فارسی پنجم دبستان · فصل ۳ · بخش ۴ از ۵

بخوان و بیندیش: رئیس‌علی

صفحه‌های ۶۴ تا ۶۷ کتاب درسی

معنی ۱۶ واژهٔ بخوان و بیندیش رئیس‌علی فارسی پنجم با هم‌معنی و متضاد، جواب تمرین‌های کتاب و تمرین بیشتر با پاسخ.

دربارهٔ درس و پیام#

این درس نوشتهٔ سیروس فتحی است و دربارهٔ رئیس‌علی دلواری، مبارز جنوب ایران، است که با نیروهای انگلیسی که به بوشهر حمله کرده بودند جنگید. نویسنده از تولد او در دلوار، کودکی کنار دریا، آشنایی‌اش با قرآن و حافظ و شاهنامه و ماجرای نبردش می‌گوید و با نامهٔ یک فرماندهٔ انگلیسیِ اسیر تمام می‌کند.

چون متن حق نویسنده دارد، آن را کلمه‌به‌کلمه نمی‌آوریم و ماجرا را به زبان خودمان می‌گوییم.

پیام درس: شجاعت واقعی از عشق به وطن و مردانگی می‌آید و با جوانمردی حتی با دشمنِ زخمی همراه است، نه از مدرک دانشگاهی یا زور. یک مبارز راستین هم دلیر است و هم با انصاف.

معنی بند به بند#

  • تولد (صفحهٔ ۶۴، بخش اول). پدرِ علی، رئیس‌محمد، کدخدای دلوار بود. در غروبی گرم و شرجی، هنگام نماز او، خبر به دنیا آمدن پسرش را می‌آورند. پدر خدا را شکر می‌کند و به نام امام علی (ع)، نام فرزند را «علی» می‌گذارد.
  • کودکی و جوانی (صفحهٔ ۶۴، بخش دوم تا آغاز ۶۵). علی کنار دریا بزرگ می‌شود، با ماهیگیری و سختی‌های آن آشنا می‌شود و در جوانی سوارکاری، شنا و تیراندازی یاد می‌گیرد. مردم به خاطر شجاعتش او را «رئیس‌علی» می‌نامند. رنج مردمِ تنگدستِ جنوب او را جوانی دلیر و مردم‌دار بار می‌آورد. در مکتب‌خانه قرآن می‌آموزد، و خواندن حافظ و شاهنامه و مثنوی سخنش را گیراتر می‌کند. با عالمان دین و مبارزان جنوب هم رفت‌وآمد دارد و از آن‌ها چیزها می‌آموزد.
  • بوشهر در دست بیگانه (صفحهٔ ۶۵). داستان به ماه رمضان و سفرهٔ افطار می‌رسد. در آن سال‌ها انگلیسی‌ها از راه دریا به جنوب و بوشهر یورش می‌آوردند و مردم دلوار، روستایی در نزدیکی بوشهر، آمادهٔ جنگ با آن‌ها بودند. رئیس‌علی با دوربین پرچم انگلیس را بر بام یکی از ساختمان‌های شهر می‌بیند و باورش نمی‌شود که شهر به دست بیگانه افتاده باشد. سربازان هندیِ ارتش انگلیس در شهر نگهبانی می‌دهند و بسیاری از مردم می‌خواهند شهر را ترک کنند.
  • آزادی گمرک (صفحهٔ ۶۵ تا ۶۶). انگلیسی‌ها نام رئیس‌علی را شنیده‌اند و از او می‌ترسند. او هم آرام نمی‌گیرد و با تفنگچی‌هایش حمله می‌کند. آن‌ها ساختمان گمرک را پس می‌گیرند، انگلیسی‌ها غافلگیر می‌شوند و رئیس‌علی پرچم بیگانه را پایین می‌کشد.
  • جوانمردی با دشمن (صفحهٔ ۶۶). بعد، کشتی‌های انگلیسی کنار ساحل دلوار غافلگیر می‌شوند و سربازانشان کشته می‌شوند یا می‌گریزند. فرماندهٔ زخمی و تشنه‌ای اسیر می‌شود. رئیس‌علی به جای انتقام، به او آب می‌دهد و وقتی فرمانده می‌خواهد نامه‌ای بنویسد، کاغذ و قلم برایش فراهم می‌کند.
  • نامهٔ فرمانده (صفحهٔ ۶۶ تا ۶۷). فرمانده در نامه به ژنرالِ خود، از مهمان‌نوازی و دلیری مردم این سرزمین تعریف می‌کند و می‌گوید آن‌ها با کسی که به سرزمینشان خیانت کند کنار نمی‌آیند. بعد رئیس‌علیِ دانشگاه‌نرفته را، که از عشق به وطن و دینش می‌جنگد، با خودش و ژنرال مقایسه می‌کند و می‌پذیرد که جوانمردی را این مرد از طبیعت آموخته، ولی آن‌ها در دانشکده‌هایشان چنین درسی نگرفته‌اند.

واژه‌ها#

واژه‌های تازهٔ درس را از جدول یاد بگیر. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
شرجیهوای گرم و پر از رطوبت، مثل هوای کنار دریامرطوب——با «ش» و «ج» نوشته می‌شود.
سجادهفرشی کوچک که روی آن نماز می‌خوانندجانماز——با «س» و «ج» نوشته می‌شود.
قابلهزنی که هنگام تولد نوزاد کمک می‌کندماما——با «ق» نوشته می‌شود.
نوزادکودکی که تازه به دنیا آمده استتازه‌متولد—زادگاه، زاییدن—
دلیرکسی که از خطر نمی‌ترسدشجاع، دلاورترسودلیری—
بی‌باککسی که از چیزی نمی‌ترسد و باک نداردنترسترسوباک—
مبارزکسی که در برابر ظلم یا دشمن می‌جنگدرزمنده—مبارزهبا «ز» نوشته می‌شود.
تیراندازیپرتاب کردن تیر یا گلوله به سوی هدف——تیر، تیرانداز—
غافلگیرکسی که ناگهان با اتفاقی روبه‌رو شده که انتظارش را نداشته است——غافل، غفلتبا «غ» نوشته می‌شود.
آشفتهپریشان و نگرانپریشانآرامآشفتگی—
تحصیلدرس خواندن و آموختن در مدرسه یا دانشگاهآموزش—حاصل، محصولبا «ح» و «ص» نوشته می‌شود.
سرافرازیسربلندی و افتخارسربلندیسرشکستگیسرافرازبا «ز» نوشته می‌شود.
استعمارتسلط یک کشور بر کشور دیگر برای استفاده از ثروت آن——مستعمرهبا «ع» نوشته می‌شود.
کینهدشمنی عمیق و ماندگار در دلدشمنیمهربانیکینه‌توز—
مردانگیشجاعت، جوانمردی و رفتار نیکجوانمردی—مرد، مردانه—
تفنگچیکسی که تفنگ دارد و با آن می‌جنگدتفنگدار—تفنگ—

مترادف، متضاد و هم‌خانواده#

هم‌معنی: دلیر و شجاع؛ مبارز و رزمنده؛ آشفته و پریشان؛ سرافرازی و سربلندی؛ تحصیل و درس خواندن؛ مردانگی و جوانمردی؛ شرجی و مرطوب.

متضاد: بی‌باک و ترسو؛ آشفته و آرام؛ سرافرازی و سرشکستگی؛ کینه و مهربانی؛ اسیر و آزاد.

هم‌خانواده: «مبارز، مبارزه»؛ «تحصیل، حاصل، محصول»؛ «غافلگیر، غافل، غفلت»؛ «کینه، کینه‌توز»؛ «مرد، مردانگی، مردانه»؛ «نوزاد، زادگاه، زاییدن»؛ «سرافرازی، سرافراز».

نکتهٔ نوشتن: شرح حال و ترتیب رویدادها#

این درس در حقیقت شرح حال (زندگی‌نامهٔ کوتاه) یک مبارز است. در هر شرح حال می‌شود به همین ترتیب رویدادها را نوشت: تولد و خانواده، کودکی و جوانی، درس و کار، کارهای مهم و در پایان یادگاری که از او مانده است. در این درس هم همین ترتیب هست: اول تولد، بعد کودکی و آموختن، بعد نبرد و آخر نامهٔ دشمن.

مثال خودمان از ساختار یک شرح حال کوتاه دربارهٔ معلم مدرسه‌ات: نام و شغل، کجا به دنیا آمده و چه خوانده، چه کاری برای بچه‌ها کرده و چرا دوستش داریم.

کلمات املایی#

  • سجاده: با «س» و «ج»؛ جایی که نماز می‌خوانیم.
  • قابله: با «ق»؛ کسی که هنگام تولد کمک می‌کند.
  • شرجی: با «ش» و «ج»؛ هوای گرم و مرطوب.
  • تحصیل: با «ح» و «ص»؛ هم‌خانوادهٔ «حاصل».
  • غافلگیر: با «غ»، نه «ق».
  • استعمار: با «ع»؛ یعنی تسلط بر سرزمین دیگران.
  • مبارز: با «ز»؛ کسی که با ظلم می‌جنگد.
  • سرافرازی: با «ز»؛ از «سر» و «افراز».

تمرین املا: از یک نفر بخواه جمله را بگوید و تو بنویس:

مبارز دلیر، دشمن را غافلگیر کرد و با مردانگی به او آب داد.

نگارش و املای این درس#

این درس در کتاب «نگارش» پنجم درس جدا ندارد. در صفحهٔ ۴۴ نگارش (درس هشتم) شرح حال یا خاطره‌ای دربارهٔ کسی می‌نویسی که در راه دفاع از میهن فداکاری کرده است؛ نکتهٔ نوشتن بالا برایش کمک خوبی است.

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش‌های «درک و دریافت» در صفحهٔ ۶۷ است. اول خودت جواب بده.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۶۷

پرسش ۱ (درک و دریافت)زادگاه رئیس‌علی کجاست؟

پاسخ را ببین

دلوار، روستایی در ساحل خلیج فارس و نزدیک بوشهر. متن می‌گوید پدرش رئیس‌محمد کدخدای دلوار بود و علی کودکی‌اش را در همان روستا کنار دریا گذراند؛ در صفحهٔ ۶۵ هم جای دلوار را نزدیک بوشهر و کنار خلیج فارس می‌گوید.

پرسش ۲ (درک و دریافت)چرا انگلیسی‌ها فکر می‌کردند فقط رئیس‌علی می‌تواند خواب آرام آنها را آشفته کند؟

پاسخ را ببین

چون آوازهٔ شجاعتش را شنیده بودند و می‌دانستند مبارزی است که با یارانش می‌تواند آرامش آن‌ها را در بوشهر به هم بزند. همین ترس نشان می‌دهد نام او چقدر شناخته‌شده بود.

پرسش ۳ (درک و دریافت)دورهٔ نوجوانی و جوانی رئیس‌علی چگونه گذشت؟

پاسخ را ببین

کنار دریا بزرگ شد و با ماهیگیری و سختی‌های آن آشنا شد؛ در جوانی کنار مردان دلوار سوارکاری، شنا و تیراندازی آموخت و به خاطر شجاعتش «رئیس‌علی» نام گرفت. در مکتب‌خانه قرآن آموخت، حافظ و شاهنامه و مثنوی خواند و با عالمان دین و مبارزان جنوب رفت‌وآمد داشت.

پرسش ۴ (درک و دریافت)آیا رئیس‌علی به ادبیات علاقه‌مند بود؟ چرا؟

پاسخ را ببین

بله. متن می‌گوید او حافظ، شاهنامه و مثنوی می‌خواند و همین خواندن، سخنش را برای دیگران شنیدنی‌تر و اثرگذارتر کرده بود. کسی که این کتاب‌ها را می‌خواند و از آن‌ها در سخنش بهره می‌برد، به ادبیات علاقه دارد.

پرسش ۵ (درک و دریافت)فرماندهٔ انگلیسی در نامهٔ خود چگونه رئیس‌علی را با فرماندهان انگلیسی مقایسه می‌کند؟

پاسخ را ببین

فرمانده می‌گوید رئیس‌علی بی آنکه به دانشگاه رفته باشد، جوانمردی و شجاعت را از طبیعت و زندگی سخت جنوب آموخته است، ولی خودش و ژنرال با همهٔ درس خواندن در دانشکده‌های لندن، جز دشمنی و آزمندی و زورگویی چیزی یاد نگرفته‌اند. این مقایسه هم ستایش رئیس‌علی است و هم اعتراف فرمانده به نادرستی کار خودشان.

پرسش ۶ (درک و دریافت)آیا افراد دیگری را می‌شناسید که همچون رئیس‌علی خواب دشمنان ایران را آشفته کرده‌اند؟ دربارهٔ زندگی آن‌ها از طریق منابع معتبر اینترنتی تحقیق کنید.

پاسخ را ببین

این تمرین تحقیق است و جواب ثابتی ندارد. راهنما: با کمک یک بزرگ‌تر در منابع معتبر دربارهٔ همرزمان رئیس‌علی در قیام مردم تنگستان بخوان، مثل زائرخضرخان اهرمی و شیخ‌حسین‌خان چاه‌کوتاهی که پس از او هم به مبارزه ادامه دادند. شرح حال هر نفر را در چند جمله بنویس: نام، زادگاه، کارهای مهم و یادی که از او مانده است.

بعد از دیدن جواب‌ها، یک شرح حال کوتاه دربارهٔ یک آدم مهم زندگی‌ات بنویس. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«بی‌باک» یعنی
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳هر واژه را به متضادش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

رئیس‌علی درس مردانگی را در مکتب آموخت.

۵واژه‌ای را پیدا کن که یعنی «پریشان».

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶کدام واژه درست نوشته شده است؟
۷بخش‌های درس رئیس‌علی را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۸پیام درس «رئیس‌علی» کدام است؟
۹در یک شرح حال، کدام بخش معمولاً اول می‌آید؟

درک مطلب: پسری که از دریا یاد گرفت

سینا کنار دریا بزرگ شد. هر روز با پدرش به ماهیگیری می‌رفت و شنا را از موج‌ها یاد گرفت. مردم او را به خاطر دلیری و کمک به دیگران دوست داشتند. یک شب طوفانی، قایقی در خطر افتاد و سینا اول از همه به کمکشان رفت. سال‌ها بعد گفت درس دلیری را از دریا و پدرش آموخته است، نه از کلاس.

۱سینا شنا را از کجا یاد گرفت؟
۲پیام متن به کدام شخصیت درس نزدیک‌تر است؟
۳واژه‌ای را پیدا کن که یعنی «ترسو نبودن».

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«رئیس‌علی» نام و نام خانوادگی است

نام او علی بود و «رئیس» لقبی بود که مردم به خاطر شجاعتش به او دادند.

درسترئیس‌علی = علی که لقب «رئیس» گرفت

اشتباهرئیس‌علی در دانشگاه درس خوانده بود

متن می‌گوید او در دانشگاه درس نخوانده بود و درس‌هایش را از طبیعت و مردم آموخته بود.

درستاو در مکتب طبیعت و کنار مردم آموخت

اشتباهغافلگیر را «قافلگیر» می‌نویسم

حرف اول «غ» است. «قافله» واژهٔ دیگری است و به معنی کاروان است.

درستغافلگیر

فراتر از کتابشرح حال‌های خواندنیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

رئیس‌علی دلواری بیش از صد سال پیش، در سال‌های جنگ جهانی اول، با نیروهای انگلیسی در بوشهر و تنگستان جنگید و در همان سال‌ها کشته شد؛ امروز نامش بر خیابان‌ها و مدرسه‌ها هست. شرح حال خوب فقط فهرست تاریخ‌ها نیست؛ نویسنده دلیل کارها را هم می‌گوید. نویسندهٔ این درس کار جالبی کرده است: ستایش رئیس‌علی را از زبان دشمنش، یعنی فرماندهٔ انگلیسی، آورده است، و این گاهی اثرگذارتر از تعریف خود نویسنده است. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. اگر خواستی، شرح حال کسی را که دوستش داری بنویس: از خودش یا از کسانی که او را می‌شناسند بپرس کجا به دنیا آمده و چه کرده، و چیزی را حدسی ننویس.

ادامه در یادستان:چرا دوباره‌خواندن کار نمی‌کند (و به‌جایش چه کنیم)

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۳: ایران من

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون