دربارهٔ درس#
نگارش درس سوم همراه درس «رازی و ساخت بیمارستان» است. اگر هنوز آن را نخواندهای، اول فارسی پنجم، درس سوم: رازی و ساخت بیمارستان را بخوان و واژههای جدولش را یاد بگیر. این درس، تمرینهای نوشتنِ درس سوم کتاب فارسی است؛ آن جدول را اینجا تکرار نمیکنیم. در پنج صفحهٔ نگارش (۱۸ تا ۲۲) این کارها را میکنی:
۱. دو بند آخر درس را خوشخط مینویسی و واژههای مهم املایی را زیرشان خط میکشی (صفحهٔ ۱۸). ۲. از تکهواژهها واژهٔ تازه میسازی و با «گر» و «گار» واژههای تازه مینویسی (صفحهٔ ۱۹). ۳. یک متن کوتاه را میخوانی، پیام و عنوان آن را میگویی (صفحهٔ ۲۰). ۴. خاطره مینویسی (صفحههای ۲۱ و ۲۲).
ساختن واژه از دو بخش#
بسیاری از واژههای فارسی از دو بخش ساخته میشوند. دو واژه را کنار هم میگذاریم تا واژهٔ تازه بسازیم: خوش + حال = خوشحال، پرس + و + جو = پرسوجو. بین دو بخش معمولاً نیمفاصله مینویسیم.
یک واژهٔ تازه باید معنی داشته باشد. اگر «تلاش + حال» را کنار هم بگذاری، چیزی نمیشود. پس بعد از ساختن واژه، از خودت بپرس: آیا این واژه را در جمله میشود به کار برد؟
«گر» و «گار»#
دو پایان برای ساختن واژه به کار میرود:
| پایان | معنی | نمونههای ما |
|---|---|---|
| گر | کسی که با آن چیز کار میکند یا آن را میسازد | آهن + گر = آهنگر، سفال + گر = سفالگر، زر + گر = زرگر |
| گار | کسی یا چیزی که آن کار را میکند یا آن حالت را دارد | آموز + گار = آموزگار، پرهیز + گار = پرهیزگار، یاد + گار = یادگار |
برای هر واژهٔ تازه، سه کار بکن: بخشها را جدا بنویس؛ معنی را با یک جمله بگو؛ واژه را در یک جمله به کار ببر. مثلاً: «سفالگر ظرفهای رنگی ساخت.»
پیام و عنوان#
وقتی متنی میخوانی، سه چیز را از هم جدا کن:
- موضوع: متن دربارهٔ چیست؟
- پیام: نویسنده میخواهد من چه یاد بگیرم؟ پیام را با یک جمله میگوییم.
- عنوان: نام کوتاه و جذابی که خواننده را به خواندن میکشاند و به پیام ربط دارد.
برای پیدا کردن پیام بپرس: اگر بخواهم این متن را در یک جمله به دوستم بگویم، چه میگویم؟
خاطرهنویسی#
خاطره یعنی نوشتن چیزی که برای خودت اتفاق افتاده و به یادت مانده است. خاطره را از زبان «من» مینویسی و فعلها بیشتر گذشتهاند (رفتم، دیدم). برای یک خاطرهٔ خوب این چهار چیز لازم است:
۱. زمان: کی بود؟ (روز یا شب، فصل، ساعت) ۲. مکان: کجا بود؟ (شهر یا روستا، خانه یا مدرسه، چه شکلی بود) ۳. شخصیتها: چه کسانی بودند؟ (سن، ظاهر، رفتار) ۴. رویدادها: چه شد؟ (اول، بعد، آخر) و در پایان حس تو.
واژههای تازهٔ نگارش#
این واژهها در صفحههای نگارش این درس به کار میروند و در جدول درس فارسی نبودند.
واژهها و معنیشان
| واژه | معنی | هممعنی | متضاد | همخانواده | املا |
|---|---|---|---|---|---|
| خاطره | اتفاقی که برای کسی افتاده و به یاد مانده است | — | — | خاطر، خاطرهنویسی | با «ط» نوشته میشود، مثل «خاطر»؛ «خاتره» غلط است. |
| عنوان | نام کوتاهی که بالای یک نوشته میگذارند و موضوع آن را نشان میدهد | — | — | عنوانگذاری | با «ع» در آغاز و «ا» در وسط. |
| پیام | چیزی که نویسنده میخواهد به خواننده بفهماند؛ درس متن | پیغام | — | پیامرسان | — |
| روستایی | کسی که در روستا زندگی میکند یا چیزی که به روستا مربوط است | — | شهری | روستا | بعد از «ا» یک «ی»، بعد «یی» دیگر: روستا + یی. |
| آموزگار | کسی که به دیگران آموزش میدهد | معلم | — | آموزش، آموختن | با «گار» نوشته میشود، نه «گر». |
| شبانهروز | یک روز کامل همراه با شبش؛ بیستوچهار ساعت | — | — | شب، روز | «شبانه» و «روز» با نیمفاصله: شبانهروز. |
املای این درس#
- خاطره با «ط» است، مثل «خاطر».
- آموزگار و یادگار با «گار»؛ سفالگر با «گر».
- پرهیزگار با «هیز» (ه + ی + ز).
- روستایی بعد از «ا» یک «ی» دارد و بعد یک «ی» دیگر: روستا + یی.
جواب تمرینهای کتاب#
پرسشها صفحهبهصفحه است. اول خودت بنویس، بعد «پاسخ را ببین» را باز کن. جواب نوشتنها «نمونه» است، نه تنها پاسخ درست.
صفحهٔ ۲۲ کتاب تمرین ندارد؛ فقط فهرستی از نکتههای خاطرهنویسی است (زمان، مکان و شخصیتها). پرسشهای گروه «صفحهٔ ۲۲» را ما ساختهایم تا آن نکتهها را تمرین کنی.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۱۸
پرسش ۱ (املا و واژهآموزی)دو بند آخر درس را خوشخط و خوانا بنویس و زیر واژههایی که به نظرت ارزش املایی دارند خط بکش.
پاسخ را ببین
متن را از روی کتاب بنویس؛ ما آن را نمیآوریم. نکتههای کار: خطها صاف و فاصلهٔ واژهها یکسان باشد. واژههایی که ارزش املایی دارند آنهاییاند که حرفی با صدای یکسان دارند: مثلاً از واژههای همین درس «طبیب» (ط)، «تصمیم» (ص)، «فاسد» (س) و «نعمت» (ع) را زیرشان خط بکش. معنی همهٔ این واژهها در جدول فارسی درس سوم هست. پاسخ تو میتواند فرق کند؛ هر واژهای که املایش را باید حفظ کنی، قبول است.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۱۹
پرسش ۱ (املا و واژهآموزی)در حبابها تکهواژههایی هست (خوش، حال، گو، زده، بدین، تلاش، کار، سان، گفت، گاه، شگفت، بزرگ و نمونهٔ «پرس + و + جو»). مثل نمونه آنها را کنار هم بگذار و پنج واژهٔ تازه در پنج جای خالی بنویس.
پاسخ را ببین
پنج واژه: خوشحال (خوش + حال)، شگفتزده (شگفت + زده)، بدینسان (بدین + سان، یعنی اینطور)، کارگاه (کار + گاه) و گفتگو (گفت + گو). «و» در جدول فقط یک بار آمده و در نمونهٔ «پرسوجو» به کار رفته، برای همین «گفتگو» را بی «و» میسازیم؛ با «و» هم درست است: «گفتوگو». دو تکهٔ «تلاش» و «بزرگ» با هیچ تکهٔ دیگری واژهٔ رایجی نمیسازند و بیرون میمانند. ترکیب دیگری مثل «خوشگو» (خوشسخن) هم درست است. هر واژه را در جمله امتحان کن: «از دیدن او خوشحال شدم.»
پرسش ۲ (املا و واژهآموزی)جدول را مثل نمونهٔ «کفش + گر = کفشگر» کامل کن: سه ردیف (با «گر»، با «گار»، با «گر»)، برای هر کدام واژهٔ تازه و معنیاش، و بعد با یکی از واژهها جمله بساز.
پاسخ را ببین
نمونهٔ ما: آهن + گر = آهنگر (کسی که با آهن کار میکند)؛ آموز + گار = آموزگار (کسی که آموزش میدهد)؛ سفال + گر = سفالگر (کسی که ظرف سفالی میسازد). جملهٔ نمونه: «آموزگار ما همیشه با مهربانی درس میدهد.» اگر ریشه را درست انتخاب کنی، واژه معنی دارد؛ اگر معنی نداشت، آن را کنار بگذار. پاسخ تو میتواند فرق کند.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۲۰
پرسش ۱ (درک متن)متن کوتاه این صفحه دربارهٔ مردی ثروتمند است که پسرش را برای آشنایی با زندگی روستایی یک شبانهروز به ده میبرد. پسر برای زندگی روستایی چه ویژگیهایی برشمرد؟
پاسخ را ببین
پسر سه مقایسه کرد، هر بار میان چیزی که خودشان در حیاط داشتند و چیزی که روستاییان در طبیعت داشتند: آب (در خانهٔ آنها یک فوارهٔ کوچک، برای روستاییان رودخانهای که تمامی ندارد)، روشنایی شب (برای آنها چراغهای زینتی، برای روستاییان ستارههای آسمان)، فضا (حیاط آنها با دیوار بسته شده، ولی باغ روستاییان مرزی ندارد). پس ویژگیهایی که پسر برشمرد همه از طبیعتاند: بیپایان، باز و بیدیوار.
پرسش ۲ (درک متن)پیام این متن چیست؟
پاسخ را ببین
ثروت فقط پول و چیزهای خریدنی نیست. طبیعت، آزادی و زندگی ساده هم ثروت بزرگیاند. پسر از همین سفر فهمید که روستاییان از جهتی از آنها داراترند و برای همین در پایان از پدر تشکر کرد که این را نشانش داده است؛ پدر هم از این حرف شگفتزده و بیحرف ماند. پیام را با یک جمله گفتیم تا از موضوع («سفر به روستا») جدا باشد.
پرسش ۳ (درک متن)بهترین عنوان برای متن چه میتواند باشد و چرا؟
پاسخ را ببین
مثلاً «ثروت واقعی» یا «پدر، پسر و آسمان پرستاره». عنوان خوب کوتاه است، به پیام (ثروت واقعی) اشاره میکند و خواننده را کنجکاو میکند. عنوانهای دیگر هم میتوانند درست باشند، به شرط اینکه دلیل داشته باشند.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۲۱
پرسش ۱ (نگارش)یکی از موضوعهای پیشنهادی (روزی که به کلاس اول رفتم، یک سفر به یادماندنی، بازی در یک روز بارانی، خاطرهای از دوست، روزی که آدم برفی ساختم، خاطرهای که مسئلهای را حل کرد) را انتخاب کن و خاطرهای از خودت بنویس.
پاسخ را ببین
نمونهٔ ما با موضوع «بازی در یک روز بارانی»:
آن روز جمعه بود و از صبح باران میبارید. من و برادر کوچکم، رضا، در حیاط خانهٔ مادربزرگ، در روستا، بودیم. رضا ششساله بود و کلاه زرد بزرگی را تا روی ابروهایش پایین کشیده بود. او گفت: «بیا قایق کاغذی بسازیم!»
قایقها را ساختیم و در جوی آب کنار باغ گذاشتیم. آب آنها را با خودش برد و ما دنبالشان دویدیم. لباسهایمان خیس و گلآلود شد. مادربزرگ از پنجره ما را صدا زد و خندید.
هنوز وقتی باران میبارد، آن قایقهای کاغذی را به یاد میآورم و دلم میخواهد دوباره آنجا باشم.
یک خاطرهٔ خوب دارد: زمان و مکان روشن؛ شخصیتها با ویژگیهایشان؛ رویدادها به ترتیب؛ زبان «من» و فعل گذشته؛ حس نویسنده در پایان؛ جملههای کوتاه و نشانهگذاری درست. پاسخ تو میتواند فرق کند.
پرسشهای ما دربارهٔ صفحهٔ ۲۲
پرسش ۱ (پرسش ما (صفحهٔ ۲۲ در کتاب تمرین ندارد))برای خاطرهٔ «روزی که چتر را فراموش کردم» یک آغاز دوجملهای بنویس که زمان و مکان را مشخص کند.
