در این فصل چه میسازی#
یک بدهی قدیمی داریم که در این فصل صاف میشود: ترم ۱، وقتی Buzzer را به صدا درآوردیم، عددی نوشتیم که فقط یک جمله دربارهاش گفتیم — duty(512). امروز راز آن «عدد جادویی» باز میشود و در راهش چیز بزرگتری یاد میگیری: چطور از پایهای که فقط دو حالت دارد، بینهایت روشنایی بیرون بکشیم. آخر فصل یک LED نفسکش ساختهای — نرم روشن، نرم خاموش، مثل چراغ لپتاپ در حالت خواب — و یک الاکلنگ نور بین دو LED. کل ماجرا هم روی ترفندی سوار است که چشم تو هر روز گولش را میخورد:

آخر این فصل میتوانی:
- فرق خروجی دیجیتال و آنالوگ را با مثال کلید برق و دیمر توضیح بدهی.
- بگویی duty cycle چیست، بازهٔ ۰ تا ۱۰۲۳ از کجا میآید و
duty(512)یعنی چه. - LED را با
PWMبسازی و باduty()در هر روشنایی دلخواه تنظیم کنی. - با حلقهٔ
forیک fade نرم بالا و پایین بنویسی و با دو تابع، LED نفسکش بسازی. - اثر frequency را نشان بدهی: چرا ۵ هرتز پلک میزند ولی ۱۰۰۰ هرتز نور آرام دیده میشود.
قبل از شروع: چکلیست پیشنیاز#
قبل از ادامه، این چهار تا را چک کن — هر کدام لنگ میزند، اول برگرد همان فصل:
- از فصل ۱: تعریف تابع با
def، پارامتر و صدا زدن با پرانتز — LED نفسکش با همین توابع ساخته میشود. - از ترم ۱، فصل ۵: ساخت Pin خروجی و کنترل LED با
value(). - از ترم ۱، فصل ۷: حلقهٔ
forوrangeساده — شکل کاملِ range با شروع، پایان و گام، امروز معرفی میشود. - از ترم ۱، فصل ۱۰: PWM در حد tone برای Buzzer:
freq()،duty(512)روشن وduty(0)خاموش — امروز معنی واقعی این عددها را میفهمیم.
لوازم این فصل:
| قطعه / ابزار | تعداد | جایگزین |
|---|---|---|
| ESP32 DevKit سیپین + کابل USB دیتا | ۱ | — |
| Breadboard بزرگ | ۱ | Breadboard کوچک هم کافی است |
| LED قرمز و سبز | ۲ | هر دو رنگ دیگر؛ فقط رنگها را در کد جابهجا نکن |
| مقاومت ۲۲۰ اهم | ۲ | ۳۳۰ اهم هم قابل قبول است (کمی کمنورتر) |
| LED زرد + مقاومت ۲۲۰ اهم سوم | ۱ | اختیاری — فقط برای تمرین ستارهدار |
| سیم جامپر | حدود ۶ | — |
۱. کلید برق یا دیمر؟#
یک سؤال ساده: کلید برق اتاق تو چند حالت دارد؟ فکر کن... دو حالت: روشن و خاموش. همین و تمام. ولی حتماً چراغهایی هم دیدهای که یک ولوم چرخان دارند — بهشان میگویند دیمر — و وقتی میچرخانی، نور نرم و پیوسته کم و زیاد میشود؛ از تاریکی مطلق تا روشنایی کامل، با بینهایت حالت وسط.
به رفتار کلید میگویند دیجیتال: فقط دو حالت مشخص. به رفتار دیمر میگویند آنالوگ: پیوسته، با همهٔ مقدارهای میانی.
حالا سؤال مهندسی فصل: پایههای ESP32 مثل کلید برقاند یا مثل دیمر؟ جواب شاید ناامیدت کند: مثل کلید برق. پایهٔ دیجیتال فقط دو حرف بلد است — ۰ یعنی صفر ولت، ۱ یعنی حدود سه و سه دهم ولت. هیچ «وسطی» وجود ندارد؛ ما هم تا امروز با value(1) و value(0) فقط همین دو حالت را داشتیم. پس نور نصفه از کجا بیاوریم؟
۲. ترفندی که چشم گولش را میخورد#
تصویر اول فصل را دوباره نگاه کن — سه صحنه که هر روز میبینی:
- پنکهٔ سقفی: وقتی آرام میچرخد، سه پره را جدا جدا میبینی. وقتی سریع میشود، پرهها گم میشوند و فقط یک دایرهٔ محو میبینی.
- فریمریت، مخصوص گیمرها: بازیای که با شصت فریم بر ثانیه اجرا میشود، در واقع شصت عکسِ ثابت در هر ثانیه است — ولی مغز تو یک حرکت روان میبیند.
- فلیپبوک: همان دفترچهای که گوشهٔ صفحههایش نقاشی میکشند و تند ورق میزنند تا نقاشی «زنده» شود.
نتیجهٔ هر سه یکی است: وقتی چیزی خیلی سریع تکرار میشود، چشم و مغز ما تکتک اتفاقها را نمیبینند — میانگین را میبینند.
و این دقیقاً ترفند ESP32 است: اگر LED را خیلی سریع خاموش و روشن کنیم — مثلاً هزار بار در ثانیه — چشم دیگر پلکزدن نمیبیند؛ میانگین نور را میبیند. LED نصفِ وقت روشن باشد؟ نوری با حدوداً نصف شدت. فقط ده درصد وقت روشن باشد؟ یک نور کمجان. صددرصد؟ نور کامل. اسم این ترفند PWM است — همان سه حرفی که از ترم ۱ میشناسی. اسم کاملش Pulse Width Modulation است، ولی لازم نیست حفظش کنی؛ کارش مهم است: خاموشوروشنِ آنقدر سریع که چشم فقط میانگین را ببیند.
چالش: نور نصفه از کجا میآید؟
اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.
۳. خطکش duty و راز عدد ۵۱۲#
این دستگاه دو دستگیرهٔ تنظیم دارد. دستگیرهٔ اول و مهمتر: duty cycle — یعنی «سهم روشن بودن» در هر دوره. در MicroPython این سهم را با عددی از ۰ تا ۱۰۲۳ تنظیم میکنیم. چرا ۱۰۲۳؟ یک خطکش تصور کن که ۱۰۲۴ درجه دارد؛ چون شمارش از صفر شروع میشود، آخرین درجهاش میشود ۱۰۲۳ — دقیقاً همانطور که range(10) از ۰ تا ۹ میشمارد و خود ۱۰ را نمیگوید.

پس: duty(0) یعنی سهم روشن بودن صفر — همیشه خاموش. duty(1023) یعنی تمام دوره روشن — نور کامل. و duty(512)؟ تقریباً وسط خطکش: نصف وقت روشن، نصف وقت خاموش.
یک لحظه... نصفِ وقت روشن؟ راز عدد جادویی همین الان حل شد! Buzzer ترم ۱ با duty(512) در هر دوره نصف وقت صدا میداد و نصف وقت ساکت بود — و برای Buzzer این یعنی واضحترین و بلندترین صدا. ۵۱۲ هیچوقت جادویی نبود؛ فقط «پنجاه درصد» بود. قول ادا شد!
دستگیرهٔ دوم: frequency — این را هم از ترم ۱ میشناسی؛ همان که زیر و بمی صدای Buzzer را عوض میکرد. در PWM نوری، freq یعنی «دورهٔ خاموشوروشن در هر ثانیه چند بار تکرار شود». چند دقیقه دیگر یک آزمایش جالب با آن میکنیم.
۴. مدار را ببند و با duty بازی کن#
مدار این فصل خیلی ساده است: کابل USB را جدا کن، LED قرمز را با مقاومت ۲۲۰ اهم به پایهٔ ۲۵ وصل کن و LED سبز را با مقاومت خودش به پایهٔ ۲۷ — سبز برای آخر فصل است. جدول اتصالات:
| Component | ESP32 Pin | Notes |
|---|---|---|
| LED red (+220 ohm) | GPIO 25 | long leg -> resistor -> GPIO, short -> GND |
| LED green (+220 ohm) | GPIO 27 | used only in the crossfade build |
حالا Thonny را باز کن. اول بگذار عمداً مثل یک آدمِ ترمیکی شروع کنیم — همانطور که خیلیها اول شروع میکنند:
from machine import Pin
import time
led = Pin(25, Pin.OUT)
led.value(1)
led.duty(512)
منطقی به نظر میرسد، نه؟ Pin را داریم، duty را هم که یاد گرفتیم... Run بزن:
Traceback (most recent call last):
File "<stdin>", line 6, in <module>
AttributeError: 'Pin' object has no attribute 'duty'
AttributeError یعنی «این شیء چنین تواناییای ندارد». و پایتون راست میگوید: Pin ساده فقط زبان دیجیتال بلد است — صفر و یک. کلمهٔ duty در قاموسش نیست. برای دستگیرهٔ duty باید پایه را دست متخصصش بدهیم: PWM. خط import را کامل کن — from machine import Pin, PWM — و بهجای Pin ساده بنویس: led = PWM(Pin(25), freq=1000). یعنی: پایهٔ ۲۵ را بردار، موتور PWM را رویش روشن کن و دوره را هزار بار در ثانیه تکرار کن. حالا led.duty(512)... LED با نصف روشنایی میدرخشد! اولین نور آنالوگنمای تو.
بگذار حسابی بازی کنیم — برنامهٔ کامل زمین بازی (فایل 01_duty_playground.py):
# Term 2 - Session 02 - bazi ba duty: chahar pele-ye roshanayi
from machine import Pin, PWM
import time
led = PWM(Pin(25), freq=1000)
print("duty = 0 -> kamelan khamush")
led.duty(0)
time.sleep(2)
print("duty = 100 -> noor-e kam")
led.duty(100)
time.sleep(2)
print("duty = 512 -> nesf-e roshanayi (raz-e adad-e jadooyi!)")
led.duty(512)
time.sleep(2)
print("duty = 1023 -> hamishe roshan, por-noor")
led.duty(1023)
time.sleep(2)
led.duty(0)
print("Tamam! Hala dar REPL khodet bazi kon: led.duty(300)")
✅ چک کن: چهار پلهٔ روشنایی باید ببینی: خاموشِ کامل، نور ملایم و کمجان، متوسطِ جاافتاده، پرنورِ کامل — همزمان با print ها در Shell. برنامه که تمام شد، خودت در REPL ادامه بده: led.duty(300)... led.duty(800)... عدد بده و با چشم مقایسه کن. این بازی دهدقیقهای بهترین راهی است که رابطهٔ عدد و نور در ذهنت بنشیند.
و حالا یکی از قشنگترین آزمایشهای این ترم. در REPL بنویس led.duty(512) و بعد: led.freq(5) — پنج بار در ثانیه... میبینی؟! LED دارد آشکارا پلک میزند! پنج بار در ثانیه آنقدر کند است که چشم دیگر نمیتواند میانگین بگیرد — تکتک خاموشوروشنها را میبیند، مثل پنکهای که آرام میچرخد و پرههایش پیداست. حالا led.freq(1000)... و دوباره همان نور نصفهٔ آرام و بیحرکت. دقت کن: duty را اصلاً دست نزدی! همان پنجاه درصد است؛ فقط سرعتِ تکرار عوض شد. این هم جواب اینکه چرا همهجای این دوره برای LED مینویسیم freq=1000: آنقدر سریع که چشم هیچوقت پلکزدن را نبیند.
🔧 اگر کار نکرد: LED همیشه پرنور میماند و هیچ کدی اثر ندارد؟ یا
duty(1023)از آزمایش قبلی روی پایه مانده — اول برنامهled.duty(0)بگذار — یا LED روی پایهٔ دیگری است و کد پایهٔ اشتباه را کنترل میکند؛ شماره را با جدول اتصالات مقایسه کن. پلکزدن با چشم دیده میشود؟ freq خیلی کم است (مثلاً ۵ از آزمایش مانده) —led.freq(1000). و اگر بعد از دکمهٔ Stop در Thonny، LED در همان حالت ماند، تعجب نکن: PWM سختافزاری است و مستقل از توقف برنامه ادامه میدهد — قبل از توقفled.duty(0)اجرا کن یا با Ctrl+D برد را ریست کن.
چالش: آزمایش پلکزدن
اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.
۵. fade: نرمی با حلقه — و یک باگ ساکت#
تا اینجا روشنایی را دستی و پلهای عوض کردیم. ولی دیمر واقعی نرم حرکت میکند — مثل روشن شدن تدریجی صفحهٔ گوشی موقع آلارم صبح. اسم این حرکت نرم fade است. چطور بسازیمش؟ فکر کن: میخواهیم duty از ۰ تا ۱۰۲۳ کمکم بالا برود. هزار بار پشت هم led.duty بنویسیم؟! معلوم است که نه. شمردن کارِ کیست؟ حلقهٔ for! برنامهٔ کامل (فایل 02_fade_up.py):
# Term 2 - Session 02 - fade up: roshan shodan-e narm ba halghe-ye for
from machine import Pin, PWM
import time
led = PWM(Pin(25), freq=1000)
for d in range(0, 1024, 20):
led.duty(d) # har dor yek pele roshantar
time.sleep_ms(30)
led.duty(1023) # akhar-e kar: kamelan roshan
print("Fade tamam shod!")
range(0, 1024, 20) یعنی از صفر تا سقف، بیستتا بیستتا. هر دور duty یک پله بالا میرود و سی میلیثانیه صبر میکنیم — پلهها آنقدر ریز و تندند که چشم یک شیب نرم میبیند. آن led.duty(1023) آخر هم برای اطمینان است که دقیقاً روی سقف تمام کنیم.
✅ چک کن: LED باید طی حدود یکونیم ثانیه نرم از خاموش به پرنور برسد.
حالا برعکسش: fade پایین. ساده است دیگر، نه؟ فقط جای شروع و پایان را عوض کن — عمداً همینطور بنویس و Run بزن:
for d in range(1023, 0):
led.duty(d)
time.sleep_ms(30)
و... هیچ! LED همانطور پرنور ماند. نه خطایی، نه حرکتی، نه هیچ. این از آن باگهای ساکت است — بدترین نوع باگ، چون پایتون حتی شکایت هم نمیکند. بیا مثل مهندسها debug کنیم. اولین سؤال: اصلاً بدنهٔ حلقه اجرا میشود؟ یک print(d) داخل حلقه بگذار و دوباره اجرا کن... Shell کاملاً خالی است! حتی یک عدد هم چاپ نشد؛ یعنی بدنهٔ حلقه صفر بار اجرا شده.
چرا؟ چون range بدون گام، فقط بلد است رو به بالا بشمارد. از ۱۰۲۳ به سمت ۰، مسیرِ بالارفتنی وجود ندارد — پس range خالی است و حلقهای که هیچ عددی ندارد، صفر بار میچرخد؛ بیسروصدا.
راهحل: گام منفی. بنویس range(1023, -1, -20) یعنی از ۱۰۲۳ شروع کن و بیستتا بیستتا کم کن. و چرا منفیِ یک، نه صفر؟ چون range هیچوقت به عدد آخر نمیرسد — همان قصهٔ همیشگی. با پایان ۰، خودِ صفر هیچوقت شمرده نمیشود؛ با منفیِ یک، صفر هم در مسیر است. ولی با گام ۲۰ این شمارش اصلاً روی صفر نمیافتد: آخرین عددی که از ۱۰۲۳ بیستتا بیستتا پایین میآید ۳ است. برای همین بعد از حلقه حتماً یک led.duty(0) بگذار. اجرا کن — LED نرم و کامل خاموش میشود.
💡 نکته: ترفند
چالش: حلقهای که هرگز نچرخید
اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.
۶. LED نفسکش#
و حالا قشنگترین ساخت فصل. fade بالا داریم، fade پایین داریم... فصل ۱ چه یاد گرفتیم؟ وقتی دو تکه کدِ مفید داری که قرار است بارها استفاده شوند: کارخانه! دو تابع میسازیم — fade_in() و fade_out() — و در یک while True پشت سر هم صدایشان میزنیم. نتیجه: LED نفس میکشد. برنامهٔ کامل (فایل 03_breathing_led.py):
# Term 2 - Session 02 - LED-e nafas-kesh: fade_in + fade_out
from machine import Pin, PWM
import time
led = PWM(Pin(25), freq=1000)
def fade_in():
# az khamush ta por-noor, pele pele
for d in range(0, 1024, 20):
led.duty(d)
time.sleep_ms(15)
led.duty(1023)
def fade_out():
# az por-noor ta khamush; ghadam-e manfi!
for d in range(1023, -1, -20):
led.duty(d)
time.sleep_ms(15)
led.duty(0) # motmaen shavim kamelan khamush ast
while True:
fade_in()
fade_out()
time.sleep_ms(200) # yek maks-e kutah beyn-e nafas-ha
✅ چک کن: چراغ اتاق را کم کن و نگاهش کن: نرم روشن، نرم خاموش، دوباره و دوباره — مثل چراغ کوچک لپتاپ وقتی خواب است. آرامشبخش است، نه؟ و کدت هم مثل نتیجهاش تمیز است: دو کارخانهٔ مرتب آن بالا، یک حلقهٔ اصلی سهخطی این پایین. هر کس این فایل را باز کند، در پنج ثانیه میفهمد چه خبر است — «سازماندهی کد» فصل ۱ دارد میوه میدهد.
۷. الاکلنگ نور: crossfade#
یک ایدهٔ آخر: LED سبز پایهٔ ۲۷ را وارد بازی میکنیم با یک قانون ساده: هر وقت قرمز بالا میرود، سبز پایین میآید — طوری که مجموعشان همیشه ۱۰۲۳ بماند. در حلقهٔ for، یکی duty(d) میگیرد و دیگری duty(1023 - d).

به این افکت میگویند crossfade — همان کاری که دیجیها بین دو آهنگ میکنند: یکی آرام محو میشود و همزمان دیگری ظاهر میشود. برنامهٔ کامل (فایل 04_crossfade_two_leds.py):
# Term 2 - Session 02 - crossfade: alaklang-e noor beyn-e do LED
from machine import Pin, PWM
import time
led_red = PWM(Pin(25), freq=1000)
led_green = PWM(Pin(27), freq=1000)
def crossfade_to_green():
# sabz bala miravad, ghermez payin miayad
for d in range(0, 1024, 10):
led_green.duty(d)
led_red.duty(1023 - d)
time.sleep_ms(10)
def crossfade_to_red():
# ghermez bala miravad, sabz payin miayad
for d in range(0, 1024, 10):
led_red.duty(d)
led_green.duty(1023 - d)
time.sleep_ms(10)
led_red.duty(1023) # shoroo: ghermez roshan
led_green.duty(0) # sabz khamush
while True:
crossfade_to_green()
time.sleep_ms(300)
crossfade_to_red()
time.sleep_ms(300)
✅ چک کن: نور باید مثل الاکلنگ بین قرمز و سبز جابهجا شود — هیچ لحظهای هر دو کاملاً خاموش یا کاملاً روشن نیستند.
🔧 اگر کار نکرد: وسط fade خطای
ValueErrorگرفتی؟ محاسبهٔ حلقه duty را از بازهٔ ۰ تا ۱۰۲۳ بیرون برده (مثلاً عدد منفی) — بازهٔ range و فرمولهایی مثل1023 - dرا چک کن. LED هیچوقت کاملاً خاموش نمیشود؟ حلقهٔ پایینرونده با گام ۲۰- به عددی مثل ۳ میرسد نه صفر — بعد از حلقه همیشهled.duty(0)بنویس. صدای سوت ضعیفی موقع کار میشنوی؟ Buzzer فصل قبل هنوز به پایهٔ ۴ وصل است — از مدار جدایش کن یا اول برنامهbuzzer.duty(0)بزن.
قطعه نداری؟ مسیر شبیهساز#
اگر برد یا LED نداری، قلب این فصل در آزمایشگاه دوره واقعاً اجرا میشود — مدار را همینجا امتحان کن. مدارِ آمادهاش همان LED روی پایهٔ ۲۵ است و کد LED نفسکش را بدون تغییر میگیرد: شبیهساز مدار را الکتریکی حل میکند و روشنایی روی صفحه از duty میآید، پس fade بالا، fade پایین و نفس کشیدن را همانجا میبینی.
دو تفاوت صادقانه با میز واقعی. اول، آزمایش پلکزدن freq(5) را در مرورگر نبین: نرخ بهروزرسانی صفحه خودش چند ده بار در ثانیه است و نتیجه را قاطی میکند — این یکی را حتماً روی برد واقعی نگاه کن. دوم، پلهٔ روشنایی روی صفحه درشتتر از ظرافت نور یک LED واقعی است.
💡 نکته: یک سر هم به فصل ۳ همین ترم در آزمایشگاه بزن، «اجرا ▶» را بزن و ولوم را با موس بچرخان: روشنایی LED با duty بالا و پایین میرود. کدش را فصل بعد یاد میگیری — امروز فقط ببین که همان
dutyاین فصل، آنجا هم زنده است.
واژههای تازه این فصل#
| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| PWM | پیدابلیواِم | ترفند خاموشوروشن خیلی سریع برای ساختن خروجی شبیه آنالوگ |
| duty cycle | دیوتی سایکِل | سهم «روشن بودن» در هر دوره؛ در MicroPython عددی از ۰ تا ۱۰۲۳ |
| fade | فِید | تغییر تدریجی و نرم روشنایی، بالا یا پایین |
| frequency | فریکوئِنسی | تعداد تکرار دوره در هر ثانیه |
| digital | دیجیتال | فقط دو حالت مشخص: خاموش یا روشن |
| analog | آنالوگ | پیوسته؛ با همهٔ مقدارهای میانی، مثل دیمر |
تمرینها
اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.
در فصل بعد#
امروز یاد گرفتی خروجی آنالوگنما بسازی؛ فصل بعد برعکسش را یاد میگیری: خواندن ورودی آنالوگ. یک ولوم واقعی از کیت ترم ۲ به ESP32 وصل میشود و برنامهات لحظهبهلحظه میفهمد دستت چقدر آن را چرخانده — ولوم میچرخد، نور عوض میشود.
به آخر این فصل رسیدی!
اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.