در این فصل چه میسازی#
فصل قبل چراغ خوابی ساختی که خودش میفهمید کی هوا تاریک شده — ولی یک چیز اذیتمان کرد: اعداد سنسور یک جا نمیایستادند. ۱۷۹۰، ۱۸۱۲، ۱۷۹۵... در این فصل درمانش را یاد میگیری، با ابزاری که شاید مهمترین ابزار برنامهنویسی این ترم باشد: لیست. اول درِ جعبهٔ لیست را کامل باز میکنیم، بعد سه دستگاه دادهای میسازی: میانگینگیر دهتایی، نرمکنندهٔ زندهٔ داده با «پنجرهٔ متحرک»، و یک گزارشگر نور که کمینه و بیشینه و میانگین را مثل گزارش هواشناسی چاپ میکند. نتیجهٔ نهایی این شکلی است:

آخر این فصل میتوانی:
- لیست بسازی، اعضایش را با index بخوانی و عوض کنی و با
appendوpop(0)به آخرش اضافه یا از اولش کم کنی. - با
len()تعداد اعضا را بگیری و قانون «آخرین index برابر است با len منهای ۱» را در عمل نشان بدهی. - ده قرائت سنسور را در لیست جمع کنی و میانگین بگیری — و با پنجرهٔ متحرک، دادهٔ زنده را نرم کنی.
- از AI توضیح خطبهخط بگیری، ادعای مشکوکش را با اجرا آزمایش کنی و ازش تمرینِ همسطح خودت بخواهی.
قبل از شروع: چکلیست پیشنیاز#
قبل از ادامه، این سه تا را چک کن — اگر یکیشان لنگ میزند، اول برگرد همان فصل:
- از فصل ۳: پتانسیومتر روی پایهٔ ۳۴، ADC و
read()با بازهٔ ۰ تا ۴۰۹۵. - از فصل ۴: مدار LDR با مقسم ولتاژ روی پایهٔ ۳۵ سر جایش مانده — و آن نوسان قرائتها را با چشم دیدهای؛ امروز درمانش میکنیم.
- از ترم ۱: فصل ۷ (
forوwhile True)، فصل ۶ (متغیر و f-string) و فصل ۸ (ifو مقایسهها). و ترم ۱، فصل ۱۰ که لیست را فقط بهعنوان «جعبهٔ نتها» دیدی و باforرویش راه رفتی — امروز درِ جعبه کامل باز میشود.
لوازم این فصل:
| قطعه / ابزار | تعداد | جایگزین |
|---|---|---|
| ESP32 DevKit سیپین + کابل USB دیتا | ۱ | — |
| Breadboard بزرگ | ۱ | دو Breadboard کوچک کنار هم |
| پتانسیومتر 10k (از کیت ترم ۲) | ۱ | هر پتانسیومتر 5k تا 100k هم جواب میدهد |
| LDR + مقاومت 10k (مدار فصل ۴ سر جایش بماند) | ۱ + ۱ | — |
| سیم جامپر | حدود ۸ | — |
| کامپیوتر با مرورگر برای بخش «همیار AI» | ۱ | گوشی هم کافی است |
۱. لیست پخش: جعبهای با ترتیب#
اول یک مثال از جیب خودت. لیست پخش آهنگهایت را باز کن. چه میبینی؟ چند آهنگ، با یک ترتیب مشخص: اولی، دومی، سومی. میتوانی آهنگ جدید به تهِ لیست اضافه کنی، میتوانی یکی را برداری، میتوانی بپرسی «چند تا آهنگ دارم؟».

در Python هم دقیقاً همین ابزار را داریم و اسمش list است. Thonny را باز کن؛ نصف این فصل را در همان Shell پایین زندگی میکنیم، چون بهترین جای دنیا برای آزمایش است. با من تایپ کن:
>>> scores = [12, 15, 9]
>>> print(scores)
[12, 15, 9]
>>> len(scores)
3
خط اول یک لیست ساخت: سه نمرهٔ فرضی از سه راند بازی. دستور ساختش ساده است: کروشه باز، اعضا با ویرگول جدا، کروشه بسته. len هم تازهواردِ امروز است؛ کارش فقط همین است: تعداد اعضای لیست را میگوید. اسمش از length یعنی طول میآید.
۲. طبقهٔ صفر: index#
حالا سؤال مهم: چطور فقط نمرهٔ اول را بگیرم؟ هر عضو لیست یک شماره دارد که به آن index میگوییم. و اینجا مهمترین قانون این فصل: شمارهگذاری از صفر شروع میشود، نه از یک. عجیب است؟ به آسانسور فکر کن: پایینترین طبقه «همکف» است و دکمهاش صفر است؛ طبقهٔ بعدی میشود یک. لیست Python هم همینطور است؛ عضو اول در طبقهٔ صفر نشسته. (این را از ترم ۱، فصل ۷ هم بو کشیده بودی — range(5) هم از صفر میشمرد!)

ادامهٔ تور — تایپ کن و قبل از هر Enter خروجی را حدس بزن:
>>> scores[0]
12
>>> scores[2]
9
>>> scores[1] = 20
>>> print(scores)
[12, 20, 9]
>>> scores.append(18)
>>> print(scores)
[12, 20, 9, 18]
scores[0] عضو اول را داد و scores[2] عضو سوم را — چون از صفر میشماریم. خط سوم چیز تازهای نشان داد: با index میشود عضو را عوض کرد؛ نمرهٔ راند دوم شد ۲۰. بعد append آمد: فعلِ شمارهٔ یکِ لیستها، یعنی «به آخر اضافه کن». فعل شمارهٔ دو را هم همین حالا یاد بگیر:
>>> scores.pop(0)
12
>>> print(scores)
[20, 9, 18]
pop(0) عضو شمارهٔ صفر — یعنی اولین عضو — را از لیست برمیدارد و تحویلت میدهد. این دو فعل با هم یک صف نانوایی میسازند: مشتری جدید به ته صف اضافه میشود (همان append)، نان که آماده شد نفر جلوی صف بیرون میرود (همان pop(0)). این تصویر را نگه دار؛ چند بخش دیگر ستارهٔ برنامهمان میشود.
یک ترفند آخر: میشود با لیست خالی شروع کرد و کمکم پُرش کرد؛ مثل دفترچهای که اول هیچچیز داخلش نیست:
>>> readings = []
>>> for i in range(5):
... readings.append(i * 10)
...
>>> print(readings)
[0, 10, 20, 30, 40]
کل این تور — قدمبهقدم و با کامنت — در فایل 01_list_basics.py کنار درس هم هست؛ هیچ سختافزاری نمیخواهد:
# Term 2 - Session 05 - ashnayi ba list: sakhtan, index, append, pop
# in file hardware nemikhad - faghat Run kon va khoruji ra bekhan
scores = [12, 15, 9]
print("List:", scores)
print("Tedade ozv-ha:", len(scores))
# index az 0 shoru mishavad!
print("Ozve aval:", scores[0])
print("Ozve akhar:", scores[2])
# avaz kardane yek ozv ba index
scores[1] = 20
print("Bad az taghir:", scores)
# append: ezafe kardan be akhare list
scores.append(18)
print("Bad az append:", scores)
print("Tedade jadid:", len(scores))
# liste khali ke kam-kam bozorg mishavad
readings = []
for i in range(5):
readings.append(i * 10)
print("Liste sakhte-shode ba halghe:", readings)
# pop(0): bardashtane ozve aval
first = readings.pop(0)
print("Ozve bardashte-shode:", first)
print("Bad az pop(0):", readings)
# halghe ruye list (mesle melody terme 1)
for x in scores:
print("Nomre:", x)
چالش: طبقهٔ اول و آخر
اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.
۳. ده قرائت و میانگین#
خب، اینها چه ربطی به سنسور لرزان ما دارد؟ به معدل فکر کن. یک امتحان ممکن است خراب شود، ولی معدلِ ده نمره سطح واقعیات را نشان میدهد؛ یک نمرهٔ بد نمیتواند آن را زیر و رو کند. بازیهای آنلاین هم با پینگ همین کار را میکنند: عددی که گوشهٔ صفحه میبینی میانگینِ چند اندازهگیری آخر است، نه فقط آخرین لحظه. پس نقشهٔ ما برای سنسور: چند قرائت را در یک لیست جمع کن، میانگین بگیر، به میانگین اعتماد کن.
مدار این فصل چیز جدیدی ندارد؛ پتانسیومتر فصل ۳ روی پایهٔ ۳۴ و مدار LDR فصل ۴ روی پایهٔ ۳۵ سر جایشان هستند:
| From (component) | To (ESP32 / rail) | Note |
|---|---|---|
| Potentiometer — outer leg 1 | 3V3 | |
| Potentiometer — outer leg 2 | GND | |
| Potentiometer — middle leg (wiper) | GPIO 34 | analog input |
| LDR — leg 1 | 3V3 | same divider as session 04 |
| LDR — leg 2 | GPIO 35 | middle point of the divider |
| Resistor 10k — leg 1 | GPIO 35 | same row as LDR leg 2 |
| Resistor 10k — leg 2 | GND |
برنامهٔ اول: ده قرائت از پتانسیومتر بگیر، در لیست بریز، میانگین را حساب کن. چرا پتانسیومتر و نه LDR؟ چون با چرخاندنش راحتتر عدد را عوض میکنیم و آزمایش سریعتر است. فایل جدید:
# Term 2 - Session 05 - jam kardan 10 gheraat az potentiometer va miangin
from machine import Pin, ADC
import time
pot = ADC(Pin(34))
pot.atten(ADC.ATTN_11DB)
readings = [] # liste khali
# 10 bar bekhan va be list ezafe kon
for i in range(10):
readings.append(pot.read())
time.sleep_ms(50)
print("Gheraat-ha:", readings)
# jame hame adad-ha ba halghe
total = 0
for x in readings:
total = total + x
avg = total / len(readings)
print(f"Miangin: {avg}")
# yadet bashad: akharin index = len - 1
print("Ozve aval:", readings[0])
print("Ozve akhar:", readings[9])
قلب برنامه دو حلقه است. حلقهٔ اول ده بار pot.read() را صدا میزند و هر جواب را با append به ته لیست میچسباند؛ بین هر دو قرائت هم ۵۰ میلیثانیه نفس میگیریم. حلقهٔ دوم همان راه رفتنِ روی جعبه است که از ترم ۱ بلدی: متغیر total از صفر شروع میکند و هر عضو رویش جمع میشود. آخر سر، میانگین یعنی مجموع تقسیم بر تعداد؛ و تعداد را از خود لیست میپرسیم: len(readings).
⚠️ مواظب باش: تقسیم میانگین را با
/بنویس، نه//. تقسیم صحیح خردهها را دور میریزد و اعشارِ میانگین برایمان ارزشمند است.
Run بزن. خروجی من این شکلی شد (اعداد تو قطعاً فرق دارند — سنسور توست!):
Gheraat-ha: [1843, 1851, 1839, 1847, 1858, 1842, 1836, 1849, 1844, 1851]
Miangin: 1846.0
Ozve aval: 1843
Ozve akhar: 1851
✅ چک کن: ده عدد خام که کمی با هم فرق دارند، و یک میانگین آرام و تمیز. ده عدد خامِ من از ۱۸۳۶ تا ۱۸۵۸ پخشاند ولی میانگین یک عدد است — این همان جادویی است که دنبالش بودیم.
راستی، حالا که جمع زدن با حلقه را بلدی، یک رازِ کوچک: Python یک میانبر به اسم sum هم دارد که خودش لیست را جمع میزند. ولی در کدهای این دوره همان حلقه را مینویسیم، چون میخواهیم دقیقاً بفهمیم زیر کاپوت چه خبر است.
🔧 اگر کار نکرد: همهٔ قرائتها دقیقاً یکساناند؟ سیم پایهٔ ۳۴ به پایهٔ وسط پتانسیومتر نرفته و به پایهٔ کناری (3V3 یا GND) خورده — سیم را به پایهٔ وسط (wiper) برگردان. خطای
ZeroDivisionError: divide by zeroدر خط میانگین گرفتی؟ یعنی لیست خالی مانده؛ معمولاًreadings.appendبدون پرانتز و آرگومان نوشته شده — append یک فعل است و پرانتز لازم دارد:readings.append(value). و اگرTypeError: 'int' object isn't iterableدیدی، جاییfor x in 10نوشتهای بهجایfor x in range(10)— روی خودِ عدد نمیشود راه رفت.
۴. دو خطای عمدی: off-by-one#
لیست ما ده عضو دارد، درست است؟ من کنجکاوم «عضو دهم» را ببینم و دستم میرود که تایپ کند:
>>> readings[10]
Traceback (most recent call last):
File "<stdin>", line 1, in <module>
IndexError: list index out of range
خطا! IndexError: list index out of range یعنی «این شماره از محدودهٔ لیست بیرون است». چرا؟ چون شمارهگذاری از صفر شروع شد: اعضای لیستِ دهتایی شمارههای ۰ تا ۹ را دارند. خانهٔ شماره ۱۰ اصلاً وجود ندارد! تصویر آسانسور را دوباره جلوی چشمت بیاور: ده طبقه داری، ولی بالاترین دکمه ۹ است، چون از همکفِ صفر شروع کردهای. این اشتباه آنقدر معروف است که اسم بینالمللی دارد: off-by-one، یعنی «یکی اینورتر یا آنورتر». قانون طلایی: آخرین index همیشه len منهای یک است.
خطای عمدی دوم از همین خانواده است ولی موذیتر. میخواهم ببینم هر قرائت با قرائت بعدیاش چقدر فرق دارد — این «اختلاف همسایهها» نشان میدهد نویز چقدر تند است. منطقی به نظر میرسد که بنویسم:
# ekhtelafe har gheraat ba gheraate badi
for i in range(len(readings)):
diff = readings[i + 1] - readings[i]
print(diff)
اجرا کن و خودت ببین:
8
-12
8
11
-16
-6
13
-5
7
Traceback (most recent call last):
File "<stdin>", line 3, in <module>
IndexError: list index out of range
جالب است: نُه عدد چاپ شد و بعد ترکید! چرا؟ خودت دنبال کن: در آخرین دور، i میشود ۹ و کد سراغ readings[10] میرود — همان خانهای که الان دیدیم وجود ندارد. عضو آخر «همسایهٔ بعدی» ندارد. درمانش یک کلمه است: حلقه را یک قدم کوتاهتر کن — range(len(readings) - 1). اصلاح کن و اجرا... حالا نُه اختلاف، تمیز و بدون خطا.
💡 نکته: هر وقت در حلقهای
i + 1دیدی، گوشهایت تیز شود: آیا دورِ آخر از لیست بیرون میزند؟ این سؤال کوچک، ساعتها اشکالزدایی آیندهات را نجات میدهد.
چالش: چرا readings[10] خطا داد؟
اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.
۵. پنجرهٔ متحرک: نرم کردن زنده#
برنامهٔ میانگین یک عیب دارد: ده قرائت میگیرد، میانگین میدهد و تمام میشود. ولی سنسور واقعی باید دائم کار کند. اولین فکری که میرسد: در while True مدام append کنیم. ولی صبر کن — اگر فقط اضافه کنیم و هیچوقت چیزی برنداریم، لیست هر ثانیه بزرگتر میشود و حافظهٔ ESP32 — که خیلی هم بزرگ نیست — بالاخره پر میشود و برنامه با MemoryError میمیرد.
راهحل؟ همان صف نانوایی! قرائت تازه از ته صف وارد میشود، قدیمیترین قرائت از جلوی صف بیرون میرود، و طول صف همیشه پنج نفر میماند. به این میگویند پنجرهٔ متحرک: مثل اینکه همیشه فقط پنج نمرهٔ آخرت را معدل بگیری. فایل جدید:
# Term 2 - Session 05 - narm kardane zende dadeh ba panjere-ye 5-tayi
from machine import Pin, ADC
import time
pot = ADC(Pin(34))
pot.atten(ADC.ATTN_11DB)
window = [] # panjere: faghat 5 gheraate akhar
while True:
value = pot.read()
window.append(value) # jadid be akhare saf
if len(window) > 5:
window.pop(0) # ghadimi-tarin az avale saf miravad
total = 0
for x in window:
total = total + x
smooth = total / len(window)
print(f"Raw: {value} Smooth: {smooth}")
time.sleep_ms(200)
به شرط if len(window) > 5 دقت کن: تا وقتی صف به پنج نفر نرسیده، فقط اضافه میکنیم؛ از آن به بعد، هر تازهوارد یعنی خداحافظی با قدیمیترین. Run بزن و آرام ولوم را بچرخان.
✅ چک کن: دو ستون عدد کنار هم: Raw با هر چرخش فوری میپرد، Smooth چند قدم عقبتر و نرم دنبالش میرود. دست که از ولوم برداری، Raw هنوز کمی میلرزد ولی Smooth تقریباً ثابت است. Raw عصبی است، Smooth خونسرد — همان تصویر اول فصل!
البته یک بهای کوچک هم دادیم: وقتی ولوم را ناگهانی میچرخانی، Smooth با کمی تأخیر میرسد، چون هنوز چند عدد قدیمی در پنجرهاند. پنجرهٔ بزرگتر یعنی آرامتر ولی کندتر — این معامله را در تمرین خانه خودت تجربه میکنی.
چالش: بدون pop چه میشود؟
اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.
۶. کمینه، بیشینه و گزارشگر نور#
آخرین مهارت: پیدا کردن کوچکترین و بزرگترین عدد. فکرش ساده است: یک متغیر lowest داریم؛ روی لیست راه میرویم و هر عضوی که از lowest کوچکتر بود، جایش را میگیرد. برای highest هم برعکس.
فقط یک نکتهٔ ظریف: مقدار شروع را از کجا بیاوریم؟ بهترین انتخاب، خودِ عضو اول لیست است — readings[0] — نه صفر و نه یک عدد از آسمان. چرا؟ اگر lowest را صفر شروع کنی و همهٔ قرائتها بالای صفر باشند، هیچوقت عوض نمیشود و گزارشِ دروغ میدهد. این را در پروژهٔ ترم دوباره خواهی دید!
حالا این مهارت را با LDR فصل ۴ ترکیب میکنیم: گزارشگر نوری که هر ده قرائت یک بار گزارش کامل بدهد:
# Term 2 - Session 05 - gozareshgare noor: min/max/miangin ba LDR
from machine import Pin, ADC
import time
ldr = ADC(Pin(35))
ldr.atten(ADC.ATTN_11DB)
while True:
# har dor: 10 gheraate taze jam kon
readings = []
for i in range(10):
readings.append(ldr.read())
time.sleep_ms(200)
# min va max ra dasti peyda kon
lowest = readings[0] # shoru ba ozve aval, na ba 0!
highest = readings[0]
total = 0
for x in readings:
if x < lowest:
lowest = x
if x > highest:
highest = x
total = total + x
avg = total / len(readings)
print("---- Gozareshe 10 gheraat ----")
print(f"MIN: {lowest} MAX: {highest} AVG: {avg}")
Run بزن. هر دو ثانیه یک گزارش میآید. حالا وسط یکی از دورها یک لحظه دستت را روی LDR بگذار.
✅ چک کن: در گزارش بعدی، MIN باید سقوط کرده باشد ولی AVG فقط کمی تکان خورده — گزارش دقیقاً میگوید «در این ده قرائت یک لحظهٔ خیلی تاریک داشتیم». مثل گزارش هواشناسی که کمینه و بیشینهٔ دمای امروز را میگوید.
🔧 اگر کار نکرد: گزارش MIN همیشه 0 است در حالی که اتاق تاریک نیست؟ مقدار شروع
lowestرا صفر گذاشتهای بهجایreadings[0]— کمینه و بیشینه را همیشه با عضو اول لیست شروع کن.
راستی اینجا هم Python میانبرهای آماده دارد به اسمهای min و max؛ حالا که ساختنشان را بلدی، اجازه داری بعداً از آنها هم استفاده کنی.
۷. همیار AI: این خط چه کار میکند؟#
وقت مهارت AI این ترم است: توضیح خواستن برای کد و ساختن مثال تمرینی. ولی اول سه قانون همیشگیمان که این ترم هم سر جایشان هستند:
- «اول خودت، بعد AI» — اول حدس خودت را بزن، بعد بپرس.
- «خط به خط» — کدی که نمیفهمی در پروژهات نگذار؛ بخواه خطبهخط توضیح بدهد.
- «AI هم اشتباه میکند» — جوابش را با اجرا آزمایش کن.

🤖 با AI: همان کد میانگینگیری (
02_collect_10_readings.py) را کپی کن و در chatbot بنویس: «این کد MicroPython را خط به خط توضیح بده؛ من تازهکارم.» جواب را با دقت بخوان — توضیحappend، توضیحtotal، همه روان و قشنگ. ولی حواست جمع باشد: در جواب من، وسط توضیحها یک جمله چشمم را گرفت: «range(10)اعداد ۱ تا ۱۰ را تولید میکند». صبر کن ببینم! ما یاد گرفتیم شمارش Python از صفر شروع میشود. کدام درست است؟ قانون سه: آزمایش با اجرا، نه بحث با AI.
در Shell:
>>> for i in range(10):
... print(i)
...
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
از صفر تا نُه؛ نه از یک تا ده. AI اشتباه کرد و ما با یک آزمایش سهثانیهای مچش را گرفتیم. این دقیقاً همان عادتی است که میخواهم داشته باشی: جواب AI ادعاست، اجرا سند است.
🤖 با AI: قدم دوم — از AI تمرین بخواه: «یک تمرین تازه با لیست برای من بساز که فقط از چیزهایی که تا حالا یاد گرفتهام استفاده کند: list و for و if و append.» جواب من اینطوری شروع شد:
temps = {"sobh": 21, "zohr": 27, "shab": 19}
این کروشه نیست، آکولاد است! این ساختار اسمش dict است و ما هنوز آن را یاد نگرفتهایم — AI به خواستهام دقیق گوش نکرد. اشکالی ندارد؛ ناراحت نمیشویم، پیام را دقیقتر میکنیم: «از dict استفاده نکن. فقط list و for و if و append، در حد MicroPython ساده.» این بار جواب تمیز است: «لیستی از ده عدد نور بساز و بشمار چند عدد از ۲۰۰۰ بزرگتر است.» تمرین عالی، دقیقاً همسطح ما. و طبق قانون یک — اول خودت — جوابش را خودت بنویس، نه AI.
چالش: دستور ناشناس در کد AI
اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.
واژههای تازه این فصل#
| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| list | لیست | جعبهٔ مرتب از چند مقدار که با شماره به اعضایش میرسیم |
| index | ایندِکس | شمارهٔ جای هر عضو در لیست؛ از صفر شروع میشود |
| append | اَپِند | افزودن یک عضو به آخر لیست |
| pop | پاپ | برداشتن یک عضو از لیست؛ pop(0) اولین عضو را برمیدارد |
| length | لِنگث | طول؛ تعداد اعضای لیست که len میدهد |
| average | اَوِرِیج | میانگین؛ مجموع تقسیم بر تعداد |
تمرینها
اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.
در فصل بعد#
یک قطعهٔ جدید به میز میآید که هم دما را میداند هم رطوبت را — DHT11 — و با آن دو مهارت تازه: کتابخانهها، و اینکه وقتی سنسور وسط کار قهر کرد، چطور برنامهات نمیرد.
به آخر این فصل رسیدی!
اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.