پاسخ را ببین
نمونه: یک صبح پاییزی، وقتی به حیاط مدرسه رسیدم، ابرها آسمان را پوشانده بودند. ناگهان یادم آمد چتر را روی میز آشپزخانه جا گذاشتهام. در جملهٔ اول زمان (صبح پاییزی) و مکان (حیاط مدرسه) آمده و جملهٔ دوم رویداد را شروع میکند.
پرسش ۲ (پرسش ما (صفحهٔ ۲۲ در کتاب تمرین ندارد))برای معرفی شخصیتهای خاطره پنج چیز نام ببر که میتوانی دربارهٔ هر کدام بنویسی.
پاسخ را ببین
نام یا لقب، دختر یا پسر بودن (یا زن و مرد)، سن تقریبی، ظاهر (قد، رنگ مو و چشم) و کار یا اخلاق و رفتار. مثلاً: رضا، پسری ششساله با کلاه زرد، همیشه شاد و کنجکاو بود. همهٔ اینها در یک خاطره لازم نیست؛ هر کدام را که به خاطره ربط دارد انتخاب کن.
بعد از دیدن پاسخها، نوشتهٔ خودت را با فهرست مقایسه کن و برو سراغ «تمرین بیشتر».
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
درک مطلب: قدم زدن با مادربزرگ
تابستان پارسال، من و مادربزرگم هر عصر در باغ کوچک پشت خانه قدم میزدیم. او اسم هر گیاه را میدانست و برایم دربارهٔ آن قصهٔ کوتاهی تعریف میکرد. یک روز دربارهٔ گل شمعدانی گفت که فقط وقتی دوستش داشته باشی، سبز میماند. من خندیدم، ولی از آن روز بیشتر به گلها آب میدادم. هنوز هر وقت بوی شمعدانی میآید، صدای مادربزرگ را میشنوم.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهآموزگر
این واژه با «گار» ساخته شده است (آموز + گار). با «گر» واژهای به این معنی نداریم. برای حفظ شکل درست، همخانوادهاش را یاد بگیر: «آفریدگار»، «یادگار».
درستآموزگار
اشتباهاو روزی به بازار رفت. بعد با مادرش دعوایش شد.
در خاطره از چیزی میگوییم که برای خودمان پیش آمده؛ پس زبان «من» لازم است. «او» خاطره را مثل داستان دربارهٔ کسی دیگر میکند.
درستروزی به بازار رفتم. بعد با مادرم دعوایم شد.
اشتباهپیام: این متن دربارهٔ یک روستاست.
این جمله موضوع را میگوید، نه پیام را. پیام یعنی درسی که نویسنده میخواهد به ما بدهد.
درستپیام: ثروت واقعی را در طبیعت و زندگی ساده هم میتوان دید.
فراتر از کتابشغلهای تازه هم «گر» دارندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
پسوند «گر» هزاران سال است که در فارسی برای نام شغل به کار میرود: آهنگر، زرگر، سفالگر. امروز هم شغلهای تازه با همین پسوند نام میگیرند: «پژوهشگر» کسی است که پژوهش میکند، «گردشگر» کسی است که برای دیدن جاها سفر میکند. «گار» هم در واژههای دیگری میآید که به کسی یا حالتی اشاره میکند: «ماندگار» یعنی کسی یا چیزی که میماند، و «سازگار» یعنی هماهنگ. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمیآید. امتحان کردنش آسان است: از اطرافیانت بپرس چه شغلهایی با «گر» یا «گار» میشناسند و فهرستشان را در دفترت بنویس. وقتی چند واژهٔ تازه پیدا کردی، با هر کدام یک جمله بساز.
بعد از این بخش
- آزمون فصل ۲: آزمون فصل ۲ (۱۴ سؤال، ۲۵ دقیقه)
- جزوهٔ یکصفحهای فصل ۲ برای چاپ و مرور
- آزمون نوبت اول
- آزمون نوبت دوم
- آزمون جامع پایان سال
- هر صفحهٔ نگارش پنجم دبستان کدام درس است؟
پرسشهای رایج دربارهٔ این بخش
خاطرهنویسی نگارش پنجم درس «رازی و ساخت بیمارستان» چه چیزهایی باید داشته باشد؟
زمان، مکان، شخصیتها و رویدادها به ترتیب، به زبان «من» و با فعل گذشته، و در پایان حس تو. فهرست کامل در همان درس آمده است.