دربارهٔ درس و پیام#
«حکایت» یعنی قصهٔ کوتاهی که پندی در آن است. حکایت «وطندوستی» شعری سهبیتی از علیاکبر دهخدا است که گویندهاش خاطرهای از کودکی را تعریف میکند. دهخدا نویسنده و پژوهشگر بزرگی بود؛ حق نشر نوشتههایش هنوز (تا سال ۲۰۲۷) محفوظ است، پس شعر را نمیآوریم و ماجرا را به زبان خودمان میگوییم.
پیام درس: همانطور که مرغ از لانه و جوجههایش با همهٔ توان دفاع میکند، ما هم باید به خانه و سرزمین خود دلبسته باشیم و از آن مراقبت کنیم. دوست داشتن وطن چیزی است که حتی از رفتار جانوران هم میشود آموخت.
حکایت به زبان ما#
پسرک کوچکی بود که از روی کنجکاوی دستش را به لانهٔ مرغها برد. مرغ که از لانهاش نگهبانی میکرد، چنان سخت با منقارش او را زد که اشک پسر مثل خون از رگ بیرون جهید. پسر گریهکنان پیش پدرش رفت، ولی پدر به گریهٔ او خندید و یادش داد که این مرغ درس بزرگی دارد: دوست داشتن خانه و نگهبانی از آن. گوینده میگوید سالها گذشته و او هنوز این ماجرا را از یاد نبرده است.
واژهها#
واژههای حکایت را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.
واژهها و معنیشان
| واژه | معنی | هممعنی | متضاد | همخانواده | املا |
|---|---|---|---|---|---|
| خردی | کوچکی؛ دورهٔ کودکی | کودکی، خردسالی | بزرگی | خردسال | با «خ» نوشته میشود و «خُ» ضمه دارد: خُردی (کوچکی)، نه خِرَد (عقل). |
| ماکیان | مرغ و خروس؛ پرندهٔ اهلی | مرغ | — | — | — |
| لانه | جای زندگی پرنده یا جانور | آشیانه | — | لانهسازی | — |
| منقار | بخش سخت و نوکدار دهان پرنده | نوک | — | — | با «ق» نوشته میشود. |
| گزیدن | با دندان یا نوک پرنده گاز گرفتن | گاز گرفتن، نیش زدن | — | گزنده، گزش | با «گ» و «ز» نوشته میشود. |
| اشک | قطرههایی که از چشم میریزد | — | — | اشکبار | — |
| جهیدن | پریدن و بیرون زدن ناگهانی | پریدن | — | جهش، جهنده | با «ه» در وسط نوشته میشود. |
| رگ | لولهٔ باریکی در بدن که خون در آن میگردد | — | — | — | — |
| وطنداری | دوست داشتن و مراقبت از میهن | میهندوستی | — | وطن، وطندوستی | با «ط» نوشته میشود. |
| آموختن | یاد گرفتن | یاد گرفتن | فراموش کردن | آموزش، آموزگار | — |
| خنده | حالتی که از شادی یا شگفتی به صورت میآید | — | گریه | خندیدن، خندان | — |
| هان | واژهای برای آگاه کردن و هشدار؛ یعنی «آگاه باش» یا «بدان» | آگاه باش | — | — | — |
| دَرَست | کوتاهشدهٔ «در است»؛ «به خاطر دَرَست» یعنی در یاد هست | — | — | — | با «دُرُست» (صحیح) یکی نیست؛ اینجا «دَ» و «رَ» فتحه دارند. |
مترادف، متضاد و همخانواده#
هممعنی: ماکیان و مرغ؛ خردی و کودکی؛ لانه و آشیانه؛ منقار و نوک؛ جهیدن و پریدن؛ گزیدن و گاز گرفتن؛ وطنداری و میهندوستی.
متضاد: خردی و بزرگی؛ گریه و خنده؛ درد و آرامش؛ سخت و آسان؛ آموختن و فراموش کردن.
همخانواده: «وطن، وطندوستی، وطنداری»؛ «گریه، گریان، گریستن»؛ «آموختن، آموزش، آموزگار»؛ «جهیدن، جهش، جهنده»؛ «خردی، خردسال».
نکتهٔ زبانی: ضربالمثل و پیام حکایت#
ضربالمثل (مَثَل) جملهٔ کوتاهی است که تجربهٔ مردم را در چند واژه میگوید. بعضی مَثَلها همان پیام حکایت را کوتاه میگویند. برای پیدا کردن مَثَل مناسب این سه کار را بکن:
- حکایت را در یک جمله خلاصه کن.
- پیام را بگو.
- هر مَثَل را معنی کن و ببین کدام با پیام جور درمیآید.
جملهٔ «میهندوستی، نشانهٔ ایمان است» که در فهرست کتاب آمده، به معنای دقیق مَثَل نیست: سخن مشهوری است که از عربی (حُبُّالوَطَنِ مِنَالایمان) آمده و آن را حدیث دانستهاند. کتاب هم همه را «عبارت» مینامد. چند مَثَل را معنی کنیم: «با یک گل بهار نمیشود» یعنی با یک کار کوچک همهچیز عوض نمیشود؛ «زخم زبان بدتر از زخم شمشیر است» یعنی حرف بد دل را بیشتر میسوزاند؛ «جوینده یابنده است» یعنی هر که بخواهد و بکوشد به هدفش میرسد؛ «کوه به کوه نمیرسد، آدم به آدم میرسد» یعنی آدمها همدیگر را دوباره میبینند.
کلمات املایی#
- ماکیان: با «ک» در وسط؛ واژهای قدیمی به معنی مرغ خانگی.
- دَرَست: در این شعر کوتاهشدهٔ «در است» است (یعنی در یادم هست)، نه «دُرُست» به معنی صحیح.
- منقار: با «ق»؛ نوک پرنده.
- خردی: با «خ»؛ یعنی کوچکی و کودکی.
- جهیدن: با «ج» و «ه»؛ یعنی جهش کردن.
- وطنداری: «وطن» + «داری»؛ با «ط».
- گزیدن: با «گ» و «ز»؛ نوک زدن یا گاز گرفتن.
- اشک: با «ش» و «ک»؛ قطرههای چشم.
- آموز: با «آ» و «ز»؛ از «آموختن».
تمرین املا: از یک نفر بخواه جمله را بگوید و تو بنویس:
مرغ با منقار از لانهٔ خود دفاع کرد و پدر از وطنداری گفت.
نگارش و املای این درس#
این حکایت در کتاب «نگارش» پنجم تمرین جدا ندارد؛ تمرینهای میهندوستی در درس هشتم نگارش (صفحههای ۴۰ تا ۴۶) آمده است. پیشنهاد ما (نه تمرین کتاب): خاطرهای از کودکی خودت بنویس که از آن درسی گرفتهای.
جواب تمرینهای کتاب#
پرسش این حکایت در صفحهٔ ۶۸ است. اول خودت جواب بده.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۶۸
پرسش ۱ (حکایت: کدام عبارت با آن میخواند؟)زیر حکایت هفت عبارت آمده است. پیام حکایت به کدام نزدیکتر است؟
پاسخ را ببین
عبارت «میهندوستی، نشانهٔ ایمان است». معنیاش: دوست داشتن وطن نشانهٔ باور درست و پاکی دل است. ربطش به حکایت: مرغ با همهٔ توان از لانهاش نگهبانی میکند و پدر از همین رفتار به فرزندش درس دلبستگی به خانه و وطن میدهد؛ نام حکایت هم «وطندوستی» است. (این عبارت مَثَل به معنای دقیق نیست، سخن مشهوری است که از عربی آمده.) چرا بقیه نه: «با یک گل بهار نمیشود» یعنی با یک کار یا یک نفر کار بزرگی درست نمیشود. «دشمن، نتوان کوچک و بیچاره شمرد» یعنی دشمن را دستکم نگیر. «جوینده، یابنده است» دربارهٔ نتیجهٔ تلاش است. «کوه به کوه نمیرسد، آدم به آدم میرسد» دربارهٔ دیدار دوباره است. «سالی که نکوست از بهارش پیداست» یعنی از آغاز کار میشود پایانش را حدس زد. «زخم زبان، بدتر از زخم شمشیر است» دربارهٔ آزار حرف تند است. هیچکدام دربارهٔ دلبستگی به خانه و وطن نیستند.
بعد از دیدن پاسخ، دربارهٔ مَثَلهای دیگر هم فکر کن. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
درک مطلب: گنجشک و خانهاش
هر بهار یک گنجشک روی پنجرهٔ خانهٔ ما لانه میساخت. یک روز پسر همسایه دست دراز کرد تا به جوجهها دست بزند. گنجشک مادر با جیغهای بلند و حملههای کوچک به او نزدیک شد. پسر ترسید و عقب رفت. مادرم گفت ببینید چطور از خانهاش مراقبت میکند؛ ما هم باید از جای زندگیمان مراقبت کنیم.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهپدر از دست مرغ عصبانی شد
در حکایت، پدر به گریهٔ فرزندش خندید و رفتار مرغ را درسی برای وطنداری دانست؛ عصبانی نشد.
درستپدر خندید و گفت وطنداری را از مرغ یاد بگیر
اشتباهمنقار را «منغار» مینویسم
حرف سوم «ق» است؛ «منغار» واژهٔ درستی نیست.
درستمنقار
اشتباه«میهندوستی نشانهٔ ایمان است» یک مَثَل عامیانه است
این جمله سخن مشهوری است که از عربی (حُبُّالوَطَنِ مِنَالایمان) آمده؛ کتاب هم آن را «عبارت» مینامد، نه مَثَل.
درستسخن مشهور دربارهٔ میهندوستی
فراتر از کتابدهخدا و بزرگترین فرهنگ فارسیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
علیاکبر دهخدا (درگذشته در سال ۱۳۳۴ خورشیدی) سالهای بسیاری از عمرش را صرف «لغتنامه» کرد، بزرگترین فرهنگ واژگان فارسی که معنی و شاهد شعری هزاران واژه در آن آمده و چاپش پس از درگذشت او کامل شد. او کتاب «امثال و حِکَم» را هم گرد آورد که هزاران مَثَل و سخن پندآموز فارسی در آن است؛ همان چیزی که در پرسش این حکایت با آن کار کردی. در جوانی هم در روزنامهٔ «صور اسرافیل» نوشتههای طنزی با نام «چرند و پرند» مینوشت. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمیآید. اگر خواستی، یک واژهٔ قدیمی این حکایت مثل «ماکیان» را در یک فرهنگ لغت پیدا کن و ببین در چه شعرهایی آمده است.
ادامه در یادستان:چرا دوبارهخواندن کار نمیکند (و بهجایش چه کنیم)
بعد از این بخش
- آزمون فصل ۳: آزمون فصل ۳ (۱۳ سؤال، ۲۰ دقیقه)
- جزوهٔ یکصفحهای فصل ۳ برای چاپ و مرور
- آزمون نوبت اول
- آزمون نوبت دوم
- آزمون جامع پایان سال
- هر صفحهٔ فارسی پنجم دبستان کدام درس است؟