درس ۱نمودار خطّ شکسته
این درس: صفحههای ۱۴۴ تا ۱۴۷ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال از نمودارهای کلاس سوم:
- در یک نمودار ستونی، ستونِ «فوتبال» تا ۱۲ و ستونِ «والیبال» تا ۸ بالا رفته است. چند نفر بیشتر فوتبال را دوست دارند؟
- نمودار دایرهای بیشتر برای کدام کار مناسب است: نشان دادنِ سهمِ هر قسمت از کل، یا نشان دادنِ تغییر در طول زمان؟
جواب: ۱) نفر. ۲) سهمِ هر قسمت از کل. برای تغییر در طول زمان، نمودار تازهای در همین درس یاد میگیری.
دو ستون کنار هم#
کتابخانهٔ مدرسه شمرده است بچههای هر کلاس در یک ماه چند کتاب داستان و چند کتاب علمی امانت گرفتهاند:
| کلاس | داستان | علمی |
|---|---|---|
| چهارم | ۱۴ | ۶ |
| پنجم | ۱۰ | ۱۲ |
| ششم | ۸ | ۱۰ |
اگر برای هر کلاس دو ستون کنار هم بکشی (یکی برای داستان و یکی برای علمی، هر کدام با یک رنگ)، با یک نگاه میبینی که در کلاس چهارم داستان خیلی بیشتر است و در کلاس پنجم و ششم علمی کمی جلوتر است. نمودار ستونی برای مقایسهٔ گروههای جدا از هم خوب است.
نمودار خطّ شکسته#
حالا یک چیز را در طول زمان دنبال کنیم. سارا یک لوبیا کاشته و هر هفته قدِ نهال را اندازه گرفته است:
| هفته | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ | ۶ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| قد (سانتیمتر) | ۲ | ۴ | ۱۰ | ۱۲ | ۱۴ | ۱۴ |
برای هر هفته یک نقطه میگذاریم: روی محور افقی هفته و روی محور عمودی قد. در این نقشهٔ متنی، هر ستون یک هفته است و هر ردیف یک قد؛ واژهٔ «نقطه» جای هر نقطه را نشان میدهد:
| قد | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ | ۶ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱۴ | نقطه | نقطه | ||||
| ۱۲ | نقطه | |||||
| ۱۰ | نقطه | |||||
| ۸ | ||||||
| ۶ | ||||||
| ۴ | نقطه | |||||
| ۲ | نقطه |
بعد نقطهها را به ترتیب با پارهخط به هم وصل میکنیم. خطی که ساخته میشود چند جا میشکند. به این نمودار نمودار خطّ شکسته میگوییم. نمودار خطّ شکسته برای نشان دادنِ تغییرِ یک چیز در طول زمان است.
خواندن نمودار#
قبل از ادامه، حدس بزن: نهال در کدام هفته بیشترین رشد را داشته است؟
پارهخطها را ببین. از هفتهٔ ۲ تا ۳، نقطه از ۴ به ۱۰ رفته؛ یعنی ۶ سانتیمتر رشد. این تندترین پارهخط است. بقیهٔ هفتهها فقط ۲ سانتیمتر رشد بوده است. از هفتهٔ ۵ تا ۶، پارهخط افقی است: قد عوض نشده.
- پارهخطِ رو به بالا یعنی مقدار زیاد شده.
- پارهخطِ رو به پایین یعنی مقدار کم شده.
- پارهخطِ افقی یعنی مقدار تغییر نکرده.
مثال ۱. از هفتهٔ ۱ تا ۶ نهال روی هم چقدر بلند شده است؟ اول تخمین بزن: از حدود صفر تا حدود ۱۵، یعنی حدود ۱۵ سانتیمتر. دقیق: سانتیمتر. با حدسمان میخواند؟ بله، نزدیک است؛ نهال از صفر شروع نکرده بود و ۲ سانتیمتر قد داشت.
🧠 ترفند: در نمودار خطّ شکسته، بیشترین تغییر همان پارهخطی است که از همه شیبدارتر است. دلیل: فاصلهٔ زمانها روی محور افقی برابر است، پس هر چه تغییر بیشتر باشد، پارهخط تندتر بالا یا پایین میرود. این ترفند فقط وقتی درست است که فاصلههای محور افقی برابر باشند.
وقتی عددها بزرگاند: محور از کجا شروع شود؟#
تعداد کسانی که در پنج روز به کتابخانهٔ شهر رفتهاند:
| روز | شنبه | یکشنبه | دوشنبه | سهشنبه | چهارشنبه |
|---|---|---|---|---|---|
| تعداد | ۱۰۴ | ۱۱۰ | ۱۰۶ | ۱۱۸ | ۱۱۲ |
همهٔ عددها بین ۱۰۰ و ۱۲۰ هستند. اگر محور عمودی را از صفر شروع کنی و تا ۱۲۰ بروی، همهٔ نقطهها بالای نمودار جمع میشوند و فرقشان دیده نمیشود. پس محور را از ۱۰۰ شروع میکنیم و پایینش یک علامت شکستگی میگذاریم (مثل یک زیگزاگ کوچک). این علامت میگوید: «عددهای صفر تا ۱۰۰ را جا انداختیم، چون دادهای آنجا نبود.» بعد محور را دوتادوتا تقسیم میکنیم: ۱۰۰، ۱۰۲، ۱۰۴، … تا ۱۲۰. فاصلهٔ تقسیمها باید همهجا برابر باشد.
مثال ۲. بیشترین و کمترین تعداد چقدر فرق دارند؟ اول تخمین بزن: ۱۱۸ نزدیک ۱۲۰ و ۱۰۴ نزدیک ۱۰۵ است، پس حدود ۱۵. دقیق: . با حدسمان میخواند؟ بله.
راه حل مسئله: سادهترش کن#
سه کلاس در جشنوارهٔ کتابخوانی ۳۰۸، ۳۱۵ و ۳۰۳ کتاب خواندهاند. میخواهیم این عددها را مقایسه کنیم و نمودارشان را بکشیم.
راه اول. از رقم صدگان شروع کن: همه ۳ دارند. بعد دهگان: ۳۱۵ تنها عددی است که دهگانش ۱ است، پس بزرگترین است. ۳۰۸ و ۳۰۳ دهگان صفر دارند و یکانِ ۸ از ۳ بیشتر است. ترتیب: ۳۰۳، ۳۰۸، ۳۱۵.
راه دوم. چون هر سه عدد ۳۰۰ دارند، ۳۰۰ را کنار بگذار و فقط ۸ و ۱۵ و ۳ را مقایسه کن. این همان کاری است که محورِ شروعشده از ۳۰۰ میکند. راه دوم تندتر است، چون با عددهای کوچک کار میکنی.
حواست باشد: وقتی محور از ۳۰۰ شروع میشود، ستونِ ۳۱۵ پنج برابرِ ستونِ ۳۰۳ بلند به نظر میرسد (۱۵ در برابر ۳)، ولی خودِ عدد ۳۱۵ فقط کمی از ۳۰۳ بیشتر است. همیشه عددهای محور را بخوان.
پیشبینی#
از روی نمودار خطّ شکسته میشود حدس زد بعد چه میشود. اگر نهال سارا دو هفته رشد نکرده، شاید دیگر خیلی بلند نشود. ولی این فقط یک حدس است، نه یک قطعیت. میگوییم «احتمالاً»، نه «حتماً».
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۵ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
یک لیوان چای داغ روی میز است. دمای آن هر ۵ دقیقه: ۸۰، ۶۴، ۵۲، ۴۴ و ۴۰ درجه. در کدام ۵ دقیقه دما بیشترین کاهش را داشته است؟
برای رسم نمودار خطّ شکستهٔ همان دادههای چای (۸۰، ۶۴، ۵۲، ۴۴، ۴۰)، محور عمودی را از چه عددی شروع میکنی و چندتاچندتا تقسیمبندی میکنی؟ چرا؟
نمرهٔ ریاضی رضا در ۵ آزمون: ۱۴، ۱۶، ۱۵، ۱۸ و ۱۹. (الف) در کدام آزمون نمره نسبت به آزمونِ قبل کم شد؟ (ب) از آزمون اول تا آخر چقدر بیشتر شد؟ (پ) خطّ شکسته روی هم رو به بالا میرود یا رو به پایین؟
عددهای ۵۰۶، ۴۹۸ و ۵۱۲ را از کوچک به بزرگ مرتب کن. برای نمودار ستونی آنها، محور عمودی را از چه عددی شروع میکنی؟
دمای یک کلاس از ساعت ۸ صبح تا ۲ بعدازظهر، هر ساعت: ۱۸، ۱۹، ۲۱، ۲۴، ۲۴، ۲۳، ۲۲ درجه. (الف) بین کدام دو ساعت پارهخط افقی است؟ (ب) بیشترین افزایش در یک ساعت چقدر بوده است؟ (پ) از ۸ صبح تا ۲ بعدازظهر چند درجه گرمتر شده است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهمحور عمودی را اینطور شماره زده: ۱۰۰، ۱۱۰، ۱۲۵، ۱۳۰.
فاصلهٔ تقسیمها برابر نیست (۱۰، ۱۵، ۵). آنوقت شکلِ نمودار دروغ میگوید و بعضی تغییرها بزرگتر یا کوچکتر از واقعیت دیده میشوند.
درستتقسیمها باید برابر باشند، مثلاً ۱۰۰، ۱۰۵، ۱۱۰، ۱۱۵، ۱۲۰، ۱۲۵، ۱۳۰.
اشتباهمحور از ۱۰۰ شروع شده. ستونِ ۱۱۲ دو برابرِ ستونِ ۱۰۶ بلند است، پس گفته: «۱۱۲ دو برابرِ ۱۰۶ است.»
وقتی محور از صفر شروع نشده، بلندیِ ستون فقط فاصله از ۱۰۰ را نشان میدهد: ۱۲ و ۶.
درست۱۱۲ فقط ۶ تا از ۱۰۶ بیشتر است، نه دو برابر آن.
اشتباه«نمودار تا حالا بالا رفته، پس هفتهٔ بعد حتماً بالاتر میرود.»
نمودار گذشته را نشان میدهد. میشود از رویش حدس زد، ولی آینده ممکن است فرق کند.
درست«احتمالاً هفتهٔ بعد هم بالا میرود»؛ پیشبینی همیشه یک حدس است.
فراتر از کتابنوار قلب، یک نمودار خطّ شکستهٔ زندهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در بیمارستان، کنار تخت بیمار صفحهای هست که یک خطّ سبز بالا و پایین میرود. این خط هم نوعی نمودار خطّ شکسته است: محور افقی زمان است و محور عمودی برقِ کوچکی که قلب در هر تپش میسازد. دستگاه هر لحظه یک نقطهٔ تازه میگذارد و آن را به نقطهٔ قبلی وصل میکند. پرستار با یک نگاه میفهمد ضربان منظم است یا نه.
پیشبینی هوا هم با نمودار خطّ شکسته کار میکند. هواشناسها دما و فشار هوا را ساعتبهساعت روی نمودار میبرند و از شکل خط حدس میزنند فردا چه میشود. برنامههای هوش مصنوعی هم که آبوهوا را پیشبینی میکنند، از میلیونها نقطهٔ گذشته یاد میگیرند؛ ولی جوابشان هم مثل حدس تو «احتمالاً» است، نه «حتماً».
درس ۲احتمال
این درس: صفحههای ۱۴۸ تا ۱۵۴ کتاب درسی
یادت هست؟#
دو سؤال از احتمال در کلاس سوم:
- یک سکه را بالا میاندازیم. چند حالت ممکن است پیش بیاید؟
- یک تاس را میاندازیم. چند حالت ممکن است؟
جواب: ۱) ۲ حالت: رو یا پشت. ۲) ۶ حالت: ۱، ۲، ۳، ۴، ۵ یا ۶.
پنج عبارت برای «چقدر ممکن است»#
هر روز جملههایی مثل این میگوییم: «احتمالاً فردا باران میآید.» در ریاضی، برای اینکه بگوییم یک اتفاق چقدر ممکن است، از پنج عبارت استفاده میکنیم. از کمترین تا بیشترین. زیر هر عبارت، کیسهای با ۴ مهره آمده که «مهره سبز بیاید» در آن همینقدر ممکن است:
| بهطور حتم اتفاق نمیافتد | احتمال کمتر | احتمال برابر | احتمال بیشتر | بهطور حتم اتفاق میافتد |
|---|---|---|---|---|
| هیچ سبزی نیست | ۱ سبز، ۳ قرمز | ۲ سبز، ۲ قرمز | ۳ سبز، ۱ قرمز | هر ۴ مهره سبز |
یک کیسه مهره#
در یک کیسه ۴ مهرهٔ زرد و ۱ مهرهٔ آبی هست. بدون نگاه کردن یک مهره بیرون میآوریم:
| زرد | زرد | زرد | زرد | آبی |
|---|
- «مهره زرد باشد»: احتمال بیشتر. ۴ مهره زردند و فقط ۱ مهره نه.
- «مهره آبی باشد»: احتمال کمتر. فقط ۱ مهره آبی است و ۴ مهره نه.
- «مهره قرمز باشد»: بهطور حتم اتفاق نمیافتد. در کیسه مهرهٔ قرمز نیست.
- «مهره زرد یا آبی باشد»: بهطور حتم اتفاق میافتد. هر مهرهای بیاید، یکی از این دو رنگ است.
اگر کیسه ۲ زرد و ۲ آبی داشت، زرد و آبی احتمال برابر داشتند.
پس برای مقایسه، تعدادها را بشمار. فقط اینکه «دو رنگ داریم» کافی نیست؛ مهم این است که از هر رنگ چندتا داریم.
چرخنده#
یک چرخنده را به ۸ قسمت برابر تقسیم کردهایم: ۵ قسمت آبی، ۲ قسمت قرمز و ۱ قسمت زرد. عقربه را میچرخانیم.
- آبی بیشترین قسمتها را دارد. ایستادن روی آبی احتمال بیشتری دارد.
- زرد فقط یک قسمت دارد. ایستادن روی زرد احتمال کمتری از آبی و قرمز دارد.
اگر قسمتها برابر نباشند، قسمتِ بزرگتر احتمال بیشتری دارد، حتی اگر تعدادش کمتر باشد. برای همین در چرخندهها قسمتها را برابر میکشیم تا بتوانیم بشماریم.
تاس#
مثال ۱. یک تاس میاندازیم.
- «عدد ۸ بیاید»: بهطور حتم اتفاق نمیافتد، چون تاس عدد ۸ ندارد.
- «عددی کوچکتر از ۷ بیاید»: بهطور حتم اتفاق میافتد، چون همهٔ عددهای تاس کمتر از ۷ است.
- «عدد زوج بیاید» و «عدد فرد بیاید»: احتمال برابر. سه عدد زوج داریم (۲، ۴، ۶) و سه عدد فرد (۱، ۳، ۵).
مثال ۲. «عددی بزرگتر از ۲ بیاید» احتمال بیشتری دارد یا کمتر؟
راه اول. عددهایی را که میخواهیم بشمار: ۳، ۴، ۵، ۶؛ یعنی ۴ تا. آنهایی که نمیخواهیم: ۱ و ۲؛ یعنی ۲ تا. ۴ از ۲ بیشتر است، پس احتمال بیشتر.
راه دوم. فقط حالتهای ناخواسته را بشمار: ۲ حالت از ۶ حالت. کمتر از نصفِ حالتها ناخواستهاند، پس خواستهها بیشترند. راه دوم وقتی حالتهای ناخواسته کماند تندتر است.
🧠 ترفند: برای مقایسه، حالتهایی را که اتفاق «میافتد» با حالتهایی که «نمیافتد» بشمار و مقایسه کن. شرط: همهٔ حالتها باید شانس یکسانی داشته باشند، مثل مهرههای هماندازه یا قسمتهای برابرِ چرخنده یا وجههای تاس. دلیل: وقتی هر حالت همان شانسِ دیگری را دارد، طرفی که حالت بیشتری دارد شانس بیشتری دارد.
آزمایش کن#
قبل از ادامه، حدس بزن: سکهای دو بار پشت سر هم رو آمده است. بار سوم، احتمال پشت بیشتر است؟
نه. سکه حافظه ندارد و نمیداند قبلاً چه آمده. هر بار رو و پشت احتمال برابر دارند، حتی اگر ده بار پشت سر هم رو آمده باشد.
احتمال بیشتر یعنی «بیشتر وقتها»، نه «همیشه». بیا با همان کیسهٔ ۴ زرد و ۱ آبی آزمایش کنیم: ۲۰ بار مهره برمیداریم، رنگش را مینویسیم و مهره را به کیسه برمیگردانیم.
اول تخمین بزن: از هر ۵ مهره ۴ تا زرد است. پس از هر ۵ بار، حدود ۴ بار زرد میآید. ۲۰ بار یعنی ۴ تا ۵ بار، پس حدود بار زرد.
فرض کن در آزمایش تو ۱۵ بار زرد و ۵ بار آبی آمد. با حدسمان میخواند؟ بله، نزدیک است؛ ولی دقیقاً ۱۶ نیست. اگر آزمایش را دوباره انجام دهی، عدد دیگری میآید. احتمال نمیگوید دقیقاً چه میشود؛ میگوید چه چیزی بیشتر پیش میآید.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۵ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
کیسهای ۴ مهرهٔ زرد و ۴ مهرهٔ سبز دارد. بدون نگاه کردن یک مهره برمیداریم. برای هر اتفاق یک عبارت بنویس: (الف) زرد باشد (ب) زرد یا سبز باشد (پ) قرمز باشد
چرخندهای ۶ قسمت برابر دارد: ۳ قرمز، ۲ آبی و ۱ سبز. (الف) کدام رنگ بیشترین احتمال را دارد؟ (ب) آبی احتمال بیشتری دارد یا سبز؟ (پ) «قرمز بیاید» و «قرمز نیاید» چطور؟
یک تاس میاندازیم. با یک عبارت بیان کن: (الف) عددی بزرگتر از ۴ بیاید (ب) عددی کوچکتر از ۷ بیاید (پ) عدد ۳ بیاید
چرخندهای ۱۰ قسمت برابر دارد. میخواهیم آن را با سه رنگ زرد، آبی و سبز رنگ کنیم: زرد و آبی احتمال برابر داشته باشند و سبز احتمال کمتری از زرد داشته باشد. هر رنگ دستکم یک قسمت دارد. هر رنگ چند قسمت میشود؟
در یک کلاه ۱۲ کارت هست و روی آنها عددهای ۱ تا ۱۲ نوشته شده است. بدون نگاه کردن یک کارت برمیداریم. برای هر اتفاق یک عبارت بنویس: (الف) عدد زوج بیاید (ب) عددی بزرگتر از ۹ بیاید (پ) عددی کوچکتر از ۱۳ بیاید
اشتباههای رایج ۳
اشتباهکیسهای ۵ مهرهٔ سبز و ۲ مهرهٔ قرمز دارد. گفته: «دو رنگ داریم، پس سبز و قرمز احتمال برابر دارند.»
تعداد رنگها مهم نیست؛ تعداد مهرههای هر رنگ مهم است. ۵ مهره سبز است و فقط ۲ مهره قرمز.
درستسبز احتمال بیشتری دارد و قرمز احتمال کمتری.
اشتباه«سه بار پشت سر هم پشت آمده، پس حالا نوبت رو است.»
سکه حافظه ندارد. هر پرتاب از پرتابهای قبلی جداست.
درستدر پرتاب بعدی هم رو و پشت احتمال برابر دارند.
اشتباه«قرمز احتمال بیشتری دارد، پس حتماً قرمز میآید.»
احتمال بیشتر یعنی بیشتر وقتها، نه همیشه. رنگی که احتمال کمتری دارد هم ممکن است بیاید.
درست«بهطور حتم» فقط وقتی است که هیچ حالت دیگری ممکن نباشد.
فراتر از کتاباحتمال در پیشبینی هوا و هوش مصنوعیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در برنامهٔ هواشناسی گوشی میخوانی: «احتمال بارش زیاد». هواشناسها نمیتوانند مطمئن بگویند فردا باران میآید، ولی از روی ابرها، باد و روزهای مشابهِ گذشته میگویند چقدر ممکن است. همان عبارتهایی که در این درس یاد گرفتی، اینجا به کار میآیند.
برنامههای هوش مصنوعی که متن مینویسند هم با احتمال کار میکنند. وقتی جملهای را شروع میکنی، برنامه حدس میزند کدام کلمه احتمال بیشتری دارد که بعدش بیاید، و همان را مینویسد. برای همین گاهی اشتباه میکند: کلمهای که احتمال بیشتری دارد، همیشه کلمهٔ درست نیست. اگر دوست داری بیشتر بدانی، این نوشته دربارهٔ طرز کار مدلهای زبانی را ببین.
آزمون فصل ۷
۱۲ سؤال از همهٔ درسها، ۱۵ دقیقه.
اگر میخواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان
پرسشهای رایج
نمودار خطّ شکسته با نمودار ستونی چه فرقی دارد؟
نمودار ستونی چند گروهِ جدا را با هم مقایسه میکند، مثل تعداد کتابهای چند کلاس. نمودار خطّ شکسته تغییرِ یک چیز را در طول زمان نشان میدهد، مثل دمای یک روز. اگر محور افقی زمان است و میخواهی بالا و پایین رفتن را ببینی، خطّ شکسته بهتر است.
چرا بعضی نمودارها از صفر شروع نمیشوند؟
وقتی همهٔ عددها بزرگ و نزدیک به هماند، مثلاً بین ۱۰۰ و ۱۲۰، شروع از صفر فرقشان را پنهان میکند. محور را از ۱۰۰ شروع میکنیم و علامت شکستگی میگذاریم. فقط یادت باشد که بلندیِ ستونها آنوقت فاصله از ۱۰۰ را نشان میدهد، نه خودِ عدد را.
احتمال بیشتر یعنی حتماً اتفاق میافتد؟
نه. احتمال بیشتر یعنی بیشتر وقتها پیش میآید. اتفاقی که احتمال کمتری دارد هم ممکن است بیاید. «بهطور حتم» فقط وقتی است که هیچ حالت دیگری ممکن نباشد.
اگر سکه چند بار پشت سر هم رو بیاید، بار بعد پشت نمیآید؟
رو و پشت باز هم احتمال برابر دارند. سکه نمیداند قبلاً چه آمده. اگر خیلی زیاد پرتاب کنی، تعداد رو و پشت به هم نزدیک میشود، ولی این به آن معنا نیست که سکه «جبران» میکند.
برای عمیقتر یاد گرفتن
راهنمای قدمبهقدم ریاضیفصلهای دیگر ریاضی چهارم: فصل ۱، اعداد و الگوها، فصل ۲، کسر، فصل ۳، ضرب و تقسیم، فصل ۴، اندازهگیری، فصل ۵، عدد مخلوط و عدد اعشاری، فصل ۶، شکلهای هندسی

