درس ۱زاویه
این درس: صفحههای ۷۸ تا ۸۱ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال از سال سوم.
- عقربهٔ بزرگ ساعت از ۱۲ تا ۳ میرود. به این چرخش چه زاویهای میگفتیم؟
- پارهخط چند سر دارد؟ نیمخط چطور؟
جواب: ۱) زاویهٔ راست. ۲) پارهخط دو سر دارد. نیمخط یک سر دارد و از طرف دیگر تا بینهایت میرود.
زاویه چیست؟#
در کلاس را کمی باز کن. بعد بیشتر باز کن. هر چه بیشتر باز کنی، زاویه بزرگتر میشود. قیچی، جلد کتاب و دو عقربهٔ ساعت هم زاویه میسازند.
هر زاویه یک رأس و دو ضلع دارد. رأس نقطهای است که دو ضلع از آن شروع میشوند. هر ضلع یک نیمخط است. این تصویر یک زاویه است. رأسش «د» است. یک ضلع از «د» رو به بالا به طرف «ب» میرود و ضلع دیگر رو به راست به طرف «ک»:
| ب | |||
|---|---|---|---|
| ↑ | |||
| ↑ | |||
| د | → | → | ک |
این زاویه را سه جور میخوانیم: زاویهٔ «ب د ک»، زاویهٔ «ک د ب»، یا فقط زاویهٔ «د». حرف رأس همیشه وسط میآید.
اندازهٔ زاویه به چه بستگی دارد؟#
قبل از ادامه، حدس بزن: اگر ضلعهای یک زاویه را درازتر بکشی، زاویه بزرگتر میشود؟
نه. اندازهٔ زاویه فقط به این بستگی دارد که دو ضلع چقدر از هم باز شدهاند. یک قیچی کوچک و یک قیچی بزرگ، اگر به یک اندازه باز شوند، زاویهشان برابر است. ضلعها را هر چقدر بخواهی میشود دراز کرد، چون نیمخطاند.
زاویهٔ راست، تند و باز#
یک برگ کاغذ را از وسط تا کن. بعد یک بار دیگر طوری تا کن که لبههای تای اول روی هم بیفتند. گوشهٔ تاشده یک زاویهٔ راست است. گوشهٔ گونیا هم زاویهٔ راست دارد. هر چهار گوشهٔ یک مستطیل هم زاویهٔ راست است.
حالا هر زاویه را با زاویهٔ راست مقایسه کن:
| اسم | یعنی چه | مثال روی ساعت |
|---|---|---|
| زاویهٔ تند | از زاویهٔ راست کوچکتر | عقربهها روی ۱۲ و ۲ |
| زاویهٔ راست | درست اندازهٔ گوشهٔ گونیا | عقربهها روی ۱۲ و ۳ |
| زاویهٔ باز | از زاویهٔ راست بزرگتر | عقربهها روی ۱۲ و ۵ |
مثال ۱. گوشهٔ گونیا را روی رأس یک زاویه بگذار، طوری که یک لبهٔ گونیا روی یک ضلع بیفتد. اگر ضلع دیگر داخل گونیا بیفتد، زاویه تند است. اگر بیرون بیفتد، باز است. اگر روی لبهٔ دیگر بیفتد، راست است.
مقایسهٔ دو زاویه#
دو زاویهٔ «ج» و «ز» را میخواهی مقایسه کنی. یک کاغذ شفاف روی زاویهٔ «ز» بگذار و با مداد آن را رویش بکش. حالا کاغذ را روی زاویهٔ «ج» بگذار: رأس روی رأس، یک ضلع روی یک ضلع. اگر ضلع دوم «ز» داخل زاویهٔ «ج» بیفتد، زاویهٔ «ز» کوچکتر است.
مثال ۲. ساعت ۱ و ساعت ۲ را مقایسه کن. در هر دو، عقربهٔ بزرگ روی ۱۲ است. عقربهٔ کوچک در ساعت ۲ دورتر رفته است. پس زاویهٔ ساعت ۲ بزرگتر است. هر دو از زاویهٔ ساعت ۳ کوچکترند، پس هر دو تند هستند.
حلّ مسئله: زاویهها را منظم بشمار#
از یک نقطه پنج نیمخط بیرون آمده است: «آ»، «ب»، «پ»، «ت» و «ث»، به همین ترتیب. هر دو نیمخط با هم یک زاویه میسازند. چند زاویه داریم؟
اول تخمین بزن: کنار هم ۴ زاویهٔ کوچک داریم. زاویههای بزرگتری هم هست که از چند زاویهٔ کوچک ساخته شدهاند. پس جواب از ۴ بیشتر است.
اگر بینظم بشماری، یکی را جا میاندازی یا دو بار میشماری. پس از «آ» شروع کن و با بقیه جفت کن: «آ ب»، «آ پ»، «آ ت»، «آ ث»؛ چهار زاویه. بعد «ب» را با نیمخطهای بعدی جفت کن: «ب پ»، «ب ت»، «ب ث»؛ سه زاویه. بعد «پ ت»، «پ ث»؛ دو زاویه. بعد «ت ث»؛ یک زاویه. «ث» دیگر نیمخط تازهای بعد از خودش ندارد. روی هم زاویه. با حدسمان میخواند؟ بله، ۱۰ از ۴ بیشتر است.
راه دوم: ترسیم کن و هر زاویه را که شمردی، با یک کمان رنگی علامت بزن. این راه برای شکلهای کوچک خوب است. راه اول برای نیمخطهای زیاد تندتر و مطمئنتر است، چون هیچ جفتی جا نمیماند.
🧠 ترفند: برای نام بردن زاویه، اول حرف رأس را پیدا کن و وسط بگذار؛ دو حرف دیگر از دو ضلع میآیند. دلیل: رأس تنها نقطهای است که در هر دو ضلع هست.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
در مثلث «آ ب پ» سه زاویه هست. هر سه را با سه حرف نام ببر.
اینها را تند، راست یا باز بنویس: (الف) گوشهٔ یک کتاب (ب) عقربهها روی ۱۲ و ۱ (پ) عقربهها روی ۱۲ و ۴ (ت) قیچیای که کمی باز شده.
از یک نقطه شش نیمخط بیرون آمده است. هر دو نیمخط یک زاویه میسازند. منظم بشمار: چند زاویه داریم؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهزاویهای با رأس «د» و ضلعهایی به طرف «ب» و «ک» را «د ب ک» مینامد.
در این نام، «ب» وسط است، پس انگار رأس «ب» است. حرف رأس باید وسط بیاید.
درست«ب د ک» یا «ک د ب» یا فقط «د».
اشتباه«این زاویه بزرگتر است چون ضلعهایش درازتر کشیده شده.»
طول ضلع روی اندازهٔ زاویه اثری ندارد. ضلع نیمخط است و هر قدر بخواهی میشود ادامهاش داد.
درستزاویهای بزرگتر است که دو ضلعش بیشتر از هم باز شده باشند.
اشتباهپنج نیمخط از یک نقطه: «۴ زاویه»، چون فقط زاویههای کنار هم را شمرده.
زاویههایی که از دو یا سه زاویهٔ کوچک ساخته شدهاند هم زاویهاند و جا ماندهاند.
درست زاویه.
فراتر از کتاببازوی ربات با زاویه حرکت میکندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
بازوی یک ربات مثل دست تو مفصل دارد. هر مفصل یک رأس است و دو تکهٔ بازو دو ضلعش. برنامهای که بازو را حرکت میدهد، به هر مفصل میگوید «اینقدر باز شو». یعنی به ربات زاویه میدهد، نه طول. موتورهای کوچکی به اسم سروو همین کار را میکنند: یک عدد میگیرند و بازوی کوچکشان را به همان زاویه میچرخانند. در درس بعد یاد میگیری زاویه را با عدد اندازه بگیری. اگر کنجکاوی سروو چطور کار میکند، موتور سروو را بخوان.
درس ۲اندازهگیری زاویه
این درس: صفحههای ۸۲ تا ۸۵ کتاب درسی
یادت هست؟#
- گوشهٔ گونیا چه زاویهای است؟
- زاویهٔ تند از زاویهٔ راست بزرگتر است یا کوچکتر؟
جواب: ۱) زاویهٔ راست. ۲) کوچکتر.
یک واحد برای زاویه#
برای طول، سانتیمتر داریم. برای زاویه هم یک واحد لازم است. یک نیمدایرهٔ کاغذی ببُر. آن را دو بار از وسط تا کن. وقتی باز کنی، ۴ قسمت مساوی دارد، مثل چهار تکهٔ یک بادبزن.
حالا میتوانی بگویی «این زاویه ۱ قسمت است». ولی اگر زاویه بین ۱ و ۲ قسمت باشد چه؟ یک بار دیگر تا کن تا ۸ قسمت شود. قسمتها ریزتر شدند. هر چه نیمدایره را به قسمتهای بیشتری تقسیم کنی، اندازهگیری دقیقتر میشود.
نقاله و درجه#
نقاله همین نیمدایره است که به ۱۸۰ قسمت مساوی تقسیم شده. هر قسمت را یک درجه میگوییم. چهل درجه را اینطور مینویسیم: .
- یک نیمدایرهٔ کامل، یعنی یک نیم صفحه، است.
- زاویهٔ راست نصف آن است: . پس زاویهٔ راست است.
- زاویهٔ تند از کمتر است. زاویهٔ باز از بیشتر و از کمتر است.
عددهای نقاله را از یک سر تا سر دیگر ببین:
| ۰ | ۳۰ | ۶۰ | ۹۰ | ۱۲۰ | ۱۵۰ | ۱۸۰ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| تند | تند | راست | باز | باز | نیم صفحه |
اندازه گرفتن با نقاله#
- نقطهٔ وسط لبهٔ نقاله را روی رأس زاویه بگذار.
- خط صفر نقاله را روی یک ضلع بگذار.
- ببین ضلع دیگر از کدام عدد رد میشود. عدد را از ردیفی بخوان که صفرش روی ضلع اول است.
قبل از ادامه، حدس بزن: نقاله دو ردیف عدد دارد. ضلع دوم از ۵۰ و ۱۳۰ رد میشود. زاویه کدام است؟
اول به شکل نگاه کن. اگر زاویه تند است، جواب باید کمتر از ۹۰ باشد، پس . اگر باز است، . این تخمین جلوی اشتباه خواندن ردیف را میگیرد.
مثال ۱. زاویهای کمی بازتر از گوشهٔ گونیاست. اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ کمی بیشتر از ۹۰، مثلاً ۱۰۰ تا ۱۲۰. با نقاله اندازه میگیری و ضلع دوم از ۱۱۰ و ۷۰ رد میشود. با حدسمان میخواند؟ ۱۱۰ میخواند، ۷۰ نه. پس زاویه است.
کشیدن زاویه#
برای کشیدن زاویهٔ : یک پارهخط بکش و یک سرش را رأس بگیر. وسط نقاله را روی رأس و صفرش را روی پارهخط بگذار. روی ردیفی که از همان صفر شروع میشود، ۱۲۵ را پیدا کن و یک نقطه بگذار. نقاله را بردار و رأس را به نقطه وصل کن.
زاویههای گونیا#
دو نوع گونیا داریم. زاویههای یکی ، و است. زاویههای دیگری ، و . با کنار هم گذاشتن گوشهها زاویههای تازه میسازیم:
| کار | زاویهٔ تازه |
|---|---|
| گوشهٔ ۳۰ کنار گوشهٔ ۴۵ | |
| گوشهٔ ۶۰ کنار گوشهٔ ۴۵ | |
| گوشهٔ ۴۵ روی گوشهٔ ۹۰ | |
| گوشهٔ ۳۰ روی گوشهٔ ۴۵ |
زاویه روی خط راست#
یک خط راست یک نیم صفحه است، یعنی . اگر یک نیمخط از وسطش بیرون بیاید، دو زاویه میسازد که روی هم ۱۸۰ میشوند. مثال ۲. یکی است. دیگری است. یک دور کامل دو نیم صفحه است: .
راه دوم: بهجای تفریق، از ۱۱۵ تا ۱۸۰ جلو بشمار: ۵ قدم تا ۱۲۰، بعد ۶۰ قدم تا ۱۸۰؛ روی هم ۶۵. برای عددهای گرد، شمردن تندتر است؛ برای عددهایی مثل ۱۲۷، تفریق مطمئنتر است.
مثال ۳. روی یک خط راست دو زاویهٔ کنار هم داریم. یکی دو برابر دیگری است. هر کدام چند درجه است؟ با مدل نواری بکش: کوچکتر ۱ قسمت است و بزرگتر ۲ قسمت.
| ۶۰ | ۶۰ | ۶۰ |
|---|---|---|
| کوچکتر | بزرگتر | بزرگتر |
روی هم ۳ قسمت مساوی داریم و این ۳ قسمت ۱۸۰ درجه است. هر قسمت . پس کوچکتر و بزرگتر . وارسی: .
یک کشف#
کتابت در مرور فصل از تو میخواهد جمع زاویههای یک مثلث را پیدا کنی. این کار را اینطور میکنیم. سه گوشهٔ گونیای اول را جمع کن: . گونیای دوم: . یک مثلث کاغذی ببُر، سه گوشهاش را جدا کن و کنار هم بچین. روی یک خط راست مینشینند. یعنی سه زاویهٔ مثلث روی هم یک نیم صفحه میشوند.
🧠 ترفند: پیش از خواندن عدد نقاله، بپرس «تند است یا باز؟». دلیل: نقاله دو ردیف عدد دارد که روی هم ۱۸۰ میشوند؛ نوع زاویه نشان میدهد کدام عدد درست است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
زاویهٔ و زاویهٔ را با نقاله بکش. برای هر کدام بنویس تند است یا باز.
با دو گونیا این زاویهها را بساز و بنویس چطور: (الف) (ب) (پ) .
سه نیمخط از یک نقطه روی یک خط راست، دو زاویهٔ کنار هم ساختهاند. یکی سه برابر دیگری است. هر کدام چند درجه است؟
یک ربات اسباببازی سر جایش دور خودش میچرخد. یک بار میچرخد و بعد دیگر، همه در یک جهت. چند درجهٔ دیگر بچرخد تا دوباره رو به جهت اولش بایستد؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهزاویهای تند را اندازه میگیرد و مینویسد .
عدد را از ردیف اشتباه خوانده است. زاویهٔ تند نمیتواند از ۹۰ بیشتر باشد.
درستاز ردیفی بخوان که صفرش روی ضلع اول است: .
اشتباهوسط نقاله را روی یکی از ضلعها، کمی دور از رأس، میگذارد.
وسط نقاله باید دقیقاً روی رأس باشد. وگرنه خطهای نقاله با ضلعها جور نمیشوند و عدد غلط خوانده میشود.
درستاول وسط نقاله روی رأس، بعد خط صفر روی یک ضلع.
اشتباهروی خط راست، یک زاویه است. «دیگری .»
خط راست است، نه .
درست.
فراتر از کتاباسطرلاب: نقالهٔ آسمانبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
صدها سال پیش، دانشمندان با ابزاری به اسم اسطرلاب زاویهٔ خورشید و ستارهها را با افق اندازه میگرفتند. از روی همین زاویه، ساعت شب و روز و جهت راه را پیدا میکردند. دانشمندان ایرانی و مسلمان اسطرلابهای بسیار دقیقی ساختند. امروز گوشی تو حسگری دارد که زاویهٔ خم شدنش را اندازه میگیرد؛ برای همین وقتی گوشی را میچرخانی، تصویر هم میچرخد. رباتها هم برای اینکه زمین نخورند، مدام زاویهٔ بدنشان را با زمین اندازه میگیرند. نقالهٔ کیف تو جد همهٔ این ابزارهاست.
درس ۳اندازهگیری زمان
این درس: صفحههای ۸۶ تا ۸۹ کتاب درسی
یادت هست؟#
- یک ساعت چند دقیقه است؟
- عقربهٔ بزرگ روی ۶ است و عقربهٔ کوچک بین ۴ و ۵. ساعت چند است؟
جواب: ۱) ۶۰ دقیقه. ۲) ساعت ۴ و ۳۰ دقیقه، یعنی ۴ و نیم.
مدت زمان روی محور زمان#
کلاس تو ساعت ۹ و ۳۵ دقیقه راه میافتد و ۴۰ دقیقه پیاده میرود تا به موزه برسد. چه ساعتی میرسد؟
۴۰ دقیقه را به دو تکه بشکن. اول تا ساعت کامل برو، بعد بقیه را:
| ۹:۳۵ | ۲۵ دقیقه → | ۱۰:۰۰ | ۱۵ دقیقه → | ۱۰:۱۵ |
|---|
از ۹ و ۳۵ تا ۱۰، ۲۵ دقیقه است. از ۴۰ دقیقه، دقیقه مانده. پس ساعت ۱۰ و ۱۵ دقیقه میرسند.
رو به عقب#
قطار ساعت ۳ و ۲۰ دقیقه حرکت میکند. باید ۳۵ دقیقه زودتر از خانه بیرون بروی. چه ساعتی؟
از ۳ و ۲۰ تا ۳، ۲۰ دقیقه عقب میرویم. ۱۵ دقیقهٔ دیگر هم مانده. از ۳ که ۱۵ دقیقه عقب برویم، ساعت ۲ و ۴۵ دقیقه است.
چقدر طول کشید؟#
مثال ۱. بازی ساعت ۱۰ و ۴۵ دقیقه شروع شد و ساعت ۱۲ و ۱۰ دقیقه تمام شد. چقدر طول کشید؟
اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ از حدود ۱۱ تا حدود ۱۲، یعنی حدود ۱ ساعت و کمی بیشتر.
- از ۱۰ و ۴۵ تا ۱۱: ۱۵ دقیقه.
- از ۱۱ تا ۱۲: ۱ ساعت.
- از ۱۲ تا ۱۲ و ۱۰: ۱۰ دقیقه.
روی هم ۱ ساعت و ۲۵ دقیقه. با حدسمان میخواند؟ بله. به دقیقه: دقیقه.
ثانیه#
برای زمانهای کوتاهتر از یک دقیقه از ثانیه استفاده میکنیم. هر دقیقه ۶۰ ثانیه است. عقربهٔ نازک و تند ساعت ثانیه را نشان میدهد. برای زمانهای خیلی کوتاه، مثل دویدن، از زمانسنج استفاده میکنند.
قبل از ادامه، حدس بزن: ۱ ساعت و ۲۰ دقیقه همان ۱۲۰ دقیقه است؟
نه. یک ساعت ۶۰ دقیقه است، نه ۱۰۰. پس ۱ ساعت و ۲۰ دقیقه میشود دقیقه. شمارش زمان مثل شمارش سکه نیست که هر ۱۰ تا یک دسته شود؛ اینجا هر ۶۰ تا یک دسته میشود.
تبدیل با ضرب و تقسیم#
- از بزرگ به کوچک، ضرب کن. ۵ دقیقه = ثانیه. ۲ ساعت و ۱۵ دقیقه = دقیقه. یک ساعت = ثانیه.
- از کوچک به بزرگ، تقسیم کن. ۱۵۰ ثانیه چند دقیقه است؟ : خارج قسمت ۲ و باقیمانده ۳۰. پس ۲ دقیقه و ۳۰ ثانیه. خارج قسمت دقیقهها و باقیمانده ثانیههاست.
مثال ۲. ۱۱۰ دقیقه چند ساعت و چند دقیقه است؟ : خارج قسمت ۱، باقیمانده ۵۰. پس ۱ ساعت و ۵۰ دقیقه.
زمان تقریبی#
۵ ساعت و ۵۰ دقیقه به ۶ ساعت نزدیک است. ۲ دقیقه و ۴۸ ثانیه حدود ۳ دقیقه است. وقتی عدد دقیق لازم نیست، مثل تقریب عددها، به نزدیکترین واحد کامل گرد کن.
حلّ مسئله: مسئله را به چند مسئلهٔ کوچک بشکن#
کدام طولانیتر است: ۵ هفته، ۸۰۰ ساعت، یا ۵۰۰۰۰ دقیقه؟ این سه را نمیشود مستقیم مقایسه کرد. پس همه را به روز ببر. یادت باشد: هر روز ۲۴ ساعت است و هر هفته ۷ روز. هر کدام یک مسئلهٔ کوچک است:
- ۵ هفته: روز.
- ۸۰۰ ساعت: خارج قسمت ۳۳ و باقیمانده ۸. پس ۳۳ روز و ۸ ساعت.
- ۵۰۰۰۰ دقیقه: اول به ساعت ببر: خارج قسمت ۸۳۳ و باقیمانده ۲۰. بعد خارج قسمت ۳۴ و باقیمانده ۱۷. پس حدود ۳۴ روز و ۱۷ ساعت.
پس ۵ هفته از همه طولانیتر است. راه دوم این بود که همه را به ساعت ببری؛ ولی روز عددهای کوچکتری میدهد و مقایسهاش راحتتر است.
🧠 ترفند: برای حساب کردن مدت زمان، اول تا ساعت کامل بعدی برو. دلیل: هر ساعت کامل ۶۰ دقیقه است و از آنجا شمردن راحت است، بدون اینکه ۶۰ را با ۱۰۰ قاطی کنی.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
مریم ساعت ۷ و ۴۵ دقیقه از خانه راه افتاد و ساعت ۸ و ۲۰ دقیقه به کتابخانه رسید. چند دقیقه در راه بود؟
تبدیل کن: (الف) ۴ دقیقه = چند ثانیه؟ (ب) ۲۵۰ ثانیه = چند دقیقه و چند ثانیه؟ (پ) ۲ ساعت و ۱۰ دقیقه و ۱۵ ثانیه = چند ثانیه؟
یک خانواده ساعت ۷ و ۱۵ دقیقه با ماشین راه افتاد و ساعت ۱۱ و ۵۰ دقیقه به شهر مادربزرگ رسید. سفر چند ساعت و چند دقیقه طول کشید؟
کدام بیشتر است: ۳ روز یا ۴۰۰۰ دقیقه؟ مسئله را به چند مسئلهٔ کوچک بشکن.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه۱ ساعت و ۴۵ دقیقه = ۱۴۵ دقیقه
یک ساعت ۶۰ دقیقه است، نه ۱۰۰. این اشتباه از عادت به دستههای دهتایی میآید.
درست دقیقه.
اشتباهاز ۹ و ۵۰ تا ۱۰ و ۴۰: « نمیشود، پس دقیقه.»
جای عددها را عوض کردن جواب درست نمیدهد. اینجا از ساعت ۱۰ رد شدهایم و دقیقهها از نو شروع شدهاند.
درستاز ۹ و ۵۰ تا ۱۰: ۱۰ دقیقه، از ۱۰ تا ۱۰ و ۴۰: ۴۰ دقیقه. روی هم ۵۰ دقیقه.
اشتباه۱۵۰ ثانیه = ۱ دقیقه و ۵۰ ثانیه
یک دقیقه را ۱۰۰ ثانیه گرفته است.
درست: ۲ دقیقه و ۳۰ ثانیه.
فراتر از کتابساعتهایی که یک ثانیه هم جا نمیاندازندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
ساعتهای قدیمی با چرخدنده و فنر کار میکردند و هر روز چند ثانیه عقب یا جلو میافتادند. امروز دقیقترین ساعتها «ساعت اتمی» هستند. این ساعتها لرزشهای خیلی تند یک اتم را میشمارند و در هزاران سال حتی یک ثانیه هم خطا نمیکنند. گوشی تو زمانش را از همین ساعتها میگیرد، برای همین ساعت همهٔ گوشیها با هم میخواند. نقشهیاب گوشی هم با اندازهگیری زمانی که طول میکشد تا پیام ماهواره برسد، جای تو را پیدا میکند. یک خطای خیلی کوچک در زمان، جای تو را چند خیابان اینطرفتر نشان میداد.
درس ۴اندازهگیری طول
این درس: صفحههای ۹۰ تا ۹۶ کتاب درسی
یادت هست؟#
- ۱ متر چند سانتیمتر است؟
- ۱ سانتیمتر چند میلیمتر است؟
جواب: ۱) ۱۰۰ سانتیمتر. ۲) ۱۰ میلیمتر.
دو خطکش روی هم#
سارا و نیما میخواهند بلندی کمد را اندازه بگیرند. دو خطکش ۱ متری دارند، ولی کمد از ۱ متر بلندتر و از ۲ متر کوتاهتر است. یکی را پایین میگذارند و دومی را بالای آن، طوری که ۳۰ سانتیمتر از دو خطکش روی هم بیفتد. بالای خطکش دوم درست به سقف کمد میرسد.
این را با مدل نواری بکش. هر ستون یک تکه از بلندی است:
| ۷۰ سانتیمتر | ۳۰ سانتیمتر | ۷۰ سانتیمتر | |
|---|---|---|---|
| خطکش اول | ■ | ■ | |
| خطکش دوم | ■ | ■ | |
| بلندی کمد | ؟ | ؟ | ؟ |
قبل از ادامه، حدس بزن: بلندی کمد ۲۰۰ سانتیمتر است؟
نه. ۳۰ سانتیمتر وسط دو بار شمرده شده، یک بار در هر خطکش. پس یک بار باید کمش کنی: سانتیمتر.
راه دوم: از خطکش دوم فقط قسمتی را بشمار که بیرون از خطکش اول است: . بعد . هر دو راه یک جواب دارند. راه دوم برای کسی که تکهها را جدا میبیند روشنتر است. راه اول وقتی تکهها زیادند تندتر است.
تختههای روی هم#
مثال ۱. یک تختهٔ ۱۲۰ سانتیمتری و یک تختهٔ ۸۰ سانتیمتری را طوری روی هم پیچ میکنیم که طول کل ۱۷۰ سانتیمتر شود. چند سانتیمتر روی هم افتادهاند؟
اول تخمین بزن: دو تخته بدون روی هم سانتیمتر میشدند. ۱۷۰ کمی کمتر است، پس روی هم افتادن کم است.
۳۰ سانتیمتر روی هم افتاده است. با حدسمان میخواند؟ بله، کم است.
پارهخطهای کنار هم#
روی یک خط، نقطههای «آ»، «ب»، «پ» و «ت» به ترتیب هستند:
| آ | ۶ سانتیمتر | ب | ۳ سانتیمتر | پ | ۵ سانتیمتر | ت |
|---|
- طول «آ ت» = سانتیمتر.
- طول «ب ت» = سانتیمتر.
- اگر فقط بدانی «آ ت» ۱۴ و «آ ب» ۶ است، «ب ت» = . یعنی کل منهای یک تکه.
کسری از یک متر#
یک نوار کاغذی ۱ متری را به ۴ قسمت مساوی تقسیم کن. هر قسمت متر است:
| ۲۵ | ۲۵ | ۲۵ | ۲۵ |
|---|---|---|---|
| ✔ | ✔ | ✔ |
۱ متر ۱۰۰ سانتیمتر است. . پس متر ۲۵ سانتیمتر است. سه قسمت رنگشده، یعنی متر، سانتیمتر است.
مثال ۲. متر چند سانتیمتر است؟ در هر قسمت. دو قسمت: سانتیمتر.
چند برابر، چه کسری#
نوار «آ» ۶ خانه و نوار «ب» ۲ خانه دارد، همه هماندازه. ۶ سه برابر ۲ است، پس نوار «آ» سه برابر نوار «ب» است. برعکسش: نوار «ب» یکی از سه قسمت مساوی «آ» است، پس نوار «ب» نوار «آ» است.
🧠 ترفند: برای پیدا کردن کسری از یک متر، اول ۱۰۰ را بر مخرج تقسیم کن، بعد در صورت ضرب کن. دلیل: مخرج میگوید متر چند قسمت شده و صورت میگوید چند قسمت را برداشتهایم. این ترفند وقتی کار میکند که ۱۰۰ بر مخرج بخشپذیر باشد، مثل ۲، ۴، ۵ و ۱۰.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
دو خطکش ۱ متری را روی هم گذاشتهایم تا بلندی یک قفسه را اندازه بگیریم. ۴۰ سانتیمتر از دو خطکش روی هم افتاده است. بلندی قفسه چند سانتیمتر است؟
اینها چند سانتیمترند؟ (الف) متر (ب) متر (پ) متر (ت) متر.
سه تکه ریل قطار اسباببازی به طولهای ۲۰، ۵۰ و ۶۰ سانتیمتر داریم. با پشت سر هم گذاشتن دو یا سه تکه، چه طولهایی میسازیم؟ همه را منظم بنویس.
روی یک خط، نقطههای «آ»، «ب»، «پ» و «ت» به ترتیب هستند. «آ ت» ۲۰ سانتیمتر، «آ پ» ۱۴ سانتیمتر و «ب ت» ۱۱ سانتیمتر است. «ب پ» چند سانتیمتر است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهدو خطکش ۱ متری با ۳۰ سانتیمتر روی هم: «»
تکهٔ روی هم چیزی اضافه نمیکند؛ دو بار شمرده شده و باید یک بار کم شود.
درست سانتیمتر.
اشتباه متر = ۴ سانتیمتر
مخرج ۴ یعنی متر به ۴ قسمت مساوی تقسیم شده، نه اینکه طول ۴ سانتیمتر است.
درست سانتیمتر.
اشتباهیک چوب ۲ متری و یک چوب ۵۰ سانتیمتری: «روی هم ۵۲»
واحدها یکی نیستند. ۲ متر را اول به سانتیمتر ببر.
درست سانتیمتر.
فراتر از کتابمتر از کجا آمد؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در گذشته هر شهر واحد طول خودش را داشت: وجب، قدم، ذرع. یک ذرع در یک شهر با ذرع شهر دیگر فرق داشت و خرید و فروش پارچه دعوا درست میکرد. حدود دویست سال پیش، دانشمندان تصمیم گرفتند یک واحد برای همه بسازند و اسمش را «متر» گذاشتند. سانتیمتر یعنی متر و میلیمتر یعنی متر. امروز متر را با سرعت نور تعریف میکنند تا در همهٔ دنیا دقیقاً یکی باشد. رباتها هم فاصله را با همین واحدها میسنجند؛ یک حسگر صوتی فاصله را از روی زمان رفت و برگشت صدا حساب میکند.
آزمون فصل ۴
۱۴ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
اگر میخواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان
پرسشهای رایج
چرا نقاله دو ردیف عدد دارد و کدام را بخوانم؟
تا بتوانی از هر دو طرف اندازه بگیری. ردیفی را بخوان که صفرش روی ضلع اول زاویه است. قبلش نگاه کن زاویه تند است یا باز: تند زیر ۹۰ است و باز بالای ۹۰.
چرا ۱ ساعت و ۳۰ دقیقه ۱۳۰ دقیقه نیست؟
چون یک ساعت ۶۰ دقیقه است، نه ۱۰۰. در زمان هر ۶۰ دقیقه یک ساعت میشود. پس ۱ ساعت و ۳۰ دقیقه برابر دقیقه است.
وقتی دو خطکش روی هم میافتند، چرا تکهٔ روی هم را کم میکنیم؟
چون آن تکه یک بار در خطکش اول و یک بار در خطکش دوم شمرده شده است. بلندی واقعی آن را فقط یک بار دارد. مدل نواری بکش تا ببینی.
زاویه با ضلعهای بلندتر بزرگتر است؟
نه. اندازهٔ زاویه فقط به این بستگی دارد که دو ضلع چقدر از هم باز شدهاند. ضلعها نیمخطاند و هر قدر بخواهی میشود ادامهشان داد.
برای عمیقتر یاد گرفتن
- سروو موتور (Servo) چطور دقیقاً به یک زاویه میرود؟
- سنسور فاصله اولتراسونیک HC-SR04 چطور فاصله را میسنجد؟
فصلهای دیگر ریاضی چهارم: فصل ۱، اعداد و الگوها، فصل ۲، کسر، فصل ۳، ضرب و تقسیم، فصل ۵، عدد مخلوط و عدد اعشاری، فصل ۶، شکلهای هندسی، فصل ۷، آمار و احتمال

