آموزش ریاضی چهارم · فصل ۱

اعداد و الگوها، به زبان ساده

در این فصل عددهای پنج‌رقمی و شش‌رقمی را می‌خوانی و می‌نویسی و با جدول ارزش مکانی ارزش هر رقم را پیدا می‌کنی. بعد الگوهای عددی و شکلی را ادامه می‌دهی و قانونشان را پیدا می‌کنی. با ماشین ورودی ـ خروجی کار می‌کنی، حتی وقتی باید از خروجی به ورودی برگردی. آخر سر عدد میلیون و طبقهٔ میلیون را می‌شناسی و عددهای بزرگ را مقایسه می‌کنی.

صفحه‌های ۱ تا ۲۲ کتاب۴ درس۳۵ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی عددهای تا میلیون را با رقم و با حروف بنویسی، در جدول طبقه‌ها بگذاری و گسترده کنی.
  • می‌توانی قانون یک الگوی عددی یا شکلی را پیدا کنی و عددِ دهم یا شکلِ دهم را بدون کشیدن حساب کنی.
  • می‌توانی با ماشین ورودی ـ خروجی کار کنی، کارِ ماشین را از روی جدول پیدا کنی و از خروجی به ورودی برگردی.
  • می‌توانی عددهای بزرگ را مقایسه کنی، نزدیک‌ترین هزارِ کامل را پیدا کنی و هزارها و میلیون‌ها را ذهنی جمع و تفریق کنی.

پیش‌نیاز: عددهای چهاررقمی و جدول ارزش مکانی تا هزارگان، جمع و تفریق، جدول ضرب، و ماشین ورودی ـ خروجیِ سال سوم.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (چهارم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی چهارم کدام درس است؟

درس ۱عددنویسی

این درس: صفحه‌های ۴ تا ۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از سال سوم. اول خودت جواب بده، بعد جواب را ببین.

  1. ۱۰ تا صدتایی روی هم چند می‌شود؟
  2. عدد ۳۵۰۸ را گسترده بنویس.

جواب: ۱) ۱۰۰۰، یعنی یک هزار. ۲) .

از هزار تا صدهزار#

یک کارخانه مدادها را در جعبه‌های ۱۰۰۰تایی می‌گذارد. جعبه‌ها را یکی‌یکی می‌شمریم: ۱۰۰۰، ۲۰۰۰، ۳۰۰۰، … تا ۹۰۰۰. جعبهٔ دهم که بیاید، ۱۰ تا هزارتایی داریم. به این عدد ده‌هزار می‌گوییم و می‌نویسیم ۱۰۰۰۰.

حالا ده‌هزارتایی‌ها را بشمار: ۱۰۰۰۰، ۲۰۰۰۰، ۳۰۰۰۰، … . وقتی ۱۰ تا ده‌هزارتایی جمع شود، عدد صدهزار ساخته می‌شود: ۱۰۰۰۰۰.

صدهزار ده‌هزار هزار صد ده یک
۱۰۰۰۰۰ ۱۰۰۰۰ ۱۰۰۰ ۱۰۰ ۱۰ ۱

هر خانه ۱۰ برابرِ خانهٔ سمت راستش است.

جدول ارزش مکانی و طبقه‌ها#

رقم‌های یک عدد بزرگ را از راست، سه‌تا سه‌تا دسته می‌کنیم. به هر دسته یک طبقه می‌گویند. سه رقمِ سمت راست طبقهٔ یکی است. سه رقمِ بعدی طبقهٔ هزار است. هر طبقه یکان، دهگان و صدگانِ خودش را دارد.

عدد ۴۷۲۳۰۵ را در جدول بگذاریم:

صدگانِ هزار دهگانِ هزار یکانِ هزار صدگان دهگان یکان
۴ ۷ ۲ ۳ ۰ ۵

به یکانِ هزار «هزارگان» هم می‌گویند. به دهگانِ هزار «ده‌هزارگان» و به صدگانِ هزار «صدهزارگان».

خواندن: اول عددِ طبقهٔ هزار را بخوان و بگو «هزار». بعد طبقهٔ یکی را بخوان. پس ۴۷۲۳۰۵ را این‌طور می‌خوانیم: «چهارصد و هفتاد و دو هزار و سیصد و پنج».

قبل از ادامه، حدس بزن: رقم ۷ در این عدد چه ارزشی دارد؟ ۷، ۷۰۰ یا ۷۰۰۰۰؟

رقم ۷ در خانهٔ دهگانِ هزار است. یعنی ۷ تا ده‌هزارتایی. پس ارزشش ۷۰۰۰۰ است. یک رقم هر جا بنشیند، ارزش همان خانه را می‌گیرد.

نوشتن گسترده#

هر رقم را با ارزشش بنویس و همه را جمع کن:

رقم دهگان صفر است. برای همین در جمع، جمله‌ای برای دهگان نیامده است.

مثال ۱. «دویست و شش هزار و چهل» را با رقم بنویس.

  1. طبقهٔ هزار: دویست و شش، یعنی ۲۰۶.
  2. طبقهٔ یکی: چهل. ولی هر طبقه باید سه رقم داشته باشد. صدگانش خالی است، پس صفر می‌گذاریم: ۰۴۰.
  3. کنار هم: ۲۰۶۰۴۰.
صدگانِ هزار دهگانِ هزار یکانِ هزار صدگان دهگان یکان
۲ ۰ ۶ ۰ ۴ ۰

مثال ۲. «شصت و دو هزار» را با رقم بنویس. طبقهٔ هزار ۶۲ است. طبقهٔ یکی هیچ ندارد، پس سه صفر می‌گیرد: ۶۲۰۰۰. اگر بنویسی ۶۲۰۰، عدد شش هزار و دویست را نوشته‌ای.

هزارتایی‌ها را مثل یکی‌ها بشمار#

می‌خواهیم را ذهنی حساب کنیم.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ حدود ۳۰ هزار به‌علاوهٔ حدود ۵۰ هزار، یعنی حدود ۸۰ هزار.

حالا دقیق: ۳۱ هزار و ۴۶ هزار مثل ۳۱ سیب و ۴۶ سیب جمع می‌شوند. ، پس جواب ۷۷ هزار است، یعنی ۷۷۰۰۰.

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۷۷ هزار نزدیکِ ۸۰ هزار است.

راه دوم: دو عدد را در جدول ارزش مکانی زیر هم بنویس و خانه‌به‌خانه جمع کن. جواب همان ۷۷۰۰۰ است. راه اول تندتر است، چون فقط دو عدد دورقمی را جمع کردی.

ضرب هم همین‌طور است: یعنی ۶ تا «چهارهزار»، یعنی ۶ تا ۴ هزار. ، پس جواب ۲۴ هزار یا ۲۴۰۰۰ است.

دو عددِ صدتایی را هم می‌شود ذهنی ضرب کرد. اول بدان: ۱۰ تا صدتایی یک هزار است، پس ۱۰۰ تا صدتایی ۱۰ تا هزار، یعنی ۱۰۰۰۰ است. یعنی .

حالا : رقم‌ها را ضرب کن، . صدتایی‌ها را هم ضرب کن، . پس جواب ۶ تا ده‌هزارتایی است: ۶۰۰۰۰.

🧠 ترفند: برای اینکه بدانی یک عدد چند تا هزارتاییِ کامل دارد، سه رقمِ طبقهٔ یکی را بپوشان. در ۶۷۴۲۰ می‌ماند ۶۷، یعنی ۶۷ تا هزارتایی. دلیل: سه رقمِ طبقهٔ یکی روی هم از یک هزار کمتر است و رقم‌های بعدی هزارها را می‌شمارند. شرط: این فقط هزارتایی‌های کامل را می‌شمارد؛ ۴۲۰ هم باقی می‌ماند.

بزرگ‌ترین و کوچک‌ترین#

بزرگ‌ترین عدد پنج‌رقمی ۹۹۹۹۹ است، چون همهٔ خانه‌ها بزرگ‌ترین رقم را دارند. یکی که به آن اضافه کنی، کوچک‌ترین عدد شش‌رقمی ساخته می‌شود: ۱۰۰۰۰۰.

برای ساختن بزرگ‌ترین عدد با چند رقمِ داده‌شده، بزرگ‌ترین رقم را در خانهٔ پرارزش‌تر بگذار. برای کوچک‌ترین، کوچک‌ترین رقم را آنجا بگذار، ولی عدد با صفر شروع نمی‌شود.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱در عدد ۵۸۳۲۱۴ رقم ۸ چه ارزشی دارد؟
۲«سیصد و چهار هزار و بیست» با رقم کدام است؟
۳بزرگ‌ترین عدد پنج‌رقمی چیست؟
۴۳۶ هزار به‌علاوهٔ ۲۵ هزار چند می‌شود؟ جواب را کامل با رقم بنویس.
۵نوشتن گستردهٔ درستِ عدد ۵۰۰۳۴ کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

عدد ۶۰۵۰۸۰ را در جدول ارزش مکانی بگذار، با حروف بنویس و گسترده کن.

با رقم بنویس: (الف) نود هزار و نه (ب) چهارصد و دوازده هزار و سیصد.

کوچک‌ترین عدد شش‌رقمی را بنویس. این عدد چند تا از بزرگ‌ترین عدد پنج‌رقمی بیشتر است؟

با رقم‌های ۴، ۰، ۷، ۲ و ۹، که هر کدام فقط یک بار به کار می‌رود، بزرگ‌ترین و کوچک‌ترین عدد پنج‌رقمی را بساز.

در یک صندوق ۳ کیسهٔ ۱۰۰۰۰ سکه‌ای، ۱۲ کیسهٔ ۱۰۰۰ سکه‌ای و ۴ سکهٔ تکی هست. روی هم چند سکه است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«شصت و دو هزار» را این‌طور می‌نویسد: ۶۲۰۰.

کلمهٔ «هزار» یعنی بعد از ۶۲ یک طبقهٔ کامل سه‌رقمی می‌آید. ۶۲۰۰ فقط دو صفر دارد و شش هزار و دویست خوانده می‌شود.

درستشصت و دو هزار = ۶۲۰۰۰.

اشتباه«دویست و شش هزار و چهل» را این‌طور می‌نویسد: ۲۰۶۴۰.

طبقهٔ یکی باید سه رقم داشته باشد. «چهل» در طبقهٔ یکی ۰۴۰ است، نه ۴۰.

درست۲۰۶۰۴۰.

اشتباه«ارزش رقم ۷ در عدد ۴۷۲۳۰۵ برابر ۷ است.»

ارزش یک رقم به خانه‌اش بستگی دارد. اینجا ۷ در دهگانِ هزار نشسته است.

درستارزش رقم ۷ برابر ۷۰۰۰۰ است.

فراتر از کتابچرا سه‌تا سه‌تا جدا می‌کنیم؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در بیشتر زبان‌ها اسم عددهای بزرگ هر سه رقم یک بار عوض می‌شود: هزار، میلیون، میلیارد. برای همین رقم‌ها را سه‌تا سه‌تا دسته می‌کنند. در نوشتهٔ فارسی گاهی بین طبقه‌ها علامت «٬» می‌گذارند، مثل ۴۷۲٬۳۰۵. در انگلیسی ویرگول می‌گذارند و در بعضی کشورهای اروپایی نقطه یا فاصله. ولی همه‌جا این‌طور نیست. در هند، بعد از طبقهٔ هزار، رقم‌ها را دوتا دوتا جدا می‌کنند و برای صدهزار اسم جدایی دارند به نام «لَک». پس جدا کردنِ رقم‌ها یک قرارداد است و هر فرهنگ قرارداد خودش را دارد. خودِ عدد عوض نمی‌شود؛ فقط خواندنش راحت‌تر می‌شود. چرتکه هم همین ایده را با میله‌ها نشان می‌دهد: هر میله یک خانهٔ ارزش مکانی است و هر میله ۱۰ برابرِ میلهٔ سمت راستش ارزش دارد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲الگوها

این درس: صفحه‌های ۸ تا ۱۱ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از سال سوم:

  1. پنج‌تا پنج‌تا بشمار: ۵، ۱۰، ۱۵، … . دو عدد بعدی چیست؟
  2. ۳ تا چهارتایی چند می‌شود؟

جواب: ۱) ۲۰ و ۲۵. ۲) .

الگوی عددی یعنی چه؟#

سارا روز اول ۳ سکه در قلکش می‌گذارد. هر روز ۴ سکه بیشتر از روز قبل در قلک است. روزها را بنویسیم:

روز اول روز دوم روز سوم روز چهارم
۳ ۷ ۱۱ ۱۵
+۴ +۴ +۴

عددها پشت سر هم با یک قانون ساخته شده‌اند. به این ردیف الگوی عددی می‌گوییم. قانون الگو کاری است که روی هر عدد می‌کنیم تا عدد بعدی ساخته شود. اینجا قانون این است: «هر عدد ۴ تا بیشتر از عدد قبلی است».

قانون الگو چهار نوع ساده دارد:

نوع قانون مثال قانون
جمع ۵، ۱۱، ۱۷، ۲۳ هر بار ۶ تا اضافه می‌شود
تفریق ۸۰، ۷۲، ۶۴، ۵۶ هر بار ۸ تا کم می‌شود
ضرب ۲، ۶، ۱۸، ۵۴ هر عدد ۳ برابرِ قبلی است
تقسیم ۶۴، ۳۲، ۱۶، ۸ هر عدد نصفِ قبلی است

قانون باید برای همهٔ عددها درست باشد، نه فقط برای دو عدد اول.

قبل از ادامه، حدس بزن: الگوی ۴، ۸، ۱۶، ۳۲ را ادامه بده. عدد بعدی ۴۸ است یا ۶۴؟

از ۴ به ۸، چهارتا اضافه شده. از ۸ به ۱۶، هشت‌تا. از ۱۶ به ۳۲، شانزده‌تا. پس قانونِ جمعِ ثابت ندارد. ولی هر عدد ۲ برابرِ قبلی است: ، ، . پس عدد بعدی است. جواب ۴۸ فقط آخرین پرش (۱۶ تا) را تکرار کرده است.

الگوهایی که پرششان بزرگ‌تر می‌شود#

بعضی الگوها پرشِ ثابت ندارند، ولی خودِ پرش‌ها یک الگو دارند. به ۲، ۳، ۵، ۸، ۱۲ نگاه کن:

۲ ۳ ۵ ۸ ۱۲ ؟
+۱ +۲ +۳ +۴ +۵

پرش‌ها یکی‌یکی بزرگ‌تر می‌شوند. پس بعد از ۱۲، پنج‌تا اضافه می‌شود: ۱۷.

برگشتن در الگو#

گاهی عددهای اولِ الگو را نمی‌دانیم. آن‌وقت کارِ برعکس را می‌کنیم. برعکسِ «۴ تا اضافه کن»، «۴ تا کم کن» است. برعکسِ «۲ برابر کن»، «نصف کن» است، یعنی تقسیم بر ۲.

مثلاً در الگویی که هر عدد ۲ برابرِ قبلی است، عدد سوم ۲۸ است. عدد دوم: . عدد اول: . وارسی از اول: ۷، ۱۴، ۲۸. هر عدد ۲ برابرِ قبلی است.

الگوی شکلی#

با چوب‌کبریت مثلث‌هایی در یک ردیف می‌سازیم. هر مثلث تازه به مثلث قبلی می‌چسبد:

شمارهٔ شکل ۱ ۲ ۳ ۴ ۵
تعداد چوب‌کبریت ۳ ۵ ۷ ۹ ۱۱

مثلث اول ۳ چوب می‌خواهد. هر مثلث تازه یک ضلعش را با مثلث قبلی شریک است، پس فقط ۲ چوب تازه می‌خواهد.

مثال ۱. شکل دهم چند چوب‌کبریت دارد؟ لازم نیست ده شکل بکشی.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر؟ هر مثلث حدود ۲ چوب می‌خواهد. ۱۰ مثلث حدود ۲۰ چوب.

  1. در هر شکل، شمارهٔ شکل را در ۲ ضرب کن: شکل ۳ می‌شود ۶.
  2. یک چوب کم است: چوبِ اولِ مثلث اول. پس ۱ اضافه کن: . درست است.
  3. پس قانون: «شمارهٔ شکل × ۲، به‌علاوهٔ ۱».
  4. شکل دهم: .

با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۲۱ کمی بیشتر از ۲۰ است.

راه دوم: الگو را ادامه بده: ۳، ۵، ۷، ۹، ۱۱، ۱۳، ۱۵، ۱۷، ۱۹، ۲۱. این هم ۲۱ می‌شود. ولی برای شکل صدم، این راه خیلی طول می‌کشد. قانون تندتر است.

🧠 ترفند: در الگویی که هر بار یک عدد ثابت اضافه می‌شود، عدد دهم = عدد اول + ۹ تا پرش. دلیل: از شکل اول تا شکل دهم ۹ بار پریده‌ای، نه ۱۰ بار. اینجا: .

الگویابی با رسم شکل#

بعضی مسئله‌ها را با کشیدنِ چند شکلِ اول و نوشتنِ عددهایشان حل می‌کنیم. بعد قانون را پیدا می‌کنیم.

مثال ۲. میزهای مربعی را در یک ردیف کنار هم می‌گذاریم. دور هر طرفِ آزادِ میز یک صندلی است. با ۳ میز این شکل ساخته می‌شود («ص» یعنی صندلی):

ص ص ص
ص میز میز میز ص
ص ص ص
  1. با ۱ میز: ۴ صندلی. با ۲ میز: ۶ صندلی. با ۳ میز: ۸ صندلی.
  2. بالا و پایینِ هر میز ۲ صندلی است. دو سرِ ردیف هم همیشه ۲ صندلی است.
  3. قانون: «تعداد میز × ۲، به‌علاوهٔ ۲».
  4. با ۱۰ میز: صندلی.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱الگو را ادامه بده: ۷، ۱۳، ۱۹، ۲۵، … . عدد بعدی چیست؟
۲قانون الگوی ۳، ۶، ۱۲، ۲۴ کدام است؟
۳الگو: ۹۰، ۸۱، ۷۲، … . عدد پنجم این الگو چند است؟
۴میزهای مربعی را در یک ردیف کنار هم می‌گذاریم: با ۱ میز ۴ صندلی، با ۲ میز ۶ صندلی و با ۳ میز ۸ صندلی جا می‌شود. با ۶ میز چند صندلی جا می‌شود؟
۵الگو: ۲، ۴، ۷، ۱۱، ۱۶، … . عدد بعدی کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

الگو را دو عدد ادامه بده و قانونش را بگو: ۴۸، ۲۴، ۱۲، … .

در الگوی ۱۵، ۲۲، ۲۹، ۳۶، … عدد دهم چند است؟

با چوب‌کبریت مربع‌هایی در یک ردیف می‌سازیم. شکل ۱ یک مربع است و ۴ چوب دارد. شکل ۲ دو مربعِ چسبیده است و ۷ چوب دارد. شکل ۳ سه مربع است و ۱۰ چوب دارد. شکل ۸ چند چوب‌کبریت دارد؟

الگو: ۱، ۲، ۴، ۷، ۱۱، … . دو عدد بعدی را بنویس.

در یک الگو هر عدد ۳ برابرِ عدد قبلی است. عدد سوم ۴۵ است. عدد اول چند است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهالگوی ۴، ۸، ۱۶، ۳۲ را با ۴۸ ادامه می‌دهد.

فقط آخرین پرش را دیده و ۱۶ تا اضافه کرده است. ولی پرش‌ها ۴، ۸ و ۱۶ بودند و برابر نیستند. قانون باید برای همهٔ عددها درست باشد.

درستهر عدد ۲ برابرِ قبلی است: عدد بعدی ۶۴.

اشتباهدر الگوی ۳، ۵، ۷ (هر بار ۲ تا اضافه)، عدد دهم را این‌طور حساب می‌کند: .

از عدد اول تا عدد دهم ۹ پرش هست، نه ۱۰. عدد اول خودش جزو ده عدد است.

درست.

اشتباهبرای الگوی ۵، ۱۰، ۲۰ می‌گوید: «قانون: هر بار ۵ تا اضافه می‌شود.»

از ۵ به ۱۰ پنج‌تا اضافه شده، ولی از ۱۰ به ۲۰ ده‌تا. قانون را فقط با جفتِ اول ساخته است.

درستهر عدد ۲ برابرِ قبلی است: بعدی ۴۰.

فراتر از کتابالگوی گل آفتابگردانبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

به این الگو نگاه کن: ۱، ۱، ۲، ۳، ۵، ۸، ۱۳، … . هر عدد از جمعِ دو عددِ قبلی‌اش ساخته می‌شود: . به این عددها «عددهای فیبوناچی» می‌گویند، به نام ریاضی‌دانی ایتالیایی که حدود هشتصد سال پیش درباره‌شان نوشت. این عددها در طبیعت زیاد دیده می‌شوند. اگر دانه‌های وسطِ یک گل آفتابگردان را نگاه کنی، روی خط‌های پیچ‌درپیچ چیده شده‌اند. در بسیاری از گل‌های آفتابگردان، تعداد این پیچ‌ها در دو جهت دو عددِ فیبوناچیِ پشت سر هم است، مثلاً ۳۴ و ۵۵. الگویابی کار دانشمندها هم هست. برنامه‌های هوش مصنوعی هم با دیدنِ هزاران نمونه، الگو پیدا می‌کنند و بعد عدد یا شکل بعدی را پیش‌بینی می‌کنند. همان کاری که تو با ۳، ۵، ۷ کردی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳ماشین ورودی ـ خروجی

این درس: صفحه‌های ۱۲ تا ۱۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از سال سوم:

  1. یک ماشین هر عدد را ۷ تا بیشتر می‌کند. اگر ۸ وارد شود، چه عددی بیرون می‌آید؟
  2. محیط مربعی که هر ضلعش ۵ سانتی‌متر است چقدر است؟

جواب: ۱) . ۲) سانتی‌متر.

ماشینی که روی عددها کار می‌کند#

یک دستگاه آب‌میوه‌گیری را تصور کن. پرتقال در آن می‌گذاری و آب پرتقال بیرون می‌آید. دستگاه همیشه همان یک کار را می‌کند.

ماشین ورودی ـ خروجی هم همین است. یک عدد وارد می‌شود (ورودی). ماشین روی آن یک کارِ ثابت انجام می‌دهد. یک عدد بیرون می‌آید (خروجی). این ماشین هر عدد را در ۳ ضرب می‌کند:

ورودی کار ماشین خروجی
۴ ×۳ ۱۲
۷ ×۳ ۲۱
۱۰ ×۳ ۳۰

ماشین محیط‌یاب#

در مثلث متساوی‌الاضلاع هر سه ضلع با هم برابرند. پس محیطش سه بار طول یک ضلع است:

محیط مثلث متساوی‌الاضلاع = طول ضلع × ۳

پس ماشین محیط‌یابِ این مثلث، یک ماشین «×۳» است. ورودی طول ضلع است و خروجی محیط. ضلع ۶ سانتی‌متر وارد می‌شود و ۱۸ سانتی‌متر بیرون می‌آید.

مربع چهار ضلعِ برابر دارد. پس ماشین محیط‌یابِ مربع یک ماشین «×۴» است. ضلع ۱۱ وارد می‌شود و محیط ۴۴ بیرون می‌آید.

مثال ۱. ماشین «×۸» است و ورودی ۴۹.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۴۹ نزدیکِ ۵۰ است و . پس جواب کمی کمتر از ۴۰۰ است.

دقیق: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی کمتر از ۴۰۰ است.

🧠 ترفند: . دلیل: ۴۹ تا هشتایی یعنی ۵۰ تا هشتایی منهای یک هشتایی. هر وقت یک عدد کمی کمتر از یک عددِ گرد بود، با عددِ گرد ضرب کن و اضافه را کم کن.

کارِ ماشین را پیدا کن#

گاهی ماشین را نمی‌بینیم، فقط ورودی‌ها و خروجی‌ها را داریم:

ورودی ۲ ۵ ۸
خروجی ۱۰ ۲۵ ۴۰

قبل از ادامه، حدس بزن: ماشین «+۸» است؟

اگر «+۸» بود، درست درمی‌آمد. ولی ، نه ۲۵. پس «+۸» نیست. حالا «×۵» را امتحان کن: ، ، . همه درست‌اند. پس ماشین «×۵» است. کارِ ماشین باید برای همهٔ ردیف‌ها درست باشد.

دو ماشین پشت سر هم#

خروجیِ ماشین اول، ورودیِ ماشین دوم می‌شود. ماشین اول «×۴» و ماشین دوم «+۱»:

ورودی ×۴ خروجی اول +۱ خروجی آخر
۳ → ۱۲ → ۱۳
۵ → ۲۰ → ۲۱

ترتیب مهم است. اگر اول «+۱» و بعد «×۴» کار کند، ۳ می‌شود ۴ و بعد ۱۶، نه ۱۳.

از خروجی به ورودی#

یک ماشین «×۴» عدد ۲۸ را بیرون داده است. ورودی چه بوده؟ باید برعکس برگردیم. کارِ برعکسِ ضرب در ۴، تقسیم بر ۴ است: . وارسی: .

مثال ۲. دو ماشین پشت سر هم داریم: اول «×۳» و بعد «−۲». خروجی آخر ۱۹ است. ورودی چه بوده؟

  1. از آخر شروع کن. ماشین آخر ۲ تا کم کرده. برعکسش: .
  2. ماشین اول ۳ برابر کرده. برعکسش: .
  3. وارسی از اول: و . درست است.

راه دوم: عددها را امتحان کن. ۶ می‌دهد ۱۶ و ۸ می‌دهد ۲۲. پس جواب بین ۶ و ۸ است: ۷. این راه برای عددهای بزرگ کند است. برگشتن از آخر تندتر است، چون همان دو کار را برعکس انجام می‌دهی.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ماشین «×۶» است. ورودی ۷ است. خروجی چیست؟
۲ورودی‌های ۳، ۶ و ۹ به خروجی‌های ۱، ۲ و ۳ تبدیل شده‌اند. کارِ ماشین کدام است؟
۳ماشین اول «×۵» و ماشین دوم «−۴» است. اگر ۶ وارد ماشین اول شود، از ماشین دوم چه بیرون می‌آید؟
۴ماشین «×۴» عدد ۴۸ را بیرون داده است. ورودی چه بوده؟
۵ماشین محیط‌یابِ مربع چه کاری انجام می‌دهد؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

ماشین «÷۵» است. ورودی‌ها ۱۵، ۳۵ و ۵۰ هستند. خروجی‌ها را بنویس.

ورودی‌های ۱، ۲ و ۵ از دو ماشین پشت سر هم می‌گذرند: اول «×۳» و بعد «+۲». خروجی‌ها را پیدا کن. اگر جای دو ماشین عوض شود، خروجیِ ۵ چه می‌شود؟

یک ماشین ۴ را به ۱۲، ۷ را به ۱۵ و ۱۰ را به ۱۸ تبدیل کرده است. کارِ ماشین چیست؟ اگر ۲۵ وارد شود، چه بیرون می‌آید؟

یک ماشین هر عدد را اول ۲ برابر می‌کند و بعد ۵ تا از آن کم می‌کند. خروجی ۱۹ است. ورودی چه بوده؟

ضلع‌های سه مثلث متساوی‌الاضلاع ۶، ۹ و ۱۲ سانتی‌متر است. با ماشین محیط‌یاب، محیطشان را پیدا کن. اگر محیطِ یک مثلث متساوی‌الاضلاع ۴۵ سانتی‌متر باشد، هر ضلعش چند سانتی‌متر است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهورودی‌های ۲ و ۵ به ۶ و ۱۵ تبدیل شده‌اند. می‌گوید: «ماشین +۴ است، چون .»

فقط ردیف اول را وارسی کرده است. ، نه ۱۵.

درستماشین «×۳» است: و .

اشتباهماشین اول «×۴» و ماشین دوم «+۱». برای ورودی ۳ می‌نویسد: و .

ماشین‌ها را به ترتیبِ برعکس به کار برده است. عدد اول از ماشین اول می‌گذرد.

درست و .

اشتباهماشین «×۴» عدد ۲۸ را بیرون داده. می‌گوید ورودی بوده است.

برای برگشتن از خروجی به ورودی، باید کارِ برعکس را بکنی. برعکسِ ضرب در ۴، تقسیم بر ۴ است.

درست.

فراتر از کتابماشین‌های واقعیِ ورودی ـ خروجیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

ماشین حساب یک ماشین ورودی ـ خروجی است: دکمه‌ها را می‌زنی و جواب بیرون می‌آید. کامپیوتر و گوشی هم همین‌طورند. برنامه‌نویس به کامپیوتر می‌گوید با هر ورودی چه کاری بکند. یک ربات ساده را در نظر بگیر: حسگرِ فاصله‌اش عددی را اندازه می‌گیرد و وارد برنامه می‌کند. برنامه آن عدد را حساب می‌کند و خروجی‌اش به چرخ‌ها می‌گوید چقدر بچرخند. اگر ربات به دیوار نزدیک باشد، خروجی می‌گوید «بایست». در سال‌های بعد، در ریاضی به این ماشین‌ها «تابع» می‌گویند. اگر کنجکاوی، در این نوشته ببین تابع چیست؛ همان ماشین خودمان است با یک اسم تازه.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴معرّفی میلیون

این درس: صفحه‌های ۱۶ تا ۲۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از درس اول همین فصل:

  1. بزرگ‌ترین عدد شش‌رقمی چیست؟
  2. ۱۰ تا ده‌هزارتایی چند می‌شود؟

جواب: ۱) ۹۹۹۹۹۹. ۲) ۱۰۰۰۰۰، یعنی صدهزار.

یک میلیون چقدر است؟#

یک کتابِ خیلی قطور حدود ۱۰۰۰ برگ دارد. اگر ۱۰۰۰ تا از این کتاب‌ها داشته باشیم، روی هم چند برگ می‌شود؟ هزار تا هزارتایی. به این عدد یک میلیون می‌گوییم و می‌نویسیم ۱۰۰۰۰۰۰.

جدول را از درس اول ادامه بده. هر خانه ۱۰ برابرِ خانهٔ سمت راستش است:

میلیون صدهزار ده‌هزار هزار صد ده یک
۱۰۰۰۰۰۰ ۱۰۰۰۰۰ ۱۰۰۰۰ ۱۰۰۰ ۱۰۰ ۱۰ ۱

پس یک میلیون یعنی ۱۰ تا صدهزارتایی، یا ۱۰۰۰ تا هزارتایی. یک میلیون ۷ رقم دارد: یک و شش صفر.

قبل از ادامه، حدس بزن: ۹۹۹۹۹۹ بزرگ‌تر است یا ۱۰۰۰۰۰۰؟

یک میلیون بزرگ‌تر است. . یعنی یک میلیون درست یکی بعد از بزرگ‌ترین عدد شش‌رقمی است.

طبقهٔ میلیون#

بعد از طبقهٔ یکی و طبقهٔ هزار، طبقهٔ سوم میلیون است. این طبقه هم یکان، دهگان و صدگان دارد. عدد ۴۸۲۰۶۵۱۳ را از راست سه‌تا سه‌تا جدا کن:

میلیون هزار یکی
۴۸ ۲۰۶ ۵۱۳

خواندن: هر طبقه را بخوان و اسم طبقه را بعدش بگو: «چهل و هشت میلیون و دویست و شش هزار و پانصد و سیزده».

برای راحتیِ خواندن، بین طبقه‌ها علامت «٬» می‌گذارند: ۴۸٬۲۰۶٬۵۱۳.

مثال ۱. «دو میلیون و پنجاه هزار و هفت» را با رقم بنویس.

  1. طبقهٔ میلیون: ۲.
  2. طبقهٔ هزار: پنجاه، با سه رقم ۰۵۰.
  3. طبقهٔ یکی: هفت، با سه رقم ۰۰۷.
  4. کنار هم: ۲٬۰۵۰٬۰۰۷، یعنی ۲۰۵۰۰۰۷.
میلیون صدهزار ده‌هزار هزار صد ده یک
۲ ۰ ۵ ۰ ۰ ۰ ۷

مقایسهٔ عددهای بزرگ#

دو قاعده داریم:

  • عددی که رقم‌های بیشتری دارد، بزرگ‌تر است. ۹۸۷۶۵۴ شش رقم دارد و ۱۰۰۲۰۰۰ هفت رقم. پس ، با اینکه ۹ از ۱ بزرگ‌تر است.
  • اگر تعداد رقم‌ها برابر بود، از چپ شروع کن و رقم‌ها را یکی‌یکی مقایسه کن. اولین جایی که فرق کردند، تکلیف را روشن می‌کند.

مثلاً ۳۴۸۲۱۰۵ و ۳۴۹۰۰۰۰: رقم میلیون هر دو ۳ است. صدهزار هر دو ۴. در ده‌هزار، ۸ کمتر از ۹ است. پس .

نزدیک‌ترین هزارِ کامل#

عدد ۵۲۷۶۴۰ بین ۵۲۷۰۰۰ و ۵۲۸۰۰۰ است. به کدام نزدیک‌تر است؟

۵۲۷۰۰۰ ۵۲۷۵۰۰ ۵۲۷۶۴۰ ۵۲۸۰۰۰
هزارِ قبلی وسطِ راه عدد ما هزارِ بعدی

وسطِ راه ۵۲۷۵۰۰ است. عدد ما از وسط گذشته، پس به ۵۲۸۰۰۰ نزدیک‌تر است. برای فهمیدنش کافی نیست رقم هزار را نگاه کنی؛ رقم صدگان را نگاه کن. اینجا صدگان ۶ است، یعنی بیشتر از ۵۰۰ از ۵۲۷۰۰۰ جلو رفته‌ایم. وارسی: تا ۵۲۸۰۰۰، فقط ۳۶۰ مانده و از ۵۲۷۰۰۰، ۶۴۰ جلو آمده‌ایم.

اگر رقم صدگان درست ۵ باشد چه؟ ۵۲۷۵۰۰ درست وسطِ راه است. قرار می‌گذاریم در این حالت هزارِ بعدی را بنویسیم: ۵۲۸۰۰۰. اگر بعد از ۵ رقم دیگری هم باشد، مثل ۵۲۷۵۴۰، عدد از وسط هم گذشته و باز ۵۲۸۰۰۰ نزدیک‌تر است. پس قاعده این است: صدگان ۵ یا بیشتر، هزارِ بعدی؛ صدگان کمتر از ۵، هزارِ قبلی.

جمع و تفریق عددهای بزرگ#

مثال ۲. یک شهر ۲۴۵۰۰۰۰ نفر جمعیت دارد و شهر دیگر ۱۳۰۰۰۰۰ نفر. روی هم چند نفرند؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ کمی بیشتر از ۲ میلیون به‌علاوهٔ کمی بیشتر از ۱ میلیون. پس جواب کمی کمتر از ۴ میلیون است.

  1. میلیون‌ها: میلیون.
  2. هزارها: ۴۵۰ هزار و ۳۰۰ هزار، هزار.
  3. روی هم: ۳ میلیون و ۷۵۰ هزار، یعنی ۳۷۵۰۰۰۰.

با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی کمتر از ۴ میلیون است.

مثال ۳. را حساب کن.

اول تخمین بزن: ۶۸۰ هزار منهای حدود ۵۰ هزار، یعنی حدود ۶۳۰ هزار.

  • راه اول: کم کردن تکه‌تکه. اول ۴۰۰۰۰ کم کن: ۶۴۰۰۰۰. بعد ۵۰۰۰ کم کن: ۶۳۵۰۰۰.
  • راه دوم: به هزار فکر کن. ۶۸۰ هزار منهای ۴۵ هزار، یعنی هزار: ۶۳۵۰۰۰.

راه دوم تندتر است، چون فقط یک تفریقِ سه‌رقمی کردی و صفرها را کنار گذاشتی. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۶۳۵ هزار نزدیکِ ۶۳۰ هزار است.

🧠 ترفند: برای ضرب یک عدد در ۱۰، ۱۰۰ یا ۱۰۰۰، به همان اندازه صفر جلوی عدد بگذار: . دلیل: ضرب در ۱۰ هر رقم را یک خانه به چپ می‌برد و ارزشش ۱۰ برابر می‌شود. این ترفند برای عددهای شمارشی که در این فصل داریم همیشه درست است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱یک میلیون چند تا هزار است؟
۲«سه میلیون و چهل هزار و پنج» با رقم کدام است؟
۳کدام مقایسه درست است؟
۴عدد ۵۳۶۷۸۰ به کدام هزارِ کامل نزدیک‌تر است؟ آن هزارِ کامل را بنویس.
۵۴۵۰ هزار منهای ۱۸۰ هزار چند می‌شود؟ جواب را کامل با رقم بنویس.

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

عدد ۷۰۴۰۶۲۰۰ را در جدول طبقه‌ها بگذار و با حروف بنویس.

با رقم بنویس: (الف) نه میلیون و نهصد هزار (ب) دوازده میلیون و سی و یک.

این عددها را از کوچک به بزرگ مرتب کن: ۱۰۰۴۰۰۰، ۹۸۹۰۰۰، ۱۰۴۰۰۰۰، ۱۰۰۰۴۰۰.

یک کارخانه روز اول ۲۵۰۰۰۰ بطری و روز دوم ۳۸۰۰۰۰ بطری ساخت. (الف) روی هم چند بطری ساخت؟ (ب) تا یک میلیون بطری چند بطری دیگر مانده است؟

یک میلیون سکه را در کیسه‌های ۱۰۰۰۰تایی می‌ریزیم. چند کیسه لازم است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«دو میلیون و پنجاه هزار و هفت» را این‌طور می‌نویسد: ۲۵۰۷ یا ۲۰۵۰۷.

هر طبقه بعد از میلیون باید دقیقاً سه رقم داشته باشد. پنجاه در طبقهٔ هزار ۰۵۰ است و هفت در طبقهٔ یکی ۰۰۷.

درست۲۰۵۰۰۰۷.

اشتباهمی‌گوید ، چون ۹ از ۱ بزرگ‌تر است.

اول باید تعداد رقم‌ها را مقایسه کرد. عدد هفت‌رقمی همیشه از عدد شش‌رقمی بزرگ‌تر است.

درست.

اشتباهمی‌گوید ۵۲۷۶۴۰ به ۵۲۷۰۰۰ نزدیک‌تر است، چون رقم هزارش ۷ است.

برای پیدا کردنِ نزدیک‌ترین هزار، باید رقم صدگان را نگاه کرد. صدگان ۶ است، یعنی از وسط گذشته‌ایم.

درست۵۲۷۶۴۰ به ۵۲۸۰۰۰ نزدیک‌تر است.

فراتر از کتابیک میلیون ثانیه چقدر طول می‌کشد؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

اگر از همین حالا ثانیه‌ها را بشماری و شب و روز ادامه بدهی، به یک میلیون ثانیه کی می‌رسی؟ یک روز ۸۶۴۰۰ ثانیه دارد. یک میلیون ثانیه کمی بیشتر از ۱۱ روز و نیم است. یعنی حدود یازده روز و نیم شمردنِ بی‌وقفه! عدد بعد از میلیون «میلیارد» است: هزار تا میلیون. یک میلیارد ثانیه بیشتر از ۳۱ سال طول می‌کشد. عکس‌هایی که با گوشی می‌گیری هم از میلیون‌ها نقطهٔ ریز ساخته شده‌اند. به هر نقطه «پیکسل» می‌گویند و دوربینِ بیشتر گوشی‌ها عکس‌هایی با چند میلیون پیکسل می‌سازد. هر پیکسل یک رنگ دارد و وقتی میلیون‌ها پیکسل کنار هم بنشینند، چشم ما یک عکسِ صاف و کامل می‌بیند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۱

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

فرق رقم و عدد چیست؟

رقم‌ها نشانه‌های ۰ تا ۹ هستند. عدد را با کنار هم گذاشتنِ رقم‌ها می‌سازیم. ۴۷۲۳۰۵ یک عدد است که شش رقم دارد. هر رقم بسته به جایش ارزشی دارد: رقم ۷ در این عدد ارزش ۷۰۰۰۰ دارد.

چرا وقتی عدد را با رقم می‌نویسم، باید صفر بگذارم؟

چون هر طبقه بعد از طبقهٔ اول باید سه رقم داشته باشد. اگر صفر نگذاری، رقم‌ها به خانه‌های اشتباه می‌روند. «شصت و دو هزار» بدون صفرهای کافی می‌شود ۶۲۰۰، که شش هزار و دویست است. درستش ۶۲۰۰۰ است.

چطور بفهمم قانون یک الگو جمع است یا ضرب؟

فاصلهٔ عددهای کنار هم را حساب کن. اگر همه برابر بودند، قانون جمع یا تفریق است. اگر برابر نبودند، ببین هر عدد چند برابرِ قبلی است. در ۳، ۶، ۱۲، ۲۴ فاصله‌ها ۳، ۶، ۱۲ هستند و برابر نیستند، ولی هر عدد ۲ برابرِ قبلی است.

برای پیدا کردن نزدیک‌ترین هزار، کدام رقم را نگاه کنم؟

رقم صدگان را. اگر ۵ یا بیشتر بود، هزارِ بعدی را بنویس. وقتی صدگان ۶ یا بیشتر است، عدد از وسط گذشته است. وقتی صدگان ۵ است، عدد درست وسط است یا از وسط گذشته؛ قرار می‌گذاریم باز هم هزارِ بعدی را بنویسیم. در فصل ۳، «محاسبه‌های تقریبی»، هم همین قرار را داریم: وقتی رقم یکان ۵ است، مثلاً ۶۵ را ۷۰ می‌گیریم. اگر صدگان کمتر از ۵ بود، به هزارِ قبلی نزدیک‌تر است. ۷۳۸۴۰۰ صدگانش ۴ است، پس به ۷۳۸۰۰۰ نزدیک‌تر است.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی چهارم: فصل ۲، کسر، فصل ۳، ضرب و تقسیم، فصل ۴، اندازه‌گیری، فصل ۵، عدد مخلوط و عدد اعشاری، فصل ۶، شکل‌های هندسی، فصل ۷، آمار و احتمال