فارسی پنجم دبستان · فصل ۳ · بخش ۳ از ۵

درس هشتم: دفاع از میهن

صفحه‌های ۵۷ تا ۶۳ کتاب درسی

معنی ۱۶ واژهٔ درس هشتم دفاع از میهن فارسی پنجم با هم‌معنی و متضاد، جواب تمرین‌های کتاب و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

درس هشتم داستانی تاریخی است دربارهٔ آریوبرزن، سرداری ایرانی که حدود دو هزار و سیصد سال پیش در برابر سپاه بزرگ اسکندر ایستاد. درس با بیتی شروع می‌شود که کتاب زیرش نام فردوسی را نوشته است، بعد ماجرای نبرد را می‌گوید و در پایان از چند فرمانده و سرباز دورهٔ جنگ هشت‌ساله هم نام می‌برد. در میان درس، شعر کوتاهی از اسدالله شعبانی هم آمده است.

متن درس، شعرها و بیت آغاز را کلمه‌به‌کلمه نمی‌آوریم؛ به زبان خودمان می‌گوییم هر بخش چه می‌گوید.

پیام درس: عشق به میهن یعنی در برابر دشمن پایداری کردن و سختی را به جان خریدن. کسانی که از میهن دفاع می‌کنند، نامی نیک از خود به جا می‌گذارند و ما نام آن‌ها را بر کوچه و خیابان می‌گذاریم تا فراموش نشوند.

بیت آغاز درس#

بیتی که درس با آن آغاز می‌شود می‌گوید: اگر ایران نباشد، گوینده هم نمی‌خواهد زنده باشد، و آرزو می‌کند بی‌ایران، کسی در این سرزمین زنده نماند. یعنی زندگی بدون وطن برای او ارزشی ندارد. این همان حس آریوبرزن در داستان درس است.

یک نکتهٔ دانستنی دربارهٔ این بیت: کتاب آن را از فردوسی می‌داند و این بیت بسیار مشهور است، اما پژوهشگران شاهنامه نشان داده‌اند که به این شکل در نسخه‌های کهن شاهنامه نیست. نیمهٔ اولش به یک مصراع شاهنامه شبیه است، ولی نیمهٔ دوم بعدها ساخته شده و این بیت حدود هشتاد سال پیش با نام فردوسی در مجله‌ها چاپ شد. پس بهتر است بگوییم «بیتی که به فردوسی نسبت داده‌اند». برای همین متن بیت را اینجا نمی‌آوریم؛ آن را از کتابت بخوان.

معنی بند به بند#

  • صفحهٔ ۵۷: ایران در اوج و یورش اسکندر. نویسنده اول تصویری از ایرانِ دوران هخامنشی می‌دهد: کشوری نیرومند که تخت جمشید مرکز فرمانروایی‌اش بود. بعد اسکندرِ مقدونی با سپاهی بزرگ از غرب می‌آید و شهرها را ویران می‌کند و مردم ناامید می‌شوند. صفحه با این پرسش تمام می‌شود که آیا باید گذاشت بیگانه سرزمین ما را لگدمال کند.
  • صفحهٔ ۵۸: نقشهٔ آریوبرزن. جواب نویسنده روشن است: میهن‌دوستان تا آخرین توان می‌ایستند. راه اسکندر به پارس و تخت جمشید از گذرگاهی تنگ میان کوه‌های بلند می‌گذشت، و آریوبرزن تصمیم گرفت همان‌جا راه را ببندد.
  • صفحهٔ ۵۹: کمین و سنگ‌ها. سپیده‌دم، آریوبرزن سپاهش را از پشت کوه به بلندترین نقطه می‌برد. وقتی سربازان اسکندر وارد گذرگاه می‌شوند، او خودش را با غرور معرفی می‌کند (همان‌جا شعر کوتاه شعبانی آمده) و فرمان می‌دهد سنگ‌های بزرگ را از کوه پایین بغلتانند. سنگ‌ها صف سربازان مقدونی را درهم می‌شکنند و اسکندر که هرگز چنین مانعی ندیده بود، فرمان عقب‌نشینی می‌دهد. (صفحهٔ ۶۰ فقط تصویر همین صحنه است.)
  • صفحهٔ ۶۱: راه پنهان و محاصره. اسیری که پیش‌تر در آن سرزمین گرفتار شده بود و راه‌ها را می‌شناخت، به اسکندر خبر می‌دهد که راه دیگری به بالای کوه هست. اسکندر شبانه از آن راه می‌رود و صبح، ایرانیان می‌بینند از هر سو محاصره شده‌اند. آن‌ها تسلیم را نمی‌پذیرند و با همهٔ کمی شمارشان می‌جنگند. آریوبرزن حلقهٔ محاصره را می‌شکند تا خودش را به تخت جمشید برساند، اما بخشی از سپاه اسکندر که در دشت مانده بود راهش را می‌بندد.
  • صفحهٔ ۶۲: ایستادگی تا پایان و یاد قهرمانان. آریوبرزن و یارانش تا آخرین نفر می‌جنگند و یادشان برای آیندگان می‌ماند. بعد نویسنده از چند فرمانده و رزمندهٔ جنگ هشت‌ساله نام می‌برد که از کشور دفاع کردند، و از ما می‌خواهد به نام کوچه‌ها و خیابان‌های محل‌مان نگاه کنیم: بسیاری از آن‌ها نام همین مدافعان است.

واژه‌ها#

واژه‌های تازهٔ درس را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
دفاعایستادن در برابر حمله برای نگه داشتن چیزیپاسداریحملهمدافعبا «ف» و «ع» نوشته می‌شود.
میهنسرزمینی که در آن به دنیا آمده‌ایم و دوستش داریموطن—میهن‌دوست—
بنیانپایه و اساس چیزیپایه، بنیاد—بنیان‌گذار—
سلسلهخاندانی که پشت‌سرهم پادشاهی کرده‌اندخاندان———
شکوهبزرگی و جلال چیزی که دیدنش آدم را حیرت‌زده می‌کندجلال، عظمت——«شُکوه» با ضمه یعنی بزرگی؛ «شِکوه» با کسره یعنی گِله.
گذرگاهراه باریکی که از میان کوه یا رود می‌گذردمعبر—گذر، گذشتنبا «ذ» نوشته می‌شود.
دلاورکسی که شجاع است و از خطر نمی‌ترسدشجاع، دلیرترسو——
سردارفرمانده بزرگ سپاهفرمانده———
یورشحملهٔ ناگهانی و شدیدحمله، هجومدفاع——
بیگانهکسی که از خانواده یا سرزمین ما نیستغریبهخودیبیگانگی—
نومیدینداشتن امیدناامیدیامیدنومیدبا «و» وسطش نوشته می‌شود.
محاصرهدور چیزی را گرفتن و راه را بستندر میان گرفتن—حصاربا «ح» و «ص» نوشته می‌شود.
پایداریایستادگی و تسلیم نشدنمقاومت، استقامتتسلیمپایدار—
اسیرکسی که در بند دشمن استدربندآزاداسارتبا «س» نوشته می‌شود.
یادگارچیزی که از کسی می‌ماند و یاد او را زنده می‌کندیادبود—یاد—
لگدکوبزیر پا له‌شده؛ لگدکوب کردن یعنی زیر پا گذاشتن و پایمال کردنپایمال، لگدمال———

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: میهن و وطن؛ دلاور و شجاع؛ یورش و حمله؛ دفاع و پاسداری؛ جنگجو و رزمنده؛ شکوه و جلال؛ پایداری و استقامت.

متضاد: دلاور و ترسو؛ تسلیم و مقاومت؛ نومیدی و امید؛ آزاد و اسیر؛ دوست و دشمن.

هم‌خانواده: «دفاع، مدافع»؛ «اسیر، اسارت»؛ «نومید، نومیدی»؛ «پایداری، پایدار»؛ «محاصره، حصار»؛ «گذرگاه، گذر، گذشتن».

نکتهٔ زبانی: ساختن واژه با «دوست»#

اگر نام یک چیز را کنار «دوست» بگذاریم، واژه‌ای می‌سازیم که کسی را می‌رساند که آن چیز را دوست دارد. مثال‌های کتاب:

  • میهن‌دوست = کسی که میهن خود را دوست دارد
  • انسان‌دوست = کسی که انسان‌ها را دوست دارد
  • هنردوست = کسی که هنر را دوست دارد

مثال‌های خودمان: کتاب‌دوست (کسی که کتاب را دوست دارد)، طبیعت‌دوست (کسی که طبیعت را دوست دارد)، ورزش‌دوست و حیوان‌دوست. قاعده ساده است: «چیزی» + «دوست». این واژه‌ها معمولاً صفت‌اند و با نیم‌فاصله نوشته می‌شوند: «کتاب‌دوست»، «ورزش‌دوست». مراقب باش «میهن» (وطن) را با «میهمان» (مهمان) اشتباه نگیری.

کلمات املایی#

  • دفاع: با «ف» و «ع»؛ یعنی ایستادن در برابر حمله.
  • میهن: با «ی» و «ه»؛ هم‌معنی «وطن».
  • هخامنشی: با «ه» در اول و «خ» در وسط.
  • محاصره: با «ح» و «ص»؛ یعنی دور چیزی را گرفتن.
  • گذرگاه: «گذر» + «گاه» با «ذ».
  • شُکوه و شِکوه: «شُکوه» با ضمه یعنی بزرگی و جلال؛ «شِکوه» با کسره یعنی گِله. در این درس «شُکوه» آمده است.
  • نومیدی: با «و» و «ی» در وسط؛ ضد «امید».
  • اسیر: با «س»؛ یعنی دربند.

تمرین املا: از یک نفر بخواه جمله را بگوید و تو بنویس:

میهن‌دوستان در گذرگاه تنگ از سرزمین خود دفاع کردند.

نگارش و املای این درس#

تمرین‌های نوشتن این درس در کتاب «نگارش» پنجم، درس هشتم، صفحه‌های ۴۰ تا ۴۶ است: در صفحهٔ ۴۰ جدولی را با واژه‌های درس که «ق» یا «غ» دارند کامل می‌کنی؛ در صفحهٔ ۴۱ از متن درس برای واژه‌هایی مثل «سردار شجاع» و «شکوه خیره‌کننده» جمله پیدا می‌کنی و واژه‌های ترکیبی با «دوست» را می‌سازی؛ در صفحه‌های ۴۲ و ۴۳ جمله‌های یک متن کوتاه را مرتب می‌کنی و از آن دو پرسش می‌سازی؛ در صفحهٔ ۴۴ شرح حال یا خاطره‌ای دربارهٔ کسی می‌نویسی که از میهن دفاع کرده است؛ و در صفحهٔ ۴۵ دو بیت از شعر کوتاه صفحهٔ ۵۰ (درس ششم) را خوش‌خط می‌نویسی و پیام سه جمله را می‌گویی.

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش‌های این درس در صفحه‌های ۶۲ و ۶۳ است. اول خودت جواب بده.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۶۲

پرسش ۱ (درست و نادرست)آیا آریوبرزن در نخستین حملهٔ اسکندر او و سپاهیانش را وادار به عقب‌نشینی کرد؟

پاسخ را ببین

درست است. وقتی سپاه اسکندر وارد گذرگاه شد، آریوبرزن دستور داد سنگ‌های بزرگ را از کوه پایین بغلتانند. سنگ‌ها میان سربازان مقدونی افتادند و اسکندر ناچار عقب‌نشینی کرد.

پرسش ۲ (درست و نادرست)آیا آریوبرزن هنگام غروب سپاه خود را تا بلندترین نقطهٔ کوه پیش راند؟

پاسخ را ببین

نادرست است. آریوبرزن سپاهش را صبح زود، وقتی آفتاب تازه بالا آمده بود، به بلندترین نقطهٔ کوه برد (صفحهٔ ۵۹)، نه هنگام غروب.

پرسش ۳ (درست و نادرست)آیا اسکندر هنگام حمله به ایران به هر شهری که می‌رسید، آن را با خاک یکسان می‌کرد؟

پاسخ را ببین

درست است. شعر کوتاهِ صفحهٔ ۵۷ می‌گوید اسکندر هر شهری را که سر راهش بود ویران کرد، و نویسنده می‌افزاید که امید مردم یک‌باره به ناامیدی تبدیل شد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۶۳

پرسش ۱ (درک مطلب)چرا آریوبرزن می‌خواست گذرگاه را بر اسکندر ببندد؟

پاسخ را ببین

چون راه اسکندر به پارس و تخت جمشید، مرکز فرمانروایی ایران، از همان گذرگاه تنگ می‌گذشت. اگر آن راه بسته می‌شد، سپاه اسکندر نمی‌توانست به قلب کشور برسد.

پرسش ۲ (درک مطلب)وقتی سپاهیان اسکندر وارد گذرگاه شدند، آریوبرزن چه فرمانی به سربازانش داد؟

پاسخ را ببین

دستور داد سنگ‌های بزرگ را از بالای کوه به پایین بغلتانند تا میان سپاه اسکندر بیفتند. این کار مانع بزرگی ساخت و سپاه را به عقب راند.

پرسش ۳ (درک مطلب)یک ویژگی شخصیتی آریوبرزن را بگو. کدام قسمت متن این ویژگی را نشان می‌دهد؟

پاسخ را ببین

شجاعت و میهن‌دوستی. در صفحهٔ ۵۸ نویسنده او را سرداری دلاور و میهن‌دوست می‌نامد؛ در صفحه‌های ۶۱ و ۶۲ هم می‌بینیم با سربازانی اندک به سپاه بزرگ دشمن می‌تازد و تا آخرین لحظه تسلیم نمی‌شود. عبارت دقیق را در همین صفحه‌ها پیدا کن و زیرش خط بکش.

پرسش ۴ (درک مطلب)به نظر شما چرا کوچه‌ها و خیابان‌ها با نام بزرگان و شهیدان نام‌گذاری می‌شوند؟

پاسخ را ببین

چون نام این افراد باید زنده بماند و مردم به یاد پایداری، شجاعت و فداکاری آنان باشند. وقتی هر روز اسم کسی را بر تابلوی کوچه می‌بینیم، به او و کارهایش فکر می‌کنیم. جواب تو می‌تواند فرق کند، فقط دلیل بیاور.

پرسش ۵ (درک مطلب)جای پرسش پنجم خالی است تا خودت از متن پرسشی بسازی. چه پرسشی می‌شود ساخت؟

پاسخ را ببین

جواب ثابتی ندارد؛ پرسشی بساز که جوابش در متن باشد. نمونه: اسکندر چطور توانست سپاه آریوبرزن را محاصره کند؟ جواب: اسیری راه دیگری به بالای کوه را به او نشان داد و او شبانه از آن راه رفت. پرسش خوب با «چرا» یا «چطور» فکر را به کار می‌اندازد.

پرسش ۶ (واژه‌آموزی)واژه‌های «ایران‌دوست» و «خدادوست» را معنی کن.

پاسخ را ببین

ایران‌دوست یعنی کسی که ایران را دوست دارد و خدادوست یعنی کسی که خدا را دوست دارد. هر دو مثل «میهن‌دوست» از «چیزی + دوست» ساخته شده‌اند.

بعد از دیدن جواب‌ها، ماجرا را با سه جمله برای خودت تعریف کن. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«گذرگاه» یعنی
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳هر واژه را به متضادش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

کسی که میهنش را دوست دارد، است.

۵واژه‌ای را پیدا کن که با «دوست» ساخته شده است.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶کدام واژه هم‌معنی «میهن» است؟
۷رویدادهای نبرد را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۸پیام درس «دفاع از میهن» چیست؟
۹کدام واژه درست نوشته شده است؟

درک مطلب: دروازه‌بان مدرسه

در بازی فوتبال، تیم حریف مدام حمله می‌کرد و پارسا، دروازه‌بان تیم مدرسه، با همهٔ توان توپ‌ها را می‌گرفت. بازیکنان خسته بودند، ولی هیچ‌کس تسلیم نشد. در دقیقهٔ آخر پارسا آخرین ضربه را هم گرفت و بازی مساوی شد. مربی گفت بردن و باختن مهم است، اما پایداری و تلاش دسته‌جمعی مهم‌تر است.

۱پارسا در دقیقهٔ آخر چه کرد؟
۲پیام این متن به کدام موضوع درس نزدیک‌تر است؟
۳واژه‌ای را پیدا کن که یعنی «ایستادگی».

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«میهن‌دوست» یعنی کسی که میهمان دوست دارد

«میهن» یعنی وطن و «میهمان» یعنی مهمان. این دو دو واژهٔ متفاوت‌اند و معنی‌شان ربطی به هم ندارد.

درستمیهن‌دوست = کسی که وطنش را دوست دارد

اشتباهمحاصره را «محاسره» می‌نویسم

این واژه از «حصار» می‌آید و با «ح» و «ص» نوشته می‌شود؛ «س» در آن جایی ندارد.

درستمحاصره

اشتباهآریوبرزن در همان حملهٔ اول شکست خورد

در حملهٔ اول، سنگ‌ها اسکندر را وادار به عقب‌نشینی کردند. شکست ایرانیان بعد آمد، وقتی اسکندر از راهی که اسیر نشان داده بود آن‌ها را محاصره کرد.

درستاول پیروزی در گذرگاه، بعد محاصره و ایستادگی تا پایان

فراتر از کتابدروازه‌های پارس و تاریخ‌نگارانبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

گذرگاه تنگی که کتاب از آن حرف می‌زند در کوه‌های زاگرس است و در کتاب‌های تاریخ «دربند پارس» یا «دروازه‌های پارس» نامیده می‌شود. این نبرد حدود سال ۳۳۰ پیش از میلاد رخ داد. تاریخ‌نویسان قدیمی یونانی و رومی هم از ایستادگی آریوبرزن و از راهی که اسکندر با کمک یک اسیر برای دور زدن او پیدا کرد نوشته‌اند، ولی در جزئیات با هم فرق دارند و مورخان امروز دربارهٔ شمار سربازان و پایان کار آریوبرزن هم‌نظر نیستند. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. اگر کنجکاو شدی، با یک بزرگ‌تر چند منبع دربارهٔ آریوبرزن و تخت جمشید پیدا کنید و ببینید کدام جزئیات در همهٔ آن‌ها یکی است.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۳: ایران من

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون