فارسی پنجم دبستان · فصل ۳ · بخش ۲ از ۵

بخوان و حفظ کن: ای ایران

صفحه‌های ۵۲ تا ۵۴ کتاب درسی

معنی ۱۷ واژهٔ بخوان و حفظ کن ای ایران فارسی پنجم با هم‌معنی و متضاد، جواب تمرین‌های کتاب و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

این شعر از حسین گل‌گلاب است و دربارهٔ عشق به ایران است. شاعر با ایران مثل کسی حرف می‌زند که دوستش دارد: آن را سرزمینی پرگوهر و بهشتی سرسبز می‌داند، از جان‌فشانی در راهش می‌گوید و برایش آرزوی ماندگاری می‌کند. پس از هر بند، چهار سطر ثابت تکرار می‌شود، مثل برگردانِ یک سرود.

پیام درس: عشق به وطن مهم‌ترین انگیزهٔ کار و فداکاری است. کسی که میهنش را دوست دارد، در راه آن از هیچ سختی نمی‌ترسد و برایش ماندگاری می‌خواهد.

متن شعر را اینجا نمی‌آوریم، چون حق نشر آن با شاعر است. ما معنی را به زبان خودمان می‌گوییم و واژه‌ها را یکی‌یکی یاد می‌دهیم. شعر را از کتابت بخوان و با توضیح‌ها معنی کن.

معنی بند به بند#

شعر سه بند دارد و پس از هر بند، چهار سطرِ تکراری (برگردان) می‌آید.

  • بند اول (صفحهٔ ۵۲): شاعر ایران را صدا می‌زند و ارزشش را می‌ستاید: سرزمینی گران‌بها که هنر از آن می‌جوشد. برایش آرزو می‌کند از بدخواهان دور بماند و همیشه پایدار باشد. بعد رو به دشمن، از استواری خودش و آمادگی‌اش برای جان دادن در راه وطن می‌گوید.
  • برگردان (پایان هر بند): دوست داشتن ایران کار همیشگی شاعر شده و فکرش هیچ‌وقت از ایران جدا نیست. جانش را در برابر ایران چیز باارزشی نمی‌داند و آرزو می‌کند خاک ایران پاینده بماند.
  • بند دوم (صفحهٔ ۵۳): شاعر باز از ارزش سرزمین می‌گوید و حتی سنگ و خاکش را از جواهر و طلا بالاتر می‌داند. بعد می‌گوید زندگی بدون مهر ایران برایش ممکن نیست و تا جهان برپاست، روشنایی خدا راه ما را نشان می‌دهد.
  • بند سوم (صفحهٔ ۵۴): این بار ایران را بهشتی سرسبز و شاد می‌داند که آیندهٔ او را روشن کرده است. هیچ سختی‌ای، حتی آتش، مهر ایران را از دلش بیرون نمی‌کند؛ وجودش از آب و خاک و مهر ایران ساخته شده و بی این مهر، دلش مثل تکه‌ای گِلِ بی‌جان می‌شود.

واژه‌ها#

واژه‌های تازهٔ شعر را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
مرزدر این شعر یعنی سرزمین و کشور؛ معنی دیگرش خطی است که دو کشور را از هم جدا می‌کندسرزمین—مرزبانبا «ز» نوشته می‌شود؛ «مرض» به معنی بیماری است.
پرگهرپر از گوهر و چیزهای ارزشمندارزشمند، گران‌بها—گوهر—
سرچشمهجایی که چیزی از آن آغاز می‌شود، مثل آغاز رودمنبع—چشمهبا «ه» تمام می‌شود.
بدانبدکاران؛ کسانی که کار بد می‌کنند—نیکانبد، بدی—
پایندهماندگار و پابرجاماندگار، پایدارناپایدارپایندگی، پاییدن—
جاودانهمیشگی؛ آنچه هرگز پایان نمی‌یابدهمیشگیفانیجاودانه، جاودانگی—
خارهنوعی سنگ بسیار سختسنگ سخت——با «خ» نوشته می‌شود.
فداچیزی که برای دیگری از دست می‌دهیمقربان—فداکاری، فداکار—
پیشهکار و شغلشغل، کار———
خرّمشاد و سرسبز و باطراوتشاداب، سرسبز—خرّمیبا «خ» نوشته می‌شود و «ر» تشدید دارد؛ با «حرم» (جای محترم) اشتباه نشود.
بهشتجای خوش و زیبا که پاداش نیکی استفردوسدوزخ—با «ه» در وسط نوشته می‌شود.
سرنوشتآنچه در آینده بر کسی می‌گذردتقدیر——«سر» + «نوشت»؛ با «سرشت» (از «سرشتن») یکی نیست.
پیکرتن و بدنتن، بدن———
سرشتهآمیخته و ساخته‌شده از چند چیزآمیخته—سرشت—
گِلخاک خیس و آمیخته با آب———با «گُل» (گیاه) یک‌جور نوشته می‌شود، ولی «گِل» با کسره خوانده می‌شود.
دُرّمروارید درشت و گران‌بهامروارید——با ضمه و تشدید خوانده می‌شود؛ با «دَر» (در خانه) یکی نیست.
ایزدیخدایی؛ آنچه از سوی خداستالهی—ایزد—

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: مرز و سرزمین؛ پرگهر و ارزشمند؛ سرچشمه و منبع؛ پاینده و ماندگار؛ جاودان و همیشگی؛ پیکر و تن؛ خرّم و شاداب؛ دُرّ و مروارید؛ پیشه و کار؛ ایزدی و الهی.

متضاد: پاینده و ناپایدار؛ جاودان و فانی؛ بهشت و دوزخ؛ روشن و تاریک؛ دشمن و دوست.

هم‌خانواده: «پاینده، پایندگی، پاییدن»؛ «سرچشمه، چشمه»؛ «سرشته، سرشت، سرشتن»؛ «اندیشه، اندیشیدن، اندیشمند»؛ «دشمن، دشمنی»؛ «ایزدی، ایزد».

نکتهٔ زبانی: تشبیه در شعر#

بیشتر شعرها از شبیه کردن چیزها به هم استفاده می‌کنند. اگر در شعر دیدی چیزی را با چیز ارزشمندی مقایسه کرده‌اند، یک تشبیه پیدا کرده‌ای. در تشبیه این بخش‌ها هست:

  • آنچه توصیف می‌شود (مثلاً خاک وطن)
  • آنچه به آن شبیه شده (مثلاً طلا یا گوهر)
  • واژهٔ مانند (مانند، مثل، چون)

در این شعر واژهٔ مانند نیامده، ولی شباهت‌ها پیداست: خاک ایران سرچشمهٔ هنر دانسته شده (هنر مثل آبی است که از این خاک می‌جوشد)، سنگ کوه‌هایش دُرّ و گوهر شمرده شده و خود ایران بهشت خرّم شاعر نامیده شده است. یک جا هم شاعر خاک دشت را با زر می‌سنجد و آن را بهتر از زر می‌داند؛ این بیشتر مقایسه است تا تشبیه. مثال خودمان: «مدرسه مثل خانهٔ دوم من است».

کلمات املایی#

  • مرز: با «ز»؛ نه «مرض» که به معنی بیماری است.
  • گوهر: با «گ» و «ه»، یعنی سنگ گران‌بها.
  • سرچشمه: «سر» + «چشمه»؛ آخرش «ه» است.
  • خاره: با «خ»؛ یعنی سنگ سخت.
  • خرّم: با «خ» و تشدید روی «ر»؛ با «حرم» (جای محترم) اشتباه نشود.
  • دُرّ: با تشدید؛ یعنی مروارید درشت، نه «دَر» خانه.
  • سرنوشت: «سر» + «نوشت»؛ با «سرشت» (از «سرشتن») یکی نیست.
  • پایندگی: از «پاینده»؛ بدون «ه» پیش از «گ».
  • گِل و گُل: گِل خاک خیس است و گُل گیاه؛ هر دو یک‌جور نوشته می‌شوند ولی فرق دارند.

تمرین املا: از یک نفر بخواه جمله را بگوید و تو بنویس:

خاک این مرز و بوم سرچشمهٔ هنر و گوهر ارزشمندی است.

نگارش و املای این درس#

این شعر در کتاب «نگارش» پنجم درس جدا ندارد. شعری که در صفحهٔ ۴۵ نگارش (درس هشتم) خوش‌خط می‌نویسی، سه بیت کوتاه صفحهٔ ۵۰ درس «سرود ملّی» است، نه این شعر.

شعر حفظی: چگونه حفظش کنیم؟#

شعر را به سه بخش تقسیم کن و هر بخش را با معنی‌اش یاد بگیر. تکرار پایانی را اول حفظ کن، چون در هر بخش می‌آید. تصویرها را در ذهنت ببین: مرز، کوه، خاک، آتش، بهشت، آب و گل.

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش‌های «خوانش و فهم» در صفحهٔ ۵۴ است. اول خودت جواب بده.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۵۴

پرسش ۱ (خوانش و فهم)در شعر، «خاک ایران» به چه چیزهایی مانند شده است؟

پاسخ را ببین

در بند اول، خاک ایران سرچشمهٔ هنر دانسته شده است: هنر مثل آبی است که از این خاک می‌جوشد. در بند دوم هم خاک دشت ایران با زر سنجیده شده و بهتر از زر دانسته شده است. پس جواب: سرچشمهٔ هنر، و چیزی گران‌بهاتر از زر. (دُرّ و گوهر به سنگ کوه‌ها نسبت داده شده، نه به خاک؛ و بهشت خرّم خود ایران است.)

پرسش ۲ (خوانش و فهم)از سه بند شعر، کدام را بیشتر پسندیدی و چرا؟

پاسخ را ببین

جواب باز است. نمونه: بخش دوم برایم قشنگ‌تر است چون شاعر در آن سنگ و خاک ایران را از طلا و جواهر باارزش‌تر می‌داند و می‌گوید مهر ایران را نمی‌شود از دل بیرون کرد؛ این تصویر دوست داشتن را خیلی روشن نشان می‌دهد. جواب تو می‌تواند فرق کند، فقط باید دلیلت از خود شعر بیاید.

بعد از دیدن جواب‌ها، شعر را چند بار بخوان و تصویر هر بخش را مرور کن. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«پاینده» یعنی
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳هر واژه را به متضادش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

شاعر خاک ایران را از هم گران‌بهاتر می‌داند.

۵واژه‌ای را پیدا کن که یعنی «ماندگار».

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶پیام اصلی شعر «ای ایران» چیست؟
۷«گِل» در شعر یعنی
۸کدام واژه درست نوشته شده است؟

درک مطلب: نقشهٔ مرز

معلم نقشهٔ بزرگی روی تخته آویخت و خط مرز کشور را با رنگ سبز کشید. پژمان پرسید این خط چه فایده‌ای دارد. معلم گفت مرز نشان می‌دهد سرزمین ما از کجا شروع می‌شود و تا کجا ادامه دارد. بعد از بچه‌ها خواست هر کس یک چیز دوست‌داشتنی از وطن‌شان بگوید. یکی از کوه گفت، یکی از دریا و پژمان از شهر و باغ. همه فهمیدند هر کدام جایی از وطن را دوست دارند.

۱معلم گفت مرز چه کاری می‌کند؟
۲پیام متن به کدام شعر نزدیک‌تر است؟
۳واژه‌ای را پیدا کن که یعنی «دوست‌داشتنی».

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«گل» در شعر یعنی گیاه

در این شعر «گِل» با کسره آمده و یعنی خاک خیس. «گُل» با ضمه گیاه است. بعضی واژه‌ها یک‌جور نوشته می‌شوند ولی معنی‌شان فرق دارد.

درستگِل = خاک خیس

اشتباهپایندگی را «پاینده‌گی» می‌نویسم

در این واژه «پاینده» به «گی» نمی‌چسبد؛ یک «ه» وسط نمی‌آید. درست «پایندگی» است.

درستپایندگی

اشتباهشعر «ای ایران» را فردوسی سروده است

این شعر از حسین گل‌گلاب است. فردوسی در درس هشتم، «دفاع از میهن»، می‌آید.

درستای ایران از حسین گل‌گلاب است

فراتر از کتابوقتی وطن «بهشت» می‌شودبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

شاعر ایران را «بهشت» می‌نامد بی‌آنکه «مانند» یا «مثل» بیاورد. این هم تشبیه است، فقط کوتاه‌تر؛ در کلاس‌های بالاتر به آن «تشبیه بلیغ» می‌گویند. وقتی شاعر سنگ و خاک کشورش را از طلا باارزش‌تر می‌داند، دارد بزرگ‌نمایی می‌کند که نامش «اغراق» است. سطرهایی هم که پس از هر بند تکرار می‌شوند «برگردان» نام دارند. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. اگر خواستی، شعری دربارهٔ شهر یا روستایت بنویس: دو سه چیز دوست‌داشتنی را نام ببر و هر کدام را به چیز ارزشمندی مانند کن. بعد یک سطر را در پایان هر بند تکرار کن، مثل همین شعر.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۳: ایران من

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون