنِ دقیق وقت می‌گیرد. راه اول تندتر است، چون فقط یک ضرب کردی.

جمع و تفریق وقتی مخرج‌ها فرق دارند#

مثال ۲. چند است؟

اول تخمین بزن: به‌علاوهٔ چیزی کمتر از نصف. جواب کمتر از ۱ است، شاید حدود سه‌چهارم.

  1. مخرج‌ها ۳ و ۱۲ هستند. ۱۲ مضربِ ۳ است: .
  2. را با مخرج ۱۲ بنویس: .
  3. حالا مخرج‌ها یکی‌اند: .
  4. ساده کن: .

با حدسمان می‌خواند؟ بله، سه‌چهارم.

تفریق هم همین‌طور است: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام کسر با مساوی است؟
۲در جای خالی چه عددی می‌آید؟
۳ساده‌ترین شکلِ کسرِ کدام است؟
۴حاصل کدام است؟
۵کدام درست است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

سه کسرِ مساوی با بنویس.

این کسرها را ساده کن: ، ، .

حاصل را پیدا کن: و .

نرگس یک کتاب را خوانده و رضا همان کتاب را. کدام بیشتر خوانده است؟

در یک باغچه، گل کاشته‌اند و سبزی. بقیه خالی است. چه کسری از باغچه خالی است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه، چون به صورت و مخرج یکی اضافه کرده است.

اضافه کردنِ یک عدد به صورت و مخرج، کسر را عوض می‌کند. در نوارِ ۶ خانه‌ای، نصف ۳ خانه است و چهار خانه.

درستصورت و مخرج را در یک عدد ضرب کن: .

اشتباه

صورت‌ها و مخرج‌ها را جدا جدا جمع کرده است. وقتی مخرج‌ها فرق دارند، اول باید آن‌ها را یکی کرد.

درست، پس .

اشتباه، چون مخرج را ۲ برابر کرده است.

اگر فقط مخرج ۲ برابر شود، تکه‌ها نصف می‌شوند ولی تعداد تکه‌های برداشته‌شده عوض نمی‌شود، پس کسر کوچک‌تر می‌شود. صورت هم باید ۲ برابر شود.

درست.

فراتر از کتابکسرهای مساوی در آشپزخانهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

آشپزها هر روز با کسرهای مساوی کار می‌کنند. فرض کن دستور پختِ یک کیک پیمانه شیر می‌خواهد، ولی تو فقط یک پیمانهٔ کوچکِ داری. سه بار آن را پر می‌کنی، چون یعنی ۳ تا یک‌چهارم. اگر دستور پیمانه بخواهد، دو بار پیمانهٔ یک‌چهارم را پر می‌کنی، چون . ساعت هم پر از کسرهای مساوی است. یک ساعت ۶۰ دقیقه است و نیم ساعت ۳۰ دقیقه. پس ؛ اگر صورت و مخرج را بر ۳۰ تقسیم کنی، همین را می‌بینی. هر وقت دیدی کسی می‌گوید «نیم ساعت» به‌جای «سی دقیقه»، یک کسر را ساده کرده است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴ضرب عدد در کسر

این درس: صفحه‌های ۳۸ تا ۴۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال، یکی از سال سوم و یکی از درس دوم:

  1. ۴ تا پنج‌تایی چند می‌شود؟
  2. حاصل چیست؟

جواب: ۱) . ۲) .

ضرب یعنی جمعِ تکراری، حتی برای کسر#

برای درست کردنِ هر گل‌سر، متر روبان لازم است. برای ۳ گل‌سر چقدر روبان لازم است؟

اول تخمین بزن: هر گل‌سر حدود یک‌سومِ متر روبان می‌خواهد. پس سه گل‌سر حدود یک متر.

یک متر روبان را ۱۰ قسمت مساوی کن. برای اینکه نوار در صفحه جا شود، آن را در دو ردیفِ ۵تایی کشیده‌ایم. هر گل‌سر ۳ قسمت برمی‌دارد («۱» یعنی گل‌سرِ اول):

۱ ۱ ۱ ۲ ۲
۲ ۳ ۳ ۳

سه بار ، یعنی ۹ قسمت از ۱۰ قسمت: متر. با حدسمان می‌خواند؟ بله، متر کمی کمتر از یک متر است.

در سال سوم یاد گرفتی که یعنی ۳ تا چهارتایی. اینجا هم یعنی ۳ تا :

قبل از ادامه، حدس بزن: با یک ضرب، می‌شود یا ؟

در نوار دیدیم که جواب است. اندازهٔ تکه‌ها (یک‌دهم) عوض نشد؛ فقط تعدادشان ۳ برابر شد. پس:

قاعده: برای ضربِ یک عدد در کسر، عدد را در صورت ضرب کن و مخرج را همان‌طور بنویس:

ضرب روی محور#

یعنی دو پرشِ تایی از صفر:

۰ ۱
شروع پرش اول پرش دوم

پرش اول به می‌رسد و پرش دوم به . با قاعده: .

گاهی جواب از یک واحد بیشتر می‌شود. . چهار تا یک‌چهارم یک واحدِ کامل است و یک‌چهارم اضافه می‌ماند، یعنی .

کسرِ یک عدد: نصف، ثلث، ربع، خمس#

بعضی کسرها اسم دارند:

کسر اسم مثال
نصف نصفِ ۱۶ می‌شود ۸
ثلث ثلثِ ۱۵ می‌شود ۵
ربع ربعِ ۲۸ می‌شود ۷
خمس خمسِ ۲۵ می‌شود ۵

مثال ۱. از ۲۰ سکه چند سکه است؟

اول تخمین بزن: از نصف بیشتر و از کل کمتر است. نصفِ ۲۰ می‌شود ۱۰. پس جواب بین ۱۰ و ۲۰ است.

۲۰ سکه را ۴ قسمت مساوی کن (مدل نواری). یعنی ۳ قسمت از آن‌ها:

۵ ۵ ۵ ۵
✔ ✔ ✔
  1. هر قسمت: .
  2. سه قسمت: سکه.

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۱۵ بین ۱۰ و ۲۰ است.

راه دوم: . چهار تا یک‌چهارم یک واحد است و . همان ۱۵ است. راه اول تندتر است، چون با عددهای کوچک‌تر کار کردی.

🧠 ترفند: ربعِ یک عدد، نصفِ نصفِ آن است. ربعِ ۴۸: نصفِ ۴۸ می‌شود ۲۴ و نصفِ ۲۴ می‌شود ۱۲. دلیل: اگر هر نیمه را دوباره نصف کنی، ۴ قسمتِ مساوی داری.

از قسمت به کل#

مثال ۲. سکه‌های مینا ۷ سکه است. مینا روی هم چند سکه دارد؟

۷ ؟ ؟

همهٔ سکه‌ها ۳ قسمتِ مساوی است و هر قسمت ۷ سکه. پس سکه.

اگر کسر صورتِ ۱ نداشته باشد، اول یک قسمت را پیدا کن. اگر کتاب‌های یک قفسه ۱۴ کتاب باشد، یک قسمت است و همهٔ ۵ قسمت کتاب.

ضرب و جمع با هم#

مثال ۳. باکِ بنزینِ یک ماشین را ۸ قسمت مساوی در نظر بگیر. هر سفرِ کوتاه باک و هر سفرِ بلند باک بنزین مصرف می‌کند. با باکِ پُر، ۳ سفر کوتاه و ۲ سفر بلند رفته‌اند. چه کسری از باک مانده است؟

  1. سفرهای کوتاه: .
  2. سفرهای بلند: .
  3. روی هم: .
  4. مانده: باک.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل کدام است؟
۲ از ۲۷ سکه چند سکه است؟
۳ربعِ ۳۶ چند است؟
۴ مدادهای رضا ۶ مداد است. رضا روی هم چند مداد دارد؟
۵کدام عبارت با برابر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل و را پیدا کن.

برای هر لیوان شیرموز لیتر شیر لازم است. برای ۴ لیوان چند لیتر شیر لازم است؟ آیا یک بطریِ یک‌لیتری کافی است؟

از ۴۰ دانش‌آموزِ یک مدرسه عضو گروه سرودند. چند نفر عضو گروه سرودند؟

تخم‌مرغ‌های یک شانه ۶ تا است. (الف) شانه روی هم چند تخم‌مرغ دارد؟ (ب) آن چند تا است؟

یک نوار پارچه ۱۲ قسمت مساوی دارد. برای ۳ عروسک، از هر کدام پارچه، و برای ۴ کیف کوچک، از هر کدام پارچه بریده‌ایم. چه کسری از پارچه مانده است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

مخرج را هم در ۳ ضرب کرده است. ولی ۳ تا دو‌یازدهم هنوز از تکه‌های یازدهم ساخته شده‌اند. با خودِ برابر است؛ یعنی انگار اصلاً سه برابر نکرده‌ای.

درست.

اشتباهبرای از ۱۲ می‌نویسد: و .

جای صورت و مخرج را عوض کرده است. مخرج می‌گوید به چند قسمت تقسیم کنی و صورت می‌گوید چند قسمت برداری. جواب ۱۸ از خودِ ۱۲ هم بیشتر شده است.

درست و .

اشتباه مدادها ۶ تا است. می‌گوید همهٔ مدادها است.

اینجا ۶ یک قسمت است، نه کل. کل ۴ قسمتِ ۶تایی است.

درست مداد.

فراتر از کتابچرا یک ساعت ۶۰ دقیقه است؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

ربع ساعت ۱۵ دقیقه است، چون . سه‌ربع ساعت دقیقه است. یک‌پنجمِ ساعت هم دقیقه. می‌بینی؟ ۶۰ بر عددهای زیادی بخش‌پذیر است: ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۱۰، ۱۲، ۱۵، ۲۰ و ۳۰. برای همین نصف، ثلث، ربع و خمسِ ساعت همه عددهای کامل‌اند. بابلی‌ها، که هزاران سال پیش در میان‌رودان زندگی می‌کردند، با ۶۰ می‌شمردند. تقسیمِ ساعت به ۶۰ دقیقه و دقیقه به ۶۰ ثانیه، به احتمال زیاد از همان روش شمارش به ما رسیده است. دایره هم ۳۶۰ درجه است و ۳۶۰ هم بر عددهای زیادی بخش‌پذیر است. اگر ساعت ۱۰۰ دقیقه داشت، ثلثِ ساعت عددِ کاملی نمی‌شد. پس انتخابِ ۶۰ به این دلیل است که کسرهایش راحت حساب می‌شوند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۲

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

صورت و مخرج کدام‌اند و هر کدام چه می‌گویند؟

در ، عدد پایین (۴) مخرج است و می‌گوید واحد به چند قسمتِ مساوی تقسیم شده. عدد بالا (۳) صورت است و می‌گوید چند تا از آن قسمت‌ها را برداشته‌ایم.

چرا در جمع کسرها مخرج‌ها را جمع نمی‌کنیم؟

چون مخرج اندازهٔ تکه‌ها را می‌گوید، نه تعدادشان را. ۳ تا یک‌هشتم و ۲ تا یک‌هشتم، ۵ تا یک‌هشتم می‌شود: . اگر مخرج‌ها را جمع کنی، به دست می‌آید که حتی از کمتر است.

چطور بفهمم دو کسر مساوی‌اند؟

ببین آیا با ضرب کردنِ صورت و مخرجِ یکی در یک عدد، به دیگری می‌رسی یا نه. و مساوی‌اند، چون و . اگر فقط یک عدد اضافه شده باشد، مساوی نیستند.

چرا می‌شود و نه ؟

چون یعنی سه تا . تکه‌ها هنوز یک‌دهم‌اند و فقط تعدادشان ۳ برابر شده: ۹ تا یک‌دهم. با خودِ برابر است، پس نمی‌تواند جوابِ سه برابر کردن باشد.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی چهارم: فصل ۱، اعداد و الگوها، فصل ۳، ضرب و تقسیم، فصل ۴، اندازه‌گیری، فصل ۵، عدد مخلوط و عدد اعشاری، فصل ۶، شکل‌های هندسی، فصل ۷، آمار و احتمال