آموزش ریاضی چهارم · فصل ۵

عدد مخلوط و عدد اعشاری، به زبان ساده

در این فصل یاد می‌گیری چند چیز کامل و یک تکه را با عدد مخلوط بنویسی، عددهای مخلوط را مقایسه کنی و بگویی به کدام عدد صحیح نزدیک‌ترند. بعد با دهم‌ها آشنا می‌شوی: عدد اعشاری، ممیز، جمع و تفریق دهم‌ها، و جای دهم در جدول ارزش مکانی برای مقایسه و حساب ستونی.

صفحه‌های ۹۷ تا ۱۱۸ کتاب۴ درس۳۵ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی یک مقدار را با عدد مخلوط بنویسی، آن را روی محور نشان دهی و دو عدد مخلوط را مقایسه کنی.
  • می‌توانی کسرهای دهم را با عدد اعشاری بنویسی و بخوانی و نصف و پنجم را به دهم تبدیل کنی.
  • می‌توانی عددهای اعشاریِ یک‌رقمی بعد از ممیز را جمع و تفریق کنی، حتی وقتی دهم‌ها از ده بیشتر می‌شوند.
  • می‌توانی عدد اعشاری را در جدول ارزش مکانی بنویسی، عددها را مقایسه و مرتب کنی و جمع و تفریق ستونی انجام دهی.

پیش‌نیاز: کسر، کسرهای مساوی، میلی‌متر و سانتی‌متر، و جمع و تفریق در جدول ارزش مکانی را از کلاس سوم بلد باشی.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (چهارم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی چهارم کدام درس است؟

درس ۱عدد مخلوط

این درس: صفحه‌های ۱۰۰ تا ۱۰۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از کلاس سوم. اول خودت جواب بده، بعد زیرش را ببین.

  1. یک نان را به ۴ تکهٔ برابر بریده‌ایم. هر تکه چه کسری از نان است؟
  2. کدام بیشتر است: نان یا نان؟

جواب: ۱) ۲) ، چون سه تکه از یک تکهٔ هم‌اندازه بیشتر است.

دو نان و کمی بیشتر#

صبح روی سفره ۲ نان کامل هست. نان سوم را به ۴ تکهٔ برابر بریده‌اند و فقط یک تکه‌اش مانده. چقدر نان داریم؟

اول با نوار بکش. هر ردیف یک نان است و هر خانه یک‌چهارمِ نان. خانهٔ تیک‌خورده یعنی آن تکه هست:

✔ ✔ ✔ ✔
✔ ✔ ✔ ✔
✔

دو ردیف پر است: ۲ نان کامل. ردیف سوم فقط یک خانه دارد: نان. روی هم می‌شود «دو نان و یک‌چهارم نان». این را کوتاه می‌نویسیم:

و می‌خوانیم: «دو و یک‌چهارم».

به عددی مثل عدد مخلوط می‌گوییم. عدد مخلوط دو قسمت دارد:

  • قسمت صحیح: تعداد چیزهای کامل. این‌جا ۲.
  • قسمت کسری: تکه‌ای که از یک چیز کامل کمتر است. این‌جا .

پس از ۲ بیشتر است و از ۳ کمتر.

چند تکه، چند تا کامل؟#

هر ۴ تا یک‌چهارم، یک نان کامل می‌سازد. پس اگر تکه‌ها را بشماری، می‌توانی عدد مخلوط بسازی.

مثال ۱. سارا ۷ تکه روبان دارد. هر تکه متر است. اگر تکه‌ها را پشت هم بگذارد، روبان چند متر می‌شود؟

  • هر ۳ تکه، ۱ متر است.
  • ۶ تکه می‌شود ۲ متر.
  • از ۷ تکه، ۱ تکه می‌ماند: متر.

جواب: متر.

مثال ۲. ۱۱ تکه کیک داریم. هر تکه یک‌چهارمِ یک کیک است. روی هم چند کیک است؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۱۲ تکه دقیقاً ۳ کیک است. ۱۱ یکی کمتر است. پس جواب کمی کمتر از ۳ است.

حالا دقیق: ۸ تکه ۲ کیک کامل می‌سازد. ۳ تکه می‌ماند. جواب کیک است. با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی کمتر از ۳ است.

راه دوم. ۱۱ را بر ۴ تقسیم کن. خارج‌قسمت ۲ است و باقی‌مانده ۳. خارج‌قسمت همان قسمت صحیح است و باقی‌مانده صورتِ قسمت کسری: . وقتی تکه‌ها زیادند، این راه تندتر است. مثلاً ۴۷ تکهٔ یک‌پنجم: خارج‌قسمت ۹ و باقی‌مانده ۲ دارد، پس جواب است. شمردنِ پنج‌تا‌پنج‌تا تا ۴۵ خیلی طول می‌کشد.

عدد مخلوط روی محور#

فاصلهٔ ۲ تا ۳ را روی محور به ۵ قسمت برابر تقسیم کن. هر قدم است. زیر هر علامت نوشته‌ایم چند قدم از ۲ جلو آمده‌ایم:

۲ ۳
۰ قدم ۱ قدم ۲ قدم ۳ قدم ۴ قدم ۵ قدم

قبل از ادامه، حدس بزن: به ۲ نزدیک‌تر است یا به ۳؟

روی محور نگاه کن. از تا ۳ فقط یک قدم مانده، ولی تا ۲ چهار قدم. پس به ۳ نزدیک‌تر است. برعکس است و به ۲ نزدیک‌تر است.

قاعده: اگر قسمت کسری از نصف بیشتر باشد، عدد به عدد صحیحِ بعدی نزدیک‌تر است. اگر از نصف کمتر باشد، به قسمت صحیحِ خودش نزدیک‌تر است. اگر درست نصف باشد، فاصله‌اش تا هر دو برابر است.

مثال ۳. دویدن دورِ حیاط ۲ دقیقه و ۱۵ ثانیه طول کشید. این را با عدد مخلوط بنویس. یک دقیقه ۶۰ ثانیه است. ۱۵ ثانیه یک‌چهارمِ ۶۰ ثانیه است، چون . پس زمان دقیقه است. از نصف کمتر است، پس به‌طور تقریبی ۲ دقیقه.

🧠 ترفند: برای اینکه بفهمی قسمت کسری از نصف بیشتر است یا نه، صورت را دو برابر کن و با مخرج مقایسه کن. در ، و ۶ از ۵ بیشتر است، پس از نصف بیشتر است. دلیل: نصفِ ۵ قسمت، دو قسمت و نیم است؛ با دو برابر کردن، دیگر با نیمه‌ها کار نداری.

مقایسهٔ عددهای مخلوط#

اول قسمت‌های صحیح را مقایسه کن. هر کدام قسمت صحیحِ بزرگ‌تری دارد، بزرگ‌تر است.

مثال ۴. و : قسمت صحیحِ عدد ۳ است و قسمت صحیحِ عدد ۲. پس . مهم نیست که از بزرگ‌تر است؛ هنوز به ۳ نرسیده است.

اگر قسمت‌های صحیح برابر بودند، قسمت‌های کسری را مقایسه کن.

مثال ۵. و : قسمت صحیح هر دو ۵ است. حالا و را مقایسه کن. صورت و مخرج را در ۵ ضرب کن: . پس دو عدد برابرند: .

راه حل مسئله: ساده‌ترش کن و شکل بکش#

چند عدد هست که بین ۳ و ۴ باشد؟ اول مسئله را ساده‌تر کن و شکل بکش.

فاصلهٔ ۳ تا ۴ را فقط به ۲ قسمت تقسیم کن. یک عدد پیدا می‌شود: .

با ۴ قسمت، سه عدد پیدا می‌شود: و و . با ۱۰ قسمت، نه عدد.

هر چه قسمت‌ها ریزتر شوند، عددهای بیشتری پیدا می‌کنی و این کار تمامی ندارد. پس بین دو عدد صحیحِ پشت سر هم، هر چقدر بخواهی عدد مخلوط هست.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱روی میز ۲ کیک کامل و سه‌چهارمِ یک کیک دیگر هست. این مقدار با عدد مخلوط کدام است؟
۲۱۳ تکه روبان داریم که هر کدام متر است. روی هم چند متر است؟
۳کدام عدد بین ۴ و ۵ است؟
۴کدام مقایسه درست است؟
۵عدد به کدام عدد صحیح نزدیک‌تر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

نسرین ۱۰ تکه پیتزا دارد. هر تکه یک‌چهارمِ یک پیتزاست. با عدد مخلوط بنویس چند پیتزا دارد.

فاصلهٔ ۳ تا ۴ روی محور به ۶ قسمت برابر تقسیم شده است. علامتِ چهارم بعد از ۳ چه عددی است؟ این عدد به ۳ نزدیک‌تر است یا به ۴؟

علامت یا یا بگذار. (الف) … (ب) … (پ) …

سه عدد مخلوط بنویس که بین ۷ و ۸ باشند و از بزرگ‌تر باشند.

تکالیف مریم ۳ ساعت و ۲۰ دقیقه طول کشید. این زمان را با یک عدد مخلوط بنویس. به‌طور تقریبی چند ساعت است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه۲ نان کامل و یک‌چهارم نان داریم. نوشته: نان.

نان‌های کامل گم شده‌اند. از یک نان هم کمتر است، ولی ما بیشتر از دو نان داریم.

درستقسمت صحیح ۲ و قسمت کسری : یعنی نان.

اشتباه«، چون ۴ از ۳ بزرگ‌تر است.»

رقم مخرج اندازهٔ عدد را نشان نمی‌دهد. یعنی ۲ و یک تکهٔ کوچک؛ هنوز به ۳ نرسیده است.

درستاول قسمت صحیح را مقایسه کن: ۲ از ۳ کمتر است، پس .

اشتباه«، چون ۵ از ۱ بزرگ‌تر است.»

وقتی مخرج‌ها فرق دارند، فقط صورت‌ها را نمی‌شود مقایسه کرد. تکه‌های دهم از تکه‌های نصف کوچک‌ترند.

درست، پس .

فراتر از کتابعدد مخلوط در آشپزخانه و کارگاه نجاریبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

عدد مخلوط فقط مال کتاب ریاضی نیست. در دستور پخت کیک می‌خوانی «۲ و نیم پیمانه آرد» یا «یک و یک‌چهارم قاشق نمک». پیمانه‌ها و قاشق‌های اندازه‌گیری را برای همین نیم و یک‌چهارم و یک‌سوم می‌سازند.

در بعضی کشورها نجارها و مکانیک‌ها طول را با «اینچ» اندازه می‌گیرند. هر اینچ روی خط‌کششان به ۸ یا ۱۶ قسمت برابر تقسیم شده است. برای همین اندازهٔ یک پیچ را مثلاً «یک و سه‌هشتم اینچ» می‌گویند. وقتی آچار را انتخاب می‌کنند، باید دو عدد مخلوط را با هم مقایسه کنند؛ دقیقاً همان کاری که در این درس کردی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲عدد اعشاری

این درس: صفحه‌های ۱۰۴ تا ۱۰۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از اندازه‌گیری در کلاس سوم:

  1. یک سانتی‌متر چند میلی‌متر است؟
  2. ۷ میلی‌متر چه کسری از یک سانتی‌متر است؟

جواب: ۱) ۱۰ میلی‌متر. ۲) سانتی‌متر ۱۰ قسمت برابر دارد و ۷ قسمتش را داریم: سانتی‌متر.

ده قسمت برابر#

یک بطری یک‌لیتری را با خط‌های برابر به ۱۰ قسمت تقسیم کرده‌ایم. آب تا خط هفتم بالا آمده. هر قسمت لیتر است. پس آب لیتر است.

بطری را مثل یک قاب ده‌خانه‌ای بکش. هر خانه یک‌دهمِ لیتر است و خانهٔ تیک‌خورده پر است:

✔ ✔ ✔ ✔ ✔
✔ ✔

برای کسری که مخرجش ۱۰ است، یک نوشتنِ کوتاه‌تر هم داریم:

می‌خوانیم: «هفت‌دهم». به عدد اعشاری می‌گوییم. علامت کوچکی که دو قسمت عدد را از هم جدا می‌کند ممیز است. سمت چپِ ممیز قسمت صحیح است. این‌جا صفر است، چون حتی یک لیتر کامل نداریم. سمت راستِ ممیز تعداد دهم‌هاست.

در دفترت ممیز را مثل یک خط کج کوچک می‌نویسی، مثل ۰/۷. در این صفحه آن را به شکل «٫» یا «.» می‌بینی. هر سه یک معنا دارند.

عدد مخلوط و عدد اعشاری#

دو بطری پر داریم و بطری سوم تا خط سوم پر است. آب لیتر است. همین را اعشاری هم می‌نویسیم:

می‌خوانیم: «دو و سه‌دهم». قسمت صحیح (۲) سمت چپ ممیز است و تعداد دهم‌ها (۳) سمت راست آن.

مثال ۱. طول یک مداد ۸ سانتی‌متر و ۶ میلی‌متر است. چند سانتی‌متر است؟

اول تخمین بزن: حدوداً چند سانتی‌متر است؟ ۶ میلی‌متر از نصفِ سانتی‌متر بیشتر است. پس حدود ۹ سانتی‌متر.

حالا دقیق: هر میلی‌متر سانتی‌متر است. پس طول مداد سانتی‌متر است، یعنی سانتی‌متر. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۸٫۶ به ۹ نزدیک است.

شمردنِ دهم‌ها#

یعنی یک‌دهم. روی محور، فاصلهٔ ۰ تا ۱ را به ۱۰ قسمت برابر تقسیم کن. هر قدم است:

و نیمهٔ دومِ همین محور:

ده قدمِ به ۱ می‌رسد. پس:

  • ۱۰ تا ۰٫۱ می‌شود ۱.
  • ۱۳ تا ۰٫۱ می‌شود ۱ و ۳ تا ۰٫۱، یعنی ۱٫۳.
  • ۲۰ تا ۰٫۱ می‌شود ۲.

مثال ۲. ۴۶ تا ۰٫۱ سانتی‌متر چقدر است؟ ۴۰ تا ۰٫۱ می‌شود ۴ سانتی‌متر و ۶ تا می‌ماند. جواب ۴٫۶ سانتی‌متر است. یعنی ۴۶ میلی‌متر همان ۴٫۶ سانتی‌متر است.

کسری که مخرجش ۱۰ نیست#

قبل از ادامه، حدس بزن: نصف لیتر را با عدد اعشاری چطور می‌نویسی؟ آیا است؟

نه. یعنی دو‌دهم، که از نصف خیلی کمتر است. اول یک کسر مساوی با مخرج ۱۰ بساز. صورت و مخرج را در ۵ ضرب کن:

مثال ۳. را اعشاری بنویس. ، پس صورت و مخرج را در ۲ ضرب کن: .

راه دوم. قاب ده‌خانه‌ای را به ۵ قسمت برابر تقسیم کن. هر قسمت ۲ خانه است. چهارپنجم یعنی ۴ قسمت، یعنی ۸ خانه: . راه اول برای نوشتن تندتر است. راه دوم نشان می‌دهد چرا جواب درست است.

مثال ۴. متر یعنی ۱ متر و نصف متر. نصف همان ۵ دهم است، پس متر.

🧠 ترفند: کسری که مخرجش ۵ و صورتش از ۵ کمتر است را این‌طور اعشاری کن: صورت را دو برابر کن و بعد از ممیز بنویس. . دلیل: ؛ وقتی مخرج را دو برابر می‌کنی تا ۱۰ شود، صورت هم باید دو برابر شود.

خواندن و نوشتن عدد اعشاری#

اول قسمت صحیح را بخوان، بعد «و»، بعد تعداد دهم‌ها و کلمهٔ «دهم»:

  • : «نه‌دهم»
  • : «سیزده و یک‌دهم»
  • : «سیصد و هفت و چهار دهم»

اگر قسمت صحیح صفر است، فقط دهم‌ها را می‌خوانیم. صفرِ پیش از ممیز را در نوشتن جا نینداز؛ را بنویس، نه فقط ممیز و ۹.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱۰٫۷ لیتر یعنی چقدر؟
۲عدد را به‌صورت عدد اعشاری بنویس.
۳ لیتر شیر را با عدد اعشاری چطور می‌نویسیم؟
۴۳۷ تا ۰٫۱ سانتی‌متر، روی هم چند سانتی‌متر است؟
۵عدد «دوازده و پنج‌دهم» با رقم کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

یک بطری یک‌لیتری با خط‌های برابر به ۱۰ قسمت تقسیم شده است. آب تا خط ششم بالا آمده. مقدار آب را به دو صورت کسری و اعشاری بنویس.

طول یک کرم ابریشم ۳ سانتی‌متر و ۸ میلی‌متر است. طولش را بر حسب سانتی‌متر، یک بار با عدد مخلوط و یک بار با عدد اعشاری بنویس.

این‌ها را به‌صورت عدد اعشاری بنویس: و و

این عددها را با رقم بنویس: «سی و یک و هفت‌دهم»، «نه‌دهم»، «صد و چهار و دودهم».

علی یک نوار ۵۲ میلی‌متری و یک نوار ۵٫۲ سانتی‌متری دارد. کدام بلندتر است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

عدد بعد از ممیز تعداد دهم‌هاست، نه مخرج کسر. فقط دو‌دهم است و از نصف خیلی کمتر.

درست

اشتباه

ممیز جای خط کسر نیست. یعنی سه و پنج‌دهم، که از ۱ هم بیشتر است؛ ولی سه‌پنجم از ۱ کمتر است.

درست

اشتباه۴ سانتی‌متر و ۶ میلی‌متر = ۴٫۶ میلی‌متر

واحد جا عوض کرده است. ۴٫۶ میلی‌متر از نیم سانتی‌متر هم کمتر است.

درست۴ سانتی‌متر و ۶ میلی‌متر = ۴٫۶ سانتی‌متر = ۴۶ میلی‌متر.

فراتر از کتابممیز از کجا آمد؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

حدود ششصد سال پیش، غیاث‌الدین جمشید کاشانی، ریاضی‌دان و ستاره‌شناس ایرانی، در کتابی به نام «مفتاح‌الحساب» با کسرهای دهدهی حساب می‌کرد؛ یعنی با همین دهم‌ها و قسمت‌های ریزترِ آن. حدود ۱۶۰ سال بعد، سیمون استوین، دانشمندی از سرزمین‌های پست اروپا، کتاب کوچکی نوشت و به همه نشان داد که با این عددها حساب کردن چقدر راحت‌تر از کسرهای معمولی است.

خود علامت ممیز هم همه‌جا یک شکل ندارد. در کتاب‌های فارسی خط کج کوچک است، در خیلی از کشورها نقطه است و در خیلی از کشورهای اروپایی ویرگول. ماشین‌حساب و رایانه نقطه را می‌شناسند. برای همین وقتی روی ماشین‌حساب ۲٫۵ را می‌زنی، باید دکمهٔ نقطه را بزنی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳جمع و تفریق اعشاری

این درس: صفحه‌های ۱۰۸ تا ۱۱۱ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از جمع در کلاس سوم:

  1. ۵ تا ده‌تایی و ۲ تا ده‌تایی روی هم چند است؟
  2. ۱۴ تا ده‌تایی چند است؟

جواب: ۱) ۷ تا ده‌تایی، یعنی ۷۰. ۲) ۱۰ تا ده‌تایی یک صدتایی است و ۴ تا ده‌تایی می‌ماند: ۱۴۰.

دهم‌ها را مثل چیزهای دیگر بشمار#

یک لیوان ۰٫۶ لیتر آب‌پرتقال دارد و لیوان دیگر ۰٫۲ لیتر. هر دو را در یک پارچ می‌ریزیم. پارچ چقدر آب‌پرتقال دارد؟

با قاب ده‌خانه‌ای بکش. هر خانه ۰٫۱ لیتر است. خانه‌های «الف» از لیوان اول‌اند و خانه‌های «ب» از لیوان دوم:

الف الف الف الف الف
الف ب ب

۶ دهم و ۲ دهم روی هم ۸ دهم است. پس:

همان‌طور که ۶ ده‌تایی و ۲ ده‌تایی می‌شود ۸ ده‌تایی، ۶ دهم و ۲ دهم هم می‌شود ۸ دهم. فقط اسم واحد عوض شده است.

روی محور هم این را می‌بینی. از ۰ شش قدمِ ۰٫۱ جلو برو، بعد دو قدم دیگر:

وقتی دهم‌ها از ۱۰ بیشتر می‌شوند#

قبل از ادامه، حدس بزن: از ۱ کمتر است یا بیشتر؟

بشمار: ۹ دهم و ۶ دهم روی هم ۱۵ دهم است. ۱۰ دهم یک واحد کامل می‌سازد و ۵ دهم می‌ماند. پس جواب ۱٫۵ است و از ۱ بیشتر است.

بعد از ممیز فقط دهم‌هایی را می‌نویسی که کمتر از ۱۰ تا هستند؛ هر ۱۰ دهم یک واحد می‌شود و به قسمت صحیح می‌رود. قاب اول پر می‌شود و ۵ خانه به قاب دوم می‌رود:

قاب اول (یک واحد کامل):

✔ ✔ ✔ ✔ ✔
✔ ✔ ✔ ✔ ✔

قاب دوم (۵ دهم):

✔ ✔ ✔ ✔ ✔

مثال ۱. . عدد ۱٫۳ یعنی ۱۳ دهم. ۱۳ دهم و ۵ دهم می‌شود ۱۸ دهم، یعنی ۱٫۸.

مثال ۲. طنابی ۱٫۸ متر است و طناب دیگری ۰٫۹ متر. اگر آن‌ها را پشت هم بگذاریم، چند متر می‌شود؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۱٫۸ نزدیک ۲ است و ۰٫۹ نزدیک ۱. پس حدود ۳ متر.

حالا دقیق: ۱۸ دهم و ۹ دهم می‌شود ۲۷ دهم، یعنی ۲٫۷ متر. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۲٫۷ نزدیک ۳ است.

اگر یکی کسر باشد#

اول آن را دهم کن. مثال ۳. چند است؟

راه اول، با کسر: ، پس .

راه دوم، با عدد اعشاری: و ، پس .

هر دو یک جواب دارند، چون . راه دوم کوتاه‌تر است، چون جمع دهم‌ها مثل جمع عددهای معمولی است.

تفریق#

تفریق هم همین‌طور است: دهم‌ها را از دهم‌ها کم کن.

مثال ۴. : ۸ دهم منهای ۵ دهم، ۳ دهم است، یعنی ۰٫۳. روی محور، از ۰٫۸ پنج قدم به عقب برگرد:

مثال ۵. یک پارچ ۱٫۴ لیتر شیر دارد. ۰٫۶ لیتر آن را برای صبحانه برداشتیم. چقدر مانده؟ ۱٫۴ یعنی ۱۴ دهم. ۱۴ دهم منهای ۶ دهم، ۸ دهم است. پس ۰٫۸ لیتر مانده است.

مثال ۶. : عدد ۲ یعنی ۲۰ دهم. ۲۰ دهم منهای ۴ دهم، ۱۶ دهم است، یعنی ۱٫۶.

🧠 ترفند: عددهای اعشاری با یک رقم بعد از ممیز را می‌توانی مثل عدد صحیح جمع و تفریق کنی: هر دو را «دهم» بشمار، حساب کن، بعد دوباره به عدد اعشاری برگردان. برای : دهم، یعنی . دلیل: هر دو عدد تعدادِ یک واحد یکسان‌اند، مثل اینکه از ۱۴ سیب ۶ سیب برداری.

دو عدد که با هم ۱ می‌شوند#

عدد ۱ یعنی ۱۰ دهم. پس و . اگر بدانی یکی چند دهم است، دیگری بقیهٔ ۱۰ دهم است.

مثال ۷. چه عددی با ۰٫۲ جمع شود تا ۱ شود؟ ۱۰ دهم منهای ۲ دهم، ۸ دهم است. جواب ۰٫۸ است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل چند است؟
۲حاصل کدام است؟
۳حاصل چند است؟
۴حاصل چند است؟
۵یک بطری ۱ لیتری پر از آب داریم. ۰٫۴ لیتر آن را نوشیدیم. چقدر آب مانده است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

علی یک طناب ۰٫۶ متری و یک طناب ۰٫۷ متری را پشت هم گذاشت. طول کل چند متر است؟

یک پارچ ۱٫۸ لیتر آب دارد. ۰٫۹ لیتر آن را در لیوان‌ها ریختیم. چقدر آب در پارچ مانده است؟ اول تخمین بزن.

چند تکه چوب ۰٫۲ متری و ۰٫۵ متری داریم. با کدام تکه‌ها می‌شود دقیقاً ۰٫۹ متر ساخت؟ یک راه پیدا کن.

حاصل را از دو راه حساب کن.

دو عدد اعشاری پیدا کن که جمعشان ۱ شود و یکی ۰٫۲ از دیگری بیشتر باشد.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

۹ دهم و ۶ دهم ۱۵ دهم است. ۱۰ تا از این دهم‌ها یک واحد کامل می‌سازند و آن واحد جا افتاده است. جواب جمع نمی‌تواند از ۰٫۹ کوچک‌تر شود.

درست

اشتباه

در دهم‌ها کوچک‌تر را از بزرگ‌تر کم کرده (). ولی باید ۶ دهم را از ۴ دهم کم کنی، و ۴ دهم کافی نیست.

درست۱٫۴ یعنی ۱۴ دهم؛ دهم، پس .

اشتباه

۵ دهم و ۵ دهم، ۱۰ دهم است، نه ۱۰ واحد. ۱۰ دهم یعنی یک واحد کامل؛ دو نیم یک کامل می‌سازند.

درست

فراتر از کتابدماسنج پزشکی و دهم درجهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

دمای بدن آدم سالم معمولاً نزدیک ۳۷ درجه است. دماسنج پزشکی دما را تا دهم درجه نشان می‌دهد، مثلاً ۳۶٫۸ یا ۳۸٫۲. چرا یک رقم بعد از ممیز مهم است؟ چون برای بدن، یک درجه فرق بزرگی است. اگر دما ۳۸٫۲ باشد، پزشک حساب می‌کند: . یعنی یک و دودهم درجه بالاتر از معمول، و این تب است.

ورزش هم پر از دهم است. در دوِ سرعت، زمان دونده‌ها را تا دهم ثانیه و حتی ریزتر اندازه می‌گیرند. وقتی دو دونده تقریباً با هم می‌رسند، همین دهم‌ها نشان می‌دهد چه کسی برنده است. جمع و تفریق دهم‌ها در این کارها همان حسابی است که در این درس یاد گرفتی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴ارزش مکانی عددهای اعشاری

این درس: صفحه‌های ۱۱۲ تا ۱۱۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از ارزش مکانی در کلاس سوم:

  1. در عدد ۴۵۸۲، رقم ۵ چه ارزشی دارد؟
  2. در جمع ۲۷ و ۱۵، یکان‌ها روی هم ۱۲ می‌شوند. با این ۱۲ چه می‌کنی؟

جواب: ۱) ۵ صدتایی، یعنی ۵۰۰. ۲) ۱۰ تا یکی را یک ده‌تایی می‌کنی و به ستون دهگان می‌بری. ۲ در یکان می‌ماند و جواب ۴۲ است.

ستون تازه: دهم#

جدول ارزش مکانی را یادت هست: یکان، دهگان، صدگان. هر ستون ۱۰ برابرِ ستونِ سمت راستش است. حالا سمت راستِ یکان یک ستون تازه می‌گذاریم: دهم. ۱۰ تا دهم یک یکان می‌شود. ممیز مرزِ بین یکان و دهم است.

طول استخرِ کوچکِ محله ۱۸٫۶ متر است. در جدول ارزش مکانی:

دهگان یکان ممیز دهم
۱ ۸ ٫ ۶
  • رقم ۱ در دهگان است: ارزشش ۱۰.
  • رقم ۸ در یکان است: ارزشش ۸.
  • رقم ۶ در دهم است: ارزشش ۰٫۶.

پس .

کدام بزرگ‌تر است؟#

قبل از ادامه، حدس بزن: کدام بزرگ‌تر است، ۲٫۹ یا ۳٫۱؟ رقم ۹ از ۱ بزرگ‌تر است. آیا ۲٫۹ بزرگ‌تر است؟

نه. از بزرگ‌ترین ستون شروع کن. یکانِ ۳٫۱ عدد ۳ است و یکانِ ۲٫۹ عدد ۲. پس ۳٫۱ بزرگ‌تر است. روی محور ببین: ۲٫۹ هنوز به ۳ نرسیده، ولی ۳٫۱ از ۳ گذشته است.

۲٫۸ ۲٫۹ ۳ ۳٫۱ ۳٫۲
۲۸ دهم ۲۹ دهم ۳۰ دهم ۳۱ دهم ۳۲ دهم

روی محور، هر عددی که سمت راست‌تر باشد بزرگ‌تر است.

قاعده: مثل عددهای صحیح، ستون‌به‌ستون مقایسه کن و از ستونِ بزرگ‌تر شروع کن. اگر یکان‌ها برابر بودند، به دهم‌ها برو.

مثال ۱. ۵٫۳ و ۵٫۶: یکان هر دو ۵ است. دهم‌ها ۳ و ۶ هستند. پس .

مثال ۲. این‌ها را از کوچک به بزرگ مرتب کن: ۱٫۶ و ۰٫۷ و ۲٫۳ و ۱٫۱. اول یکان‌ها را ببین. ۰٫۷ تنها عددی است که یکانش صفر است. ۱٫۱ و ۱٫۶ یکان ۱ دارند و ۱ دهم از ۶ دهم کمتر است. ۲٫۳ یکان ۲ دارد. ترتیب: ۰٫۷، ۱٫۱، ۱٫۶، ۲٫۳.

جمع در جدول ارزش مکانی#

مثال ۳.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۴٫۷ نزدیک ۵ است و ۲٫۴ نزدیک ۲. پس حدود ۷.

ممیزها را زیر هم بنویس تا دهم زیر دهم و یکان زیر یکان بیفتد:

یکان ممیز دهم
۴ ٫ ۷
+ ۲ ٫ ۴
۷ ٫ ۱
  • دهم‌ها: ۷ و ۴ روی هم ۱۱ دهم است. ۱۰ دهم یک یکان می‌شود. ۱ دهم می‌ماند و ۱ یکان به ستون یکان می‌رود.
  • یکان‌ها: ۴ و ۲ و آن ۱ یکانِ تازه، روی هم ۷.

جواب ۷٫۱ است. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۷٫۱ خیلی نزدیک ۷ است.

راه دوم. همه را دهم بشمار: ۴۷ دهم و ۲۴ دهم می‌شود ۷۱ دهم، یعنی ۷٫۱. برای عددهای کوچک این راه تند است. برای عددهای بزرگ مثل ۲۳۶٫۸، جدول ارزش مکانی مطمئن‌تر است، چون شمردن ۲۳۶۸ دهم سخت است.

تفریق در جدول ارزش مکانی#

مثال ۴.

اول تخمین بزن: ۵٫۳ نزدیک ۵ است و ۱٫۸ نزدیک ۲. پس حدود ۳.

دهم‌ها: ۳ از ۸ کمتر است. یک یکان از ۵ برمی‌داریم و آن را ۱۰ دهم می‌کنیم. حالا ۱۳ دهم داریم و . در ستون یکان، از ۵ یکی برداشتیم و ۴ ماند: .

یکان ممیز دهم
۵ ۴ ٫ ۳ ۱۳
− ۱ ٫ ۸
۳ ٫ ۵

جواب ۳٫۵ است. با حدسمان می‌خواند؟ بله، از ۳ دور نیست. درستی‌اش را با جمع آزمایش کن: .

🧠 ترفند: همیشه ممیزها را دقیقاً زیر هم بنویس. اگر عددی ممیز ندارد، مثل ۳، آن را ۳٫۰ بنویس. دلیل: آن‌وقت هر رقم زیر رقمِ هم‌ارزش خودش می‌افتد؛ دهم زیر دهم و یکان زیر یکان.

جمع تقریبی#

برای جمع تقریبی، هر عدد را به نزدیک‌ترین عدد صحیح ببر. اگر دهم‌ها ۵ یا بیشتر است، به عدد صحیح بعدی برو؛ اگر کمتر است، قسمت صحیح را نگه دار. (۵ دهم درست وسط است؛ قرار می‌گذاریم آن را به عدد صحیح بعدی ببریم.)

مثال ۵. به‌طور تقریبی است. جواب دقیق ۸٫۱ است و به ۸ نزدیک است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱در عدد ۳۶٫۴، رقم ۴ در کدام ستون جدول ارزش مکانی است؟
۲کدام مقایسه درست است؟
۳حاصل چند است؟
۴حاصل چند است؟
۵این عددها را از کوچک به بزرگ مرتب کن: ۰٫۸ و ۱٫۲ و ۰٫۳ و ۱٫۹

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

عدد ۲۵٫۸ را در جدول ارزش مکانی بنویس و بگو هر رقم چه ارزشی دارد.

حاصل را در جدول ارزش مکانی حساب کن. اول تخمین بزن.

حاصل را در جدول ارزش مکانی حساب کن و با جمع وارسی کن.

سه بسته داریم: ۲٫۴ کیلوگرم، ۳٫۷ کیلوگرم و ۱٫۹ کیلوگرم. اول تخمین بزن روی هم حدوداً چند کیلوگرم‌اند، بعد دقیق حساب کن.

جاهای خالی را پر کن: (الف) ⁦۴٫۲ + … = ۶⁩ (ب) ⁦… − ۰٫۸ = ۲٫۵⁩

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«، چون ۹ از ۱ بزرگ‌تر است.»

رقم دهم کم‌ارزش‌تر از رقم یکان است. اول باید یکان‌ها را مقایسه کرد.

درستیکان ۲ از ۳ کمتر است، پس .

اشتباه۱۲٫۵ و ۳ را زیر هم نوشته، ۳ را زیر ۵ گذاشته و جواب را ۱۲٫۸ گرفته است.

۳ سه یکان است، نه سه دهم. وقتی ممیزها زیر هم نباشند، رقم‌ها در ستون اشتباه می‌افتند.

درست۳ را ۳٫۰ بنویس و ممیز را زیر ممیز بگذار: .

اشتباه

۱۱ دهم را درست به ۱ یکان و ۱ دهم شکسته، ولی آن ۱ یکان را به ستون یکان نبرده است.

درست۱۱ دهم = ۱ یکان و ۱ دهم؛ یکان‌ها ، پس .

فراتر از کتابربات‌ها و عدد اعشاریبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

خیلی از ربات‌ها با یک حسگر صوتی فاصلهٔ خودشان را تا دیوار اندازه می‌گیرند. این حسگر صدایی می‌فرستد که گوش ما نمی‌شنود و منتظر می‌ماند تا پژواکش برگردد. از زمانِ رفت و برگشت، فاصله را حساب می‌کند و عددی مثل ۲۳٫۴ سانتی‌متر می‌دهد.

ربات برای تصمیم گرفتن همین کاری را می‌کند که تو در این درس کردی: عدد را با یک عدد دیگر مقایسه می‌کند. اگر فاصله از ۱۰٫۰ سانتی‌متر کمتر شد، می‌ایستد یا می‌چرخد. ربات هم مثل تو اول یکان‌ها و دهگان‌ها را می‌سنجد و بعد دهم‌ها را. اگر ربات ۹٫۸ را بزرگ‌تر از ۱۰٫۰ می‌دانست، به دیوار می‌خورد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۵

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

عدد مخلوط با کسر معمولی چه فرقی دارد؟

کسری مثل از یک چیز کامل کمتر است. عدد مخلوط مثل چند چیز کامل و یک تکه است، پس از ۱ بیشتر است. هر عدد مخلوط بین دو عدد صحیحِ پشت سر هم قرار دارد.

چرا در دفتر ممیز را مثل خط کج می‌نویسیم ولی ماشین‌حساب نقطه دارد؟

علامت ممیز در کشورهای مختلف شکل‌های متفاوتی دارد. در کتاب‌های فارسی یک خط کج کوچک است، روی ماشین‌حساب و رایانه نقطه. معنای همه یکی است: مرزِ بین قسمت صحیح و دهم‌ها.

چرا ۲٫۹ از ۳٫۱ کوچک‌تر است، با اینکه ۹ از ۱ بزرگ‌تر است؟

چون ۹ در ستون دهم است و ۱ هم در ستون دهم، ولی یکان‌ها فرق دارند. یکان‌ها ارزش بیشتری دارند: ۳ یکان از ۲ یکان بیشتر است. همیشه از ستون بزرگ‌تر مقایسه را شروع کن.

صفرِ پیش از ممیز در ۰٫۷ لازم است؟

بله. این صفر می‌گوید قسمت صحیح نداریم. اگر فقط ممیز و ۷ را بنویسی، ممیزِ کوچک ممکن است دیده نشود و عدد ۷ خوانده شود، که ده برابر بزرگ‌تر است.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی چهارم: فصل ۱، اعداد و الگوها، فصل ۲، کسر، فصل ۳، ضرب و تقسیم، فصل ۴، اندازه‌گیری، فصل ۶، شکل‌های هندسی، فصل ۷، آمار و احتمال