درس ۱ضرب دو عدد دورقمی
این درس: صفحههای ۴۸ تا ۵۱ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال از ضرب سال سوم. اول خودت جواب بده.
- چند میشود؟
- چند میشود؟
جواب: ۱) ۲۱ یعنی ۲۰ و ۱. پس و ، روی هم ۶۳. ۲) و یک صفر جلویش: ۸۰.
اول: یکرقمی در دورقمی#
مریم ۳ جعبه مداد رنگی دارد. در هر جعبه ۲۴ مداد است. چند مداد دارد؟
۲۴ یعنی ۲ دستهٔ دهتایی و ۴ تا یکی. هر دو را جدا در ۳ ضرب میکنیم:
| × | ۲۰ | ۴ |
|---|---|---|
| ۳ | ۶۰ | ۱۲ |
روی هم: . پس مریم ۷۲ مداد دارد.
خلاصهاش را زیر هم مینویسیم. اول یکیها: . رقم ۲ را مینویسیم و ۱ دهتایی را نگه میداریم. بعد دهتاییها: ، با آن ۱ میشود ۷.
حالا: دورقمی در دورقمی#
مدرسه ۱۳ جعبه از همان مدادها خرید. چند مداد شد؟ باید را پیدا کنیم.
اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ ۱۳ نزدیک ۱۰ است. . پس جواب کمی بیشتر از ۲۴۰ است.
یک مستطیل بکش که ۱۳ ردیف و ۲۴ ستون دارد. هر خانه یک مداد است. حالا مستطیل را تکه کن: ۱۳ را به ۱۰ و ۳، و ۲۴ را به ۲۰ و ۴. این مدل مساحت است:
| × | ۲۰ | ۴ |
|---|---|---|
| ۱۰ | ۲۰۰ | ۴۰ |
| ۳ | ۶۰ | ۱۲ |
چهار تکه داریم. همه را جمع کن: .
با حدسمان میخواند؟ بله. ۳۱۲ کمی بیشتر از ۲۴۰ است.
قبل از ادامه، حدس بزن: آیا همان بهاضافهٔ است؟ یعنی ۲۱۲؟
نه. به جدول نگاه کن. این کار فقط دو تکه را حساب میکند: ۲۰۰ و ۱۲. دو تکهٔ ۴۰ و ۶۰ جا میمانند. برای همین ۱۰۰ تا کم میآید.
دو روش برای نوشتن#
روش اول: چهار تکه. هر تکهٔ جدول یک سطر میشود:
روش دوم: دو تکه. هر ردیف جدول را یکجا حساب کن. ردیف ۱۰ میشود . ردیف ۳ میشود .
روش دوم کوتاهتر است. روش اول برای شروع مطمئنتر است، چون هیچ تکهای جا نمیماند. وقتی روش دوم را مینویسی، صفرِ ۲۴۰ را فراموش نکن. این صفر میگوید که در ۱۰ ضرب کردهای، نه در ۱.
مثال ۲. در هر کیسه ۳۵ تیله است. ۲۷ کیسه چند تیله دارد؟
اول تخمین بزن: ۲۷ بین ۲۰ و ۳۰ است. و . پس جواب بین ۷۰۰ و ۱۰۵۰ است.
| × | ۳۰ | ۵ |
|---|---|---|
| ۲۰ | ۶۰۰ | ۱۰۰ |
| ۷ | ۲۱۰ | ۳۵ |
. با روش دوم: و ، و . با حدسمان میخواند؟ بله، ۹۴۵ بین ۷۰۰ و ۱۰۵۰ است.
راه دوم: عدد گرد کمک میکند#
را ببین. ۱۹ یکی کمتر از ۲۰ است. پس را حساب کن و یک ۱۲ کم کن: . این راه برای ۱۹ تندتر است، چون ضرب در ۲۰ راحت است.
🧠 ترفند: برای ضرب در ۱۱، عدد را یک بار در ۱۰ ضرب کن و خودش را به آن اضافه کن. دلیل: ۱۱ یعنی ۱۰ و ۱. مثال: .
حلّ مسئله: همهٔ حالتها را منظم بنویس#
کدام دو عدد ضربشان ۲۴ میشود؟ اگر تصادفی حدس بزنی، بعضی را جا میاندازی. پس از ۱ شروع کن و یکییکی بالا برو:
| عدد اول | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ |
|---|---|---|---|---|---|
| عدد دوم | ۲۴ | ۱۲ | ۸ | ۶ | ندارد |
۵ در هیچ عددی ضرب نمیشود که ۲۴ بدهد. بعد از ۴ و ۶، جفتها تکراری میشوند ( همان است). پس جوابها ، ، و هستند. نوشتن منظم یعنی هیچ حالتی جا نماند، و حالتهای نشدنی را خط بزنی.
حذف حالتهای نامطلوب. کدام عددهای یکرقمی را میشود جای مربع گذاشت: ؟ علامت یعنی «کمتر از». پس حاصل ضرب باید از ۳۰ کمتر باشد. منظم از ۰ امتحان کن: ، ، ، و . همه از ۳۰ کمترند.
از ۳۰ بیشتر است. عددهای بعدی حاصل بزرگتری میدهند. پس ۵ تا ۹ نامطلوباند و خط میخورند. جوابها: ۰، ۱، ۲، ۳ و ۴.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
یک کتابخانه ۱۶ قفسه دارد و در هر قفسه ۳۲ کتاب است. چند کتاب دارد؟ با جدول ضرب (مدل مساحت) حل کن.
حاصل را با روش دو تکه پیدا کن: (الف) (ب) .
همهٔ جفت عددهایی را بنویس که ضربشان ۳۶ میشود. منظم از ۱ شروع کن.
تو ۵۰ سکه داری و هر دفتر ۸ سکه است. میخواهی پولی که میدهی از ۵۰ کمتر باشد: . کدام عددهای یکرقمی جای مربع درستاند؟ حداکثر چند دفتر میخری؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه
این کار فقط دو تکه از چهار تکهٔ جدول را حساب میکند. تکههای و جا ماندهاند.
درست.
اشتباهدر روش دو تکه برای مینویسد: سطر اول ۷۲، سطر دوم ۲۴، جواب .
رقم ۱ در ۱۳ یعنی ۱۰. پس سطر دوم است، نه ۲۴. صفر جا افتاده است.
درست.
اشتباه: «، مینویسم ۱۲؛ ؛ جواب ۶۱۲.»
از ۱۲ فقط رقم ۲ نوشته میشود و ۱ دهتایی به ستون بعد میرود.
درست.
فراتر از کتابضرب مصری: فقط با دو برابر کردنبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
هزاران سال پیش، حسابدارهای مصر جدول ضرب حفظ نمیکردند. فقط دو برابر کردن بلد بودند. برای این ستون را میساختند: ۱ بار ۲۴ میشود ۲۴، ۲ بار ۴۸، ۴ بار ۹۶، ۸ بار ۱۹۲. بعد میدیدند ۱۳ از کدامها ساخته میشود: . پس جواب است. همان جوابی که با جدول گرفتیم. کامپیوترها هم امروز تقریباً همین کار را میکنند. آنها عدد را با فقط دو رقم ۰ و ۱ مینویسند و ضرب را با دو برابر کردن و جمع انجام میدهند. یعنی یک روش خیلی قدیمی، هنوز درون گوشی تو کار میکند.
درس ۲محاسبهٔ حاصل ضرب
این درس: صفحههای ۵۲ تا ۵۵ کتاب درسی
یادت هست؟#
- چند است؟
- را در درس قبل حساب کردیم. جوابش چند بود؟
جواب: ۱) ضرب در ۱۰ یک صفر جلوی عدد میگذارد: ۳۶۰. ۲) ۳۱۲.
ضرب در ۱۰، ۱۰۰ و ۱۰۰۰#
هر بستهٔ کاغذ ۱۰۰ برگ دارد. ۴۵ بسته چند برگ است؟ .
چرا دو صفر؟ ضرب در ۱۰ هر رقم را یک خانه به چپ میبرد. ضرب در ۱۰۰ یعنی دو بار ضرب در ۱۰، پس هر رقم دو خانه میرود:
| هزار | صد | ده | یکی | |
|---|---|---|---|---|
| ۴۵ | ۴ | ۵ | ||
| ۴ | ۵ | ۰ | ۰ |
همینطور و .
ضرب عددهای گرد#
را ببین. ۴۰ یعنی و ۳۰ یعنی . پس:
یعنی اول رقمهای غیرصفر را ضرب کن، بعد همهٔ صفرها را جلویش بگذار. مثال ۱. : . صفرها روی هم سه تاست: ۴۲۰۰۰.
قبل از ادامه، حدس بزن: چند صفر دارد؟ سه صفر؟
جواب ۱۰۰۰۰ است، یعنی چهار صفر. خودش دو صفر دارد. بعد دو صفر ۲۵۰ و ۴۰ هم اضافه میشوند. پس اول ضرب را کامل کن، بعد صفرها را بشمار.
ضرب سهرقمی در سهرقمی#
یک کارگاه هر روز ۳۲۴ دکمه میسازد. در ۲۱۳ روز چند دکمه میسازد؟
اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ . پس جواب کمی بیشتر از ۶۰۰۰۰ است.
۲۱۳ یعنی ۲۰۰ و ۱۰ و ۳. هر تکه را جدا در ۳۲۴ ضرب میکنیم:
| × | ۳۲۴ |
|---|---|
| ۳ | ۹۷۲ |
| ۱۰ | ۳۲۴۰ |
| ۲۰۰ | ۶۴۸۰۰ |
با حدسمان میخواند؟ بله. ۶۹۰۱۲ کمی بیشتر از ۶۰۰۰۰ است.
وقتی وسط عدد صفر است#
مثال ۲. . صفرِ ۳۰۶ میگوید دهتایی نداریم. پس ۳۰۶ یعنی ۳۰۰ و ۶:
| × | ۳۰۰ | ۶ |
|---|---|---|
| ۲۰ | ۶۰۰۰ | ۱۲۰ |
| ۴ | ۱۲۰۰ | ۲۴ |
. تخمین: . میخواند.
مثال ۳. . ۱۰۲ یعنی ۱۰۰ و ۲. پس و ، روی هم ۲۱۹۳۰. اینجا سطر «» را اصلاً لازم نداری، چون صفر است.
جای عددها مهم نیست#
و یک جواب دارند: ۵۱۰۰۰. ضرب جابهجایی دارد. پس عددی را پایین بنویس که سطرهای کمتر یا راحتتری میسازد.
🧠 ترفند: برای ضرب در ۵، در ۱۰ ضرب کن و نصفش را بگیر. دلیل: ۵ نصف ۱۰ است. مثال: .
راه دوم: ذهنی#
را بدون کاغذ حساب کن. ۱۶ را بشکن: و ، روی هم ۹۶. این همان جدول است، فقط در ذهن.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
حاصل را بنویس: (الف) (ب) (پ) (ت) .
یک باغ ۲۳۶ ردیف درخت دارد و در هر ردیف ۱۴۵ درخت است. اول تخمین بزن، بعد دقیق حساب کن.
حاصل را پیدا کن.
یک دوچرخهسوار در هر دقیقه حدود ۲۶۰ متر میرود. در ۱۴ دقیقه حدود چند متر میرود؟ در ۱۴۰ دقیقه چطور؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه: «۲۵ در ۴ میشود ۱۰۰، دو صفر هم دارد، پس ۱۰۰۰.»
صفرهای خود ۱۰۰ هم حساباند. ۱۰۰ دو صفر دارد و دو صفر دیگر از ۲۵۰ و ۴۰ میآید.
درست.
اشتباه: «»
صفر وسط را نمیشود دور انداخت. ۳۰۶ یعنی ۳ صدتایی و ۶ یکی، ولی ۳۶ یعنی ۳ دهتایی و ۶ یکی.
درست و ، روی هم ۷۳۴۴.
اشتباهدر سطر سوم را مینویسد.
رقم ۲ در ۲۱۳ یعنی ۲۰۰. پس سطر سوم است.
درست.
فراتر از کتابیک میلیارد عمل در یک ثانیهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
ماشین حساب و کامپیوتر ضرب را خیلی تند انجام میدهند، ولی روششان همان تکه کردن است. هر عدد را تکه میکنند، تکهها را ضرب میکنند و جمع میزنند. فرقش سرعت است: یک کامپیوتر معمولی در یک ثانیه میلیاردها ضرب انجام میدهد. برنامههایی که عکس را واضحتر میکنند، یا رباتی که فاصله را حساب میکند، پشت سر هم ضرب میکنند. ولی کامپیوتر هم گاهی عدد اشتباه میگیرد، چون کسی عدد را اشتباه تایپ کرده است. برای همین تخمین زدن هنوز مهم است. اگر تخمینت ۶۰۰۰۰ است و ماشین حساب ۶۹۰۱ نشان داد، میفهمی یک رقم را جا انداختهای.
درس ۳محاسبههای تقریبی
این درس: صفحههای ۵۶ تا ۵۹ کتاب درسی
یادت هست؟#
- عدد ۶۸ به ۶۰ نزدیکتر است یا به ۷۰؟
- ۱ کیلوگرم چند گرم است؟
جواب: ۱) ۶۸ تا ۷۰ دو قدم است و تا ۶۰ هشت قدم. پس به ۷۰ نزدیکتر است. ۲) ۱۰۰۰ گرم.
تقریب یعنی نزدیکترین عدد گرد#
گاهی عدد دقیق لازم نیست. برای خبر دادن، «حدود ۷۰ نفر» بس است. این کار تقریب است.
عدد ۶۸ را روی محور ببین:
| ۶۰ | ۶۵ | ۶۸ | ۷۰ |
|---|---|---|---|
| ۸ قدم تا ۶۰ | وسط راه | اینجاییم | ۲ قدم تا ۷۰ |
۶۸ به ۷۰ نزدیکتر است. پس میگوییم: «۶۸ با تقریب رقم دهگان، ۷۰ میشود.»
قبل از ادامه، حدس بزن: ۸۵ درست وسط ۸۰ و ۹۰ است. با تقریب دهگان چه میشود؟
قرار ریاضی این است: وقتی رقم یکان ۵ است، رو به بالا میرویم. پس ۸۵ میشود ۹۰ و ۲۵ میشود ۳۰.
تقریب صدگان و هزارگان#
همین کار را با صدتاییها میکنیم. فقط به رقم دهگان نگاه کن:
- ۴۳۸: رقم دهگان ۳ است، کمتر از ۵. پس ۴۰۰.
- ۷۸۲: رقم دهگان ۸ است. پس ۸۰۰.
- ۵۵۰: رقم دهگان ۵ است. پس رو به بالا: ۶۰۰.
برای هزارگان به رقم صدگان نگاه کن. ۳۴۱۲ میشود ۳۰۰۰، چون صدگانش ۴ است. ۴۶۲۸ میشود ۵۰۰۰، چون صدگانش ۶ است.
یک انبار ۶۳۴۸ کیلوگرم سیب دارد. با تقریب هزارگان، حدود ۶۰۰۰ کیلوگرم است. هر ۱۰۰۰ کیلوگرم یک تُن است. پس حدود ۶ تن سیب دارد.
جمع و ضرب تقریبی#
مثال ۱. حدوداً چند است؟ هر عدد را به نزدیکترین دهتایی ببر: . جواب دقیق ۸۲ است. خیلی نزدیک است.
مثال ۲. در یک باغ ۱۹ ردیف درخت و در هر ردیف ۲۸ درخت است. حدوداً چند درخت دارد؟
اول تخمین بزن: .
دقیق: . با حدسمان میخواند؟ بله، اندازهاش درست است. هر دو عدد را بالا بردیم، برای همین تخمین کمی بیشتر شد.
تقسیم تقریبی#
برای تقسیم، عدد را طوری عوض کن که تقسیمش را بلد باشی. را ببین. ۸۱۲ نزدیک ۸۰۰ است و ، چون . پس جواب حدود ۲۰۰ است.
هم همینطور: ۸۹۳ نزدیک ۹۰۰ است و ، چون . پس جواب حدود ۳۰ است.
یک تخمین، دو راه#
را دو جور تقریب بزن:
- روش اول: اول دقیق حساب کن، بعد جواب را گرد کن. ، با تقریب صدگان ۱۲۰۰.
- روش دوم: اول عددها را گرد کن، بعد حساب کن. .
پس راه دوم (روش دوم) تندتر است، چون ضرب ۴۰ در ۳۰ را در ذهن میشود کرد. روش اول دقیقتر است، ولی کار بیشتری دارد. برای اینکه بفهمی جوابت معقول است، روش دوم بس است.
🧠 ترفند: برای تقریب، فقط به رقم یک خانه پایینتر نگاه کن. اگر ۵ یا بیشتر است بالا برو، اگر کمتر از ۵ است همان را نگه دار و بقیه را صفر کن. دلیل: آن رقم میگوید عدد از نیمهٔ راه گذشته یا نه.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
این عددها را با تقریب گفتهشده بنویس: (الف) ۳۵۲ با تقریب دهگان (ب) ۲۷۱ با تقریب صدگان (پ) ۷۸۶۰ با تقریب هزارگان (ت) ۲۵۸۶ با تقریب دهگان.
یک دانشآموز را حدوداً حساب کرد. جواب تقریبی چقدر با جواب دقیق فاصله دارد؟
را دو جور حساب کن: (روش اول) دقیق حساب کن و جواب را با تقریب دهگان بنویس. (روش دوم) اول هر عدد را با تقریب دهگان بنویس، بعد حساب کن.
یک مدرسه ۳۸ کلاس دارد و در هر کلاس حدود ۲۹ دانشآموز است. برای اردو اتوبوسهای ۴۰ نفره کرایه میکنند. حدوداً چند اتوبوس لازم است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه۴۵ با تقریب دهگان: «۴۰، چون ۴۵ درست وسط است.»
قرار ریاضی این است که وقتی رقم یکان ۵ است، رو به بالا برویم.
درست۴۵ با تقریب دهگان ۵۰ میشود.
اشتباه۲۴۹۰ با تقریب هزارگان: «رقم دهگان ۹ است، پس بالا میروم: ۳۰۰۰.»
برای هزارگان باید به رقم صدگان نگاه کرد، نه دهگان. رقم صدگان ۴ است.
درست۲۴۹۰ با تقریب هزارگان ۲۰۰۰ میشود.
اشتباه۵۲۷ با تقریب صدگان: «۵۳۰»
۵۳۰ تقریب دهگان است. در تقریب صدگان، رقمهای دهگان و یکان هر دو صفر میشوند.
درست۵۲۷ با تقریب صدگان ۵۰۰ است.
فراتر از کتابپیشبینی هوا هم تقریب استبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
وقتی میگویند «فردا حدود ۲۵ درجه است»، کسی دقیق نمیداند ۲۴ میشود یا ۲۶. هواشناسها با عددهای زیادی کار میکنند و جواب را گرد میکنند، چون عدد خیلی دقیق آنجا معنی ندارد. مهندسها هم وقتی پل میسازند، اول با عددهای گرد تخمین میزنند تا بفهمند تقریباً چقدر آهن لازم است. بعد دقیق حساب میکنند. رباتی که با یک حسگر فاصله را اندازه میگیرد هم هر بار عدد کمی متفاوت میگیرد؛ برنامهاش عدد را گرد میکند تا ربات بیخود تکان نخورد. یعنی تقریب زدن تنبلی نیست. یک ابزار است.
درس ۴تقسیم و بخشپذیری
این درس: صفحههای ۶۰ تا ۶۳ کتاب درسی
یادت هست؟#
- ۱۷ شاخه گل را در دستههای ۴تایی میگذاریم. چند دسته درست میشود و چند شاخه میماند؟
- چند است؟
جواب: ۱) ، پس ۴ دسته و ۱ شاخه میماند. ۲) ۲۴.
تقسیم با باقیمانده#
۲۶ برچسب داری. میخواهی در هر دسته ۶ برچسب بگذاری. چند دسته درست میشود؟
روی محور از ۰ با پرشهای ۶تایی جلو برو:
| ۰ | ۶ | ۱۲ | ۱۸ | ۲۴ | ۲۶ |
|---|---|---|---|---|---|
| شروع | پرش ۱ | پرش ۲ | پرش ۳ | پرش ۴ | ۲ تا مانده |
۴ پرش رفتیم و به ۲۴ رسیدیم. تا ۲۶، دو تا مانده است. پرش پنجم ما را به ۳۰ میبرد، که از ۲۶ بیشتر است. پس ۴ دسته درست میشود و ۲ برچسب میماند.
راه دوم: ضربهای ۶ را امتحان کن. و ۲۴ از ۲۶ کمتر است. و ۳۰ از ۲۶ بیشتر است. پس ۴. این راه تندتر است، چون لازم نیست یکییکی بپری.
اسم هر عدد#
تقسیم را اینطور مینویسیم:
- ۲۶ مقسوم است: عددی که تقسیم میشود.
- ۶ مقسومعلیه است: عددی که بر آن تقسیم میکنیم.
- ۴ خارج قسمت است.
- ۲ باقیمانده است.
قبل از ادامه، حدس بزن: آیا باقیمانده میتواند ۶ یا بیشتر باشد؟
نه. اگر ۶ برچسب مانده بود، میشد یک دستهٔ دیگر ساخت. پس همیشه باقیمانده از مقسومعلیه کمتر است.
رابطهٔ تقسیم#
دستهها را دوباره جمع کن: ۴ دستهٔ ۶تایی و ۲ تا اضافه. . این همان مقسوم است. پس:
مقسوم = مقسومعلیه × خارج قسمت + باقیمانده، و باقیمانده < مقسومعلیه.
این دو جمله را رابطههای تقسیم میگوییم. با آنها هر تقسیم را وارسی میکنی.
مثال ۱. . اول تخمین بزن: و ۵۳ کمی کمتر از ۵۴ است. پس خارج قسمت حدود ۹ یا کمی کمتر است. حالا دقیق: ضربهای ۶: و . ۵۴ زیاد است. پس خارج قسمت ۸ و باقیمانده . وارسی: و . با حدسمان میخواند؟ بله، ۸ یکی کمتر از ۹ است. درست است.
بخشپذیری#
۳۲ مداد را بین ۸ نفر تقسیم میکنیم. . پس به هر نفر ۴ مداد میرسد و باقیمانده صفر است.
وقتی باقیمانده صفر شود، میگوییم مقسوم بر مقسومعلیه بخشپذیر است. ۳۲ بر ۸ بخشپذیر است. ۲۶ بر ۶ بخشپذیر نیست، چون ۲ میماند.
مثال ۲. آیا ۵۰ بر ۸ بخشپذیر است؟ ، باقیمانده ۲. پس نه.
تقسیم عددهای گرد#
. پس و . چرا؟ ۱۲۰۰ یعنی ۱۲ صدتایی. ۱۲ صدتایی را بین ۴ نفر تقسیم کن: به هر نفر ۳ صدتایی، یعنی ۳۰۰ میرسد.
باقیمانده در مسئله یعنی چه؟#
۴۵ دانشآموز با ماشینهای ۴ نفره به اردو میروند. : خارج قسمت ۱۱، باقیمانده ۱. ولی آن ۱ نفر هم باید برود! پس ۱۲ ماشین لازم است. همیشه از خودت بپرس: باقیمانده در این مسئله یعنی چه؟
🧠 ترفند: عددی بر ۲ بخشپذیر است که رقم یکانش ۰، ۲، ۴، ۶ یا ۸ باشد. عددی بر ۵ بخشپذیر است که رقم یکانش ۰ یا ۵ باشد. دلیل: هر دهتایی هم بر ۲ و هم بر ۵ بخشپذیر است ()، پس فقط رقم یکان مهم است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
تقسیمها را انجام بده و رابطهٔ تقسیم را برای هر کدام بنویس: (الف) (ب) (پ) .
از عددهای ۱۵، ۲۲، ۳۰، ۳۷، ۴۰ و ۵۶ کدامها بر ۵ بخشپذیرند؟ کدامها بر ۲؟
یک نانوایی ۳۴ نان دارد و در هر کیسه ۴ نان میگذارد. چند کیسهٔ پر درست میشود و چند نان میماند؟
در یک تقسیم، مقسومعلیه ۹ است. بزرگترین باقیماندهٔ ممکن چند است؟ اگر خارج قسمت ۵ باشد و باقیمانده همان بزرگترین عدد، مقسوم چند است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه: «خارج قسمت ۵، باقیمانده ۶.»
باقیمانده ۶ از مقسومعلیه ۴ بیشتر است. یعنی هنوز یک بستهٔ ۴تایی دیگر جا دارد.
درست، پس خارج قسمت ۶ و باقیمانده ۲.
اشتباهمقسومعلیه ۵، خارج قسمت ۸، باقیمانده ۳. «مقسوم است.»
باقیمانده هم جزو مقسوم است و باید اضافه شود.
درستمقسوم = .
اشتباه۲۲ دانشآموز، ماشینهای ۵ نفره: « خارج قسمت ۴ دارد، پس ۴ ماشین.»
۲ نفر باقیمانده هم باید سوار شوند. اینجا باقیمانده یک ماشین دیگر لازم دارد.
درست۵ ماشین.
فراتر از کتابچرا بر صفر تقسیم نمیکنیم؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
تقسیم را با رابطهاش وارسی کردیم: مقسومعلیه ضربدر خارج قسمت، بهاضافهٔ باقیمانده. حالا فکر کن بخواهی ۶ شکلات را در بستههای «صفرتایی» بگذاری. هر چند بسته بسازی، هیچ شکلاتی کم نمیشود. یعنی هیچ خارج قسمتی کار نمیکند. برای همین در ریاضی میگوییم تقسیم بر صفر معنی ندارد. ماشین حساب هم وقتی را بزنی، پیام خطا نشان میدهد. در برنامهنویسی هم این یکی از خطاهای معروف است و برنامهای که بر صفر تقسیم کند متوقف میشود. اگر دوست داری بیشتر بدانی، چرا نمیشود بر صفر تقسیم کرد را بخوان.
درس ۵تقسیم بر عددهای یکرقمی
این درس: صفحههای ۶۴ تا ۶۷ کتاب درسی
یادت هست؟#
- چند است؟
- در تقسیم، باقیمانده از کدام عدد باید کمتر باشد؟
جواب: ۱) ، پس ۷. ۲) از مقسومعلیه.
اول دهتاییها، بعد یکیها#
۸۴ برچسب را بین ۳ نفر مساوی تقسیم میکنیم. ۸۴ یعنی ۸ بستهٔ دهتایی و ۴ برچسب تکی.
قدم ۱. بستههای دهتایی را تقسیم کن. به هر نفر ۲ بسته میرسد، یعنی ۲۰ برچسب. ۳ بسته به هر نفر نمیرسد، چون از ۸ بیشتر است. ۳ نفر روی هم ۶۰ برچسب گرفتند. برچسب مانده است.
قدم ۲. ۲۴ از ۳ بیشتر است، پس ادامه بده. . به هر نفر ۸ برچسب دیگر میرسد و چیزی نمیماند.
جمع. هر نفر برچسب گرفت.
| مانده | تقسیم میکنیم | به هر نفر |
|---|---|---|
| ۸۴ | ۶۰ | ۲۰ |
| ۲۴ | ۲۴ | ۸ |
| ۰ | ۲۸ |
وارسی: . درست است.
عدد سهرقمی#
۸۴۵ مهره را بین ۳ جعبه مساوی تقسیم میکنیم.
اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ ۸۴۵ نزدیک ۹۰۰ است و . پس کمی کمتر از ۳۰۰.
حالا از بزرگترین ارزش مکانی شروع کن:
| مانده | تقسیم میکنیم | به هر جعبه |
|---|---|---|
| ۸۴۵ | ۶۰۰ | ۲۰۰ |
| ۲۴۵ | ۲۴۰ | ۸۰ |
| ۵ | ۳ | ۱ |
| ۲ | ۲۸۱ |
- ۸ صدتایی بین ۳ جعبه: به هر جعبه ۲ صدتایی، یعنی ۲۰۰. روی هم ۶۰۰ رفت و ۲۴۵ ماند.
- ۲۴ دهتایی بین ۳ جعبه: به هر جعبه ۸ دهتایی، یعنی ۸۰. روی هم ۲۴۰ رفت و ۵ ماند.
- ۵ تا بین ۳ جعبه: به هر جعبه ۱، و ۲ تا میماند.
خارج قسمت و باقیمانده ۲.
با حدسمان میخواند؟ بله، ۲۸۱ کمی کمتر از ۳۰۰ است. وارسی با رابطهٔ تقسیم: ، و .
وقتی یک خانه خالی میماند#
قبل از ادامه، حدس بزن: در خارج قسمت چند رقم دارد؟
| مانده | تقسیم میکنیم | سهم هر قسمت |
|---|---|---|
| ۵۲۳۶ | ۴۰۰۰ | ۱۰۰۰ |
| ۱۲۳۶ | ۱۲۰۰ | ۳۰۰ |
| ۳۶ | ۳۶ | ۹ |
| ۰ | ۱۳۰۹ |
خارج قسمت چهار رقم دارد: ۱۳۰۹. بعد از برداشتن ۱۲۰۰، فقط ۳۶ ماند. ۳ دهتایی بین ۴ قسمت نمیشود، پس سهم دهتاییها صفر است. این صفر را حتماً بنویس. بدون آن ۱۳۹ مینوشتی، که خیلی کمتر از جواب است.
راه دوم: تکههای دلخواه#
لازم نیست حتماً بزرگترین تکه را برداری. برای میتوانی اول ۴۰ برداری (۱۰ تا)، باز ۴۰ (۱۰ تا) و بعد ۱۶ (۴ تا). جواب باز است. این راه کندتر است ولی مطمئن. راه ارزش مکانی تندتر است، چون هر ستون را یک بار حساب میکنی.
مثال ۳. ۴۳۸ عکس را در ۶ آلبوم مساوی میچینیم. در هر آلبوم چند عکس است؟ ۴ صدتایی بین ۶ نمیشود، پس از ۴۳ دهتایی شروع کن. ۴۲ دهتایی بین ۶: به هر آلبوم ۷ دهتایی (۷۰)، و ۴۲۰ برداشتیم. ۱۸ ماند. . پس در هر آلبوم عکس. وارسی: .
🧠 ترفند: قبل از شروع، ببین خارج قسمت چند رقم دارد. اگر رقم اول مقسوم از مقسومعلیه کمتر است، دو رقم اول را با هم بگیر. دلیل: در رقم اول ۵ از ۴ بیشتر است، پس سهم هزارتایی داریم و جواب چهاررقمی است. در رقم ۲ از ۷ کمتر است، پس سهم صدتایی نداریم و جواب دورقمی است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
۹۱ گردو را بین ۷ نفر مساوی تقسیم میکنیم. به هر نفر چند گردو میرسد؟
تقسیم را انجام بده و رابطهٔ تقسیم را بنویس: .
یک شیرینیپزی ۳۲۴ شیرینی را در جعبههای ۶تایی میچیند. چند جعبه پر میشود؟
یک کارخانه ۴۷۶۵ پیچ را در ۵ جعبهٔ مساوی میریزد. در هر جعبه چند پیچ است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه: «۶ بین ۳ میشود ۲، ۲ بین ۳ نمیشود پس رد میشوم، ۲۴ بین ۳ میشود ۸؛ جواب ۲۸.»
وقتی ۲ دهتایی بین ۳ تقسیم نمیشود، سهم دهتاییها صفر است و این صفر باید نوشته شود.
درست۲۰۸. وارسی: .
اشتباه: «سهم صدتایی ۲، سهم دهتایی ۸، سهم یکی ۱؛ جواب .»
سهم صدتایی یعنی ۲۰۰ و سهم دهتایی یعنی ۸۰. باید ارزش مکانی را نگه داری.
درست، باقیمانده ۲.
اشتباه: «۲۰ تا به هر نفر، ۱۵ میماند. تمام، جواب ۲۰ با باقیماندهٔ ۱۵.»
۱۵ از ۴ بیشتر است، پس هنوز میشود تقسیم کرد.
درست۱۵ بین ۴: ۳، و ۳ میماند. جواب ۲۳ با باقیماندهٔ ۳.
فراتر از کتابتقسیم کار بین چند پردازندهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در این درس یک عدد بزرگ را تکه کردیم و هر تکه را جدا تقسیم کردیم. کامپیوترهای امروزی با کارهای بزرگ همین کار را میکنند. یک گوشی چند «هسته» دارد. وقتی باید هزاران عکس را مرتب کند، عکسها را بین هستهها پخش میکند تا هر کدام سهم خودش را انجام دهد. اگر ۸۴۵ عکس و ۳ هسته باشد، هر هسته ۲۸۱ عکس میگیرد و ۲ عکس میماند که یکی از هستهها آن را هم انجام میدهد. یعنی باقیمانده در کامپیوتر هم جا نمیماند. همان سؤال «باقیمانده یعنی چه؟» آنجا هم مهم است.
درس ۶تقسیم بر عددهای دورقمی
این درس: صفحههای ۶۸ تا ۷۴ کتاب درسی
یادت هست؟#
- ۵۸۷ با تقریب صدگان چند است؟
- چند است؟
جواب: ۱) رقم دهگان ۸ است، پس ۶۰۰. ۲) ، پس ۲۰.
مقسومعلیه دورقمی#
۹۳ مداد داریم. میخواهیم در بستههای ۳۱تایی بگذاریم. چند بسته میشود؟
۹۳ یعنی ۹ دهتایی و ۳ یکی. ۳۱ یعنی ۳ دهتایی و ۱ یکی. ۹ دهتایی سه بار ۳ دهتایی است، و ۳ یکی سه بار ۱ یکی است:
| بستهٔ ۱ | بستهٔ ۲ | بستهٔ ۳ |
|---|---|---|
| ۳۱ | ۳۱ | ۳۱ |
پس . وارسی: .
خارج قسمت را حدس بزن#
بیشتر وقتها عددها اینقدر مرتب نیستند. پس اول خارج قسمت را حدس میزنیم. مقسومعلیه را به نزدیکترین دهتایی گرد کن.
مثال ۱. . ۲۱ نزدیک ۲۰ است و ۶۴ نزدیک ۶۰. . حدس: ۳. امتحان: . از ۶۴ بیشتر نیست. باقیمانده و . پس خارج قسمت ۳ و باقیمانده ۱.
وقتی حدس زیاد است#
را ببین. ۲۳ نزدیک ۲۰ است و ۱۳۶ نزدیک ۱۴۰. . حدس: ۷.
قبل از ادامه، حدس بزن: از ۱۳۶ بیشتر است یا کمتر؟
. از ۱۳۶ بیشتر است! یعنی حدس زیاد بود. چرا؟ ۲۳ را به ۲۰ کوچک کردیم، پس هر بسته را کوچکتر از واقعی دیدیم. یکی کم کن: . هنوز از ۱۳۶ بیشتر است. باز کم کن: . این جا میشود.
باقیمانده: و . پس خارج قسمت ۵ و باقیمانده ۲۱.
یک قاعدهٔ وارسی: اگر ضرب از مقسوم بیشتر شد، حدس زیاد است و باید کمش کنی. اگر باقیمانده از مقسومعلیه بیشتر شد یا مساوی آن بود، حدس کم است و باید زیادش کنی.
مقسوم سهرقمی#
۷۵۶ کتاب داریم. آنها را در قفسههایی میچینیم که هر کدام ۳۱ کتاب جا دارد. چند قفسه پر میشود؟
اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ . پس حدود ۲۵ قفسه.
| مانده | برمیداریم | چند تا ۳۱ |
|---|---|---|
| ۷۵۶ | ۶۲۰ | ۲۰ |
| ۱۳۶ | ۱۲۴ | ۴ |
| ۱۲ | ۲۴ |
- ۷۵ دهتایی را بر ۳۱ تقسیم کن. ۳۱ نزدیک ۳۰ است. ۷۵ را به ۳۰ بده: حدود ۲. پس ۲ دهتایی، یعنی .
- ۱۳۶ میماند. . . میماند ۱۲.
پس ۲۴ قفسهٔ پر و ۱۲ کتاب اضافه. با حدسمان میخواند؟ بله، ۲۴ نزدیک ۲۵ است. وارسی: .
مقسوم چهاررقمی#
مثال ۳. . تخمین: و ، پس جواب بین ۱۰۰ و ۲۰۰ است.
| مانده | برمیداریم | چند تا ۲۴ |
|---|---|---|
| ۲۸۵۶ | ۲۴۰۰ | ۱۰۰ |
| ۴۵۶ | ۲۴۰ | ۱۰ |
| ۲۱۶ | ۲۱۶ | ۹ |
| ۰ | ۱۱۹ |
جواب ۱۱۹ و باقیمانده صفر. پس ۲۸۵۶ بر ۲۴ بخشپذیر است.
راه دوم: نوشتن خلاصه#
وقتی راه را بلد شدی، بهجای ۲۰ و ۴ میتوانی فقط رقمها را زیر مقسومعلیه بنویسی: اول ۲ در جای دهگان، بعد ۴ در جای یکان. خلاصه تندتر است، ولی تا وقتی مطمئن نشدهای، جدول بالا جلوی جا افتادن صفرها را میگیرد.
🧠 ترفند: برای حدس خارج قسمت، مقسومعلیه را گرد کن و فقط به اول مقسوم نگاه کن. بعد حتماً ضرب کن و ببین زیاد یا کم است. دلیل: گرد کردن، عدد را کمی عوض میکند، پس حدس ممکن است یکی دو تا جابهجا باشد.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
تقسیمها را انجام بده: (الف) (ب) (پ) .
یک باغدار ۳۴۲ کیلوگرم سیب را در ۱۸ جعبهٔ مساوی ریخته است. در هر جعبه چند کیلوگرم سیب است؟
با ۴۰۰ سکه، دفترهای ۳۵ سکهای میخریم. حداکثر چند دفتر میشود خرید و چند سکه میماند؟
یک کتاب ۵۲۸ صفحه دارد. سارا در ۲۴ روز آن را تمام کرد و هر روز به یک اندازه خواند. هر روز چند صفحه خواند؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه: «حدس ۷ است، پس جواب ۷.»
حدس را باید با ضرب امتحان کرد. از ۱۳۶ بیشتر است.
درست، خارج قسمت ۵ و باقیمانده ۲۱.
اشتباه: «، باقیمانده ۱۹. جواب ۷ با باقیماندهٔ ۱۹.»
باقیمانده با مقسومعلیه مساوی است. یعنی یک ۱۹ دیگر جا دارد.
درست، جواب ۸ با باقیماندهٔ صفر.
اشتباه: «۲۴ بر ۲۴ میشود ۱، باز ۲۴ بر ۲۴ میشود ۱؛ جواب ۱۱.»
۲۴۰۰ یعنی ۱۰۰ تا ۲۴. بعد از برداشتن آن، فقط ۲۴ میماند که ۱ تا ۲۴ است. سهم دهتاییها صفر است و باید نوشته شود.
درست. وارسی: .
فراتر از کتابتقسیم با کمک ضربهای آمادهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
بعضیها برای تقسیم بر یک عدد دورقمی، اول یک جدول کوچک میسازند: ۱ بار، ۲ بار، ۵ بار و ۱۰ بار آن عدد. مثلاً برای ۲۴: ۲۴، ۴۸، ۱۲۰، ۲۴۰. با همین چهار عدد هر تقسیمی را میشود انجام داد، فقط با برداشتن تکههای آماده. این روش «تکهبرداری» در مدرسههای بعضی کشورها هم یاد داده میشود، چون کسی را مجبور به حدس زدن نمیکند. ماشینها هم وقتی میخواهند خیلی تند تقسیم کنند، جدولهای آماده نگه میدارند. اگر حدس زدن برایت سخت است، این راه را امتحان کن: کندتر است، ولی هر قدمش را مطمئن برمیداری.
آزمون فصل ۳
۱۴ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
اگر میخواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان
پرسشهای رایج
چرا در ضرب دو عدد دورقمی، سطر دوم صفر دارد؟
چون سطر دوم ضرب در دهتاییهاست. در ، رقم ۱ یعنی ۱۰، پس سطر دوم است. صفر نشان میدهد که در ۱۰ ضرب کردهای. اگر آن را جا بیندازی، جواب خیلی کم میشود.
باقیمانده را باید کجا بنویسم و با آن چه کنم؟
باقیمانده را زیر آخرین تفریق مینویسی. بعد با رابطهٔ تقسیم وارسی کن: مقسومعلیه ضربدر خارج قسمت، بهاضافهٔ باقیمانده، باید مقسوم شود. در مسئلهها هم بپرس باقیمانده یعنی چه: گاهی یک ماشین یا چادر دیگر لازم دارد.
در تقسیم بر عدد دورقمی، حدسم زیاد یا کم درمیآید. چه کنم؟
عادی است. حدس را با ضرب امتحان کن. اگر ضرب از مقسوم بیشتر شد، حدس را یکی کم کن. اگر باقیمانده با مقسومعلیه مساوی یا بیشتر شد، یکی زیادش کن. در حدس اول ۷ بود و جواب ۵ شد.
تقریب و تخمین به چه دردی میخورند وقتی جواب دقیق را میشود حساب کرد؟
تخمین به تو میگوید جوابت معقول است یا نه. اگر تخمینت ۶۰۰۰۰ باشد و جوابت ۶۹۰۱ شود، میفهمی یک صفر جا افتاده. در خرید و برنامهریزی هم بیشتر وقتها عدد حدودی بس است.
برای عمیقتر یاد گرفتن
راهنمای قدمبهقدم ریاضیفصلهای دیگر ریاضی چهارم: فصل ۱، اعداد و الگوها، فصل ۲، کسر، فصل ۴، اندازهگیری، فصل ۵، عدد مخلوط و عدد اعشاری، فصل ۶، شکلهای هندسی، فصل ۷، آمار و احتمال